تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1209

كشور آرشیوی

روسیه كشوری آرشیوی است. تاریخ هزار ساله روسیه و نظام كمونیستی سابق در میراث مكتوب عظیمی منعكس می‌باشد كه بالغ بر 222000000 پرونده یا 4000 كیلومتر قفسه ‌آرشیو می‌شود. این مجموعه اسناد در 2400 آرشیو دولتی و شهرداریها جای گرفته‌اند. مجامع علمی و فرهنگی داخلی و بین‌المللی علاقمندند بدانند این اسناد ارزشمند چگونه نگهداری می‌شوند و مورد استفاده قرار می‌گیرند. باید گفت در این مورد زمینه تاریخی فراگیری وجود ندارد. بعد از انقلاب اكتبر 1917 م در روسیه، بلشویك‌ها به پیشنهادات دانشمندان مشهور روسی در جهت توسعه و بهبود آرشیو عمل كردند و در 1918 م «اداره آرشیو مركزی» برای نگهداری مجموعه‌های آرشیوی دولتی تشكیل شد. پس از ملی كردن اسناد كلیسا، شركتهای خصوصی، خانواده‌های بزرگ و سرشناس و بازرگانان تقریباً دیگر آرشیو خصوصی در كشور باقی نماند و تنها آرشیو حزب حاكم (حزب كمونیست) مستقل از آرشیو مركزی فعالیت می‌كرد.

تغییرات اساسی كه در زندگی اجتماعی و اقتصادی كشور در اواخر دهه 1980 م و آغاز دهه 1990 م رخ داد منجر به اصلاحات آرشیوی جدیدی شد كه تاكنون ادامه دارد. در واقع برای این اصلاحات از قبل برنامه‌ریزی نشده بود و تصمیمات عمده به دنبال رویدادهای كشور اتخاذ شد. كار با ضمیمه كردن اسناد حزب كمونیست به مجموعه اسناد آرشیوی فدراسیون روسیه شروع شد. در پایان سال 1991 م «سازمان خدمات آرشیوی روسیه» كه به اختصار «روس آرشیو» نامیده می‌شود، سایر مراكز اسناد و مدارك چون سازمان فدرال مدیریت آرشیو، آرشیو مركزی حكومت كمونیستی و آرشیو حزب كمونیست را همراه با ساختمانها و كارمندان مربوط تحت كنترل و نظارت خود درآورد. این اقدام تمركز مدیریت آ‌رشیوهای دولتی را به دنبال داشت. گامهای بعدی در جهت بهبود وضعیت آرشیو با توسعه اقتصاد بازار و توفیق در امر تمركز‌زدائی در روسیه مرتبط می‌باشد. اكنون عدم تمركز با ایجاد آرشیوهای اختصاصی در بانكها، شركتهای بزرگ، بنیادهای فرهنگی و علمی تا حد زیادی اجرا شده است. به عنوان مثال اخیر در شهر مسكو مراكز آرشیوی دولتی برای مجمع اسناد فرهنگی روسیه، مجموعه اسناد گورباچف و انجمن یاد بود كه دارای مدارك بسیار ارزشمندی در رابطه با زندگی سیاسی و فرهنگی كشور است تشكیل شده است.

هدف از تغییرات مذكور توصیف و معرفی نظام‌های آرشیوی نوین است كه نیازهای علمی، فرهنگی و اطلاعاتی جامعه هوشمند متمدن را برآورده می‌سازد. در عین حال باور داریم كه ادامه ارتباط و استفاده از نظام‌های سنتی و تجارب ملی توسعه آرشیوی نیز لازم است. در واقع ما اصلاحات آرشیوی را با اتخاذ شیوه‌های متحول انجام داده‌ایم و قانون آ‌رشیوی جدید روسیه منعكس كننده این امر است.

باید متذكر شویم كه چه قبل از انقلاب اكتبر و چه در زمان حكومت كمونیستی، روسیه فاقد یك قانون منسجم آرشیوی بود و تصمیمات طبق فرامین تزار امپراطور و بعدها صرفاً توسط كادر رهبری حكومت كمونیستی اتخاذ می‌شد. اكنون چند سال است كه قانون آرشیوی جدید اجرا می‌گردد. این قانون كه در 1993 م به تصویب پارلمان روسیه رسید شامل آرشیوهای فدرال و منطقه‌ای می‌گردد و همبستگی بین آنها را منعكس می‌سازد. علاوه بر آن رابطه بین شهروندان، جامعه و دولت را در زمینه فعالیتهای آرشیوی تنظیم می‌كند. تا سال 1994 م قانون آرشیو در 10 منطقه از 86 منطقه روسیه مجری گردیده است.

عبارت مجموعه‌ها یا دارائی آرشیوی فدراسیون روسیه، همه اسناد ارزشمند اعم از تاریخی، علمی و فرهنگی را در بر می‌گیرد و به بخشهای دولتی و خصوصی تقسیم می‌شود. اسناد آ‌رشیوی بخش دولتی شامل اسناد ادارات، نهادها، سازمانها، مؤسسات دولتی و شهرداریها می‌شود. اسناد كلیسا، احزاب سیاسی، سازمانهای اجتماعی و افراد حقیقی جزء آرشیو خصوصی محسوب می‌شوند. دولت تنها در دو صورت می‌تواند در كار آرشیوهای خصوصی دخالت كند: جلوگیری از خروج غیر قانونی اسناد منحصر به فرد و با ارزش از كشور و نظارت بر ثبت و ضبط آنها، زیرا مجموعه اسناد بخش خصوصی هم باید به اطلاع دولت رسیده و در آمار عمومی درج گردد.

حیطه فعالیت آرشیو دولتی روسیه «روس آرشیو» و شهرداریها از این قرار است:

آرشیوهای دولتی روسیه مستقیماً آرشیوهای فدرال را اداره و بر رعایت مفاد قانون آرشیو، دریافت اسناد، ثبت، آماده‌سازی، و استفاده از اسناد در سراسر كشور نظارت می‌كند. وزارتخانه‌هائی كه اسناد آرشیوی زیادی را خود نگهداری می‌كنند بایستی مقررات خود را با «روس آرشیو» هماهنگ سازند. آرشیوهای منطقه‌ای و شهرداریها گرچه از استقلال برخوردارند ولی عملكرد آنها باید با استانداردهای تعیین شده برای حرفه آرشیو مطابقت داشته باشد. این استانداردها و معیارها در سطح فدرال تهیه و تعیین می‌شوند.

اسناد آرشیوهای دولتی و شهرداری از جمله تمام فهرست راهنماهای آنان برای افراد حقوقی و حقیقی، بدون در نظر گرفتن ملیت، افكار سیاسی و مذهبی آنها قابل دسترسی می‌باشد. براساس قانون سال 1993 م در مورد اسناد محرمانه كه افشای آنها بر منافع كشور تأثیر سوء می‌گذارد، گذشت مدت 30 سال برای دسترسی به اینگونه اسناد تصویب شده است. دسترسی به اطلاعات در مورد زندگی خصوصی افراد مثل وضعیت سلامتی، ثروت، خانواده، مراودات و ... كه فاش شدن آنها زندگی یا امنیت فرد را به خطر می‌اندازد پس از گذشتن 75 سال از تاریخ ایجاد مجاز می‌گردد. در صورت ضرورت با كسب اجازه از خود فرد یا وراث قانونی او می‌توان قبل از 75 سال به اسناد مذكور مراجعه كرد.

قانون آرشیو مقرر می‌دارد كه دولت باید تسهیلات مالی و تجهیزات فنی مورد نیاز آرشیوهای دولتی و شهرداری را در بودجه فدرال، منطقه‌ای و شهرداری ملحوظ دارد. آرشیوها مجازند علاوه بر بودجه تعیین شده از منابع دیگری نیز كسب درآمد كنند، مثلاً اخذ مبالغی از افرادی كه از اسناد آرشیوی در مشاغل و تجارت آزاد استفاده می‌كنند. در سالهای اخیر پس از فروپاشی نظام كمونیستی به علت مشكلات اقتصادی كشور بودجه آرشیوهای روسیه هم محدود شده و بخصوص در بودجه فدرال هزینه نگهداری آرشیوها كاهش یافته است. برنامه احداث مخازن جدید آرشیوی نیز متوقف شده است. وسایل فنی مورد نیاز هم به همین وضع دچارند.

برخی اوقات ما را ملامت می‌كنند كه در برابر مراجعه به اسناد‌مان پول زیادی از اشخاص بخصوص از خارجیها دریافت می‌كنیم. باید متذكر شوم كه قانون این اجازه را به همه آرشیوهای كشور در صورت استفاده تجاری از محتوای اطلاعاتی‌اسنادشان داده است. علاوه بر آن در صورت انجام خدماتی چون یافتن اسناد مورد نیاز افراد، تهیه كپی از متن آنها و غیره نیز مجاز به دریافت وجه می‌باشیم. ولی این خواسته و تمایل قلبی ما نیست بلكه نیاز و ضرورت چنین ایجاب می‌كند. هر چند كه تدوین رسالات و كتب مستند با همكاری و مشاركت سایر كشورها برای آرشیویست‌ها هم بهره علمی و هم بهره مالی دارد. با این همه كاملاً آگاهیم كه بودجه رسمی كشور درگذشته، حال و آینده تنها منبع اصلی مالی برای آرشیوهای دولتی و شهرداری محسوب می‌شود. ما بر این باوریم كه در بیشتر مواقع، دانشمندان و پژوهشگران باید پرداخت وجه بتواند به اسناد آرشیوی مراجعه كنند. امیدواریم با اقدام اخیر دولت در به استخدام درآوردن آرشیویستهای كشور، هم موقعیت اجتماعی این حرفه تحكیم شود و هم وضعیت مالی آرشیوها بهبود یابد.

با تصمیم رئیس‌جمهور روسیه در مارس 1994 م تقریباً بیش از نیمی از 000/23 آرشیویست روسی اكنون به عنوان كارمندان دولت حقوق دریافت می‌كنند و شرایط نامطلوب قبلی تا حد زیادی از بین رفته است. این اقدام تنها شامل كاركنان آرشیوهای فدرال و منطقه‌ای كه ارزشمند‌ترین اسناد رانگهداری می‌كنند نمی‌گردد. در آینده نزدیك قرار است فهرست جدید شرح مشاغل آرشیوی و مقررات مربوط تدوین گردد. به سامان رساندن اصلاحات آرشیوی با اقدامات مذكور بستگی تام دارد.

آرشیوهای روسیه معمولاً رابطه نزدیكی با علوم داشته و دارند. در گذشته دانشمندان مشهوری در آرشیوها كار كرده یا جزء رؤسای آن بوده‌‌اند. در شرایط كنونی نیز حفظ این ارتباط اهمیت بسزائی دارد. بخصوص باید توجه داشت كه آرشیویست‌ها درگیر كاغذبازی و دیوان سالاری نشوند و كماكان پژوهشگر و پویای دانش و اطلاعات باقی بمانند. همچنین درصدد آنیم كه از امكانات آموزش عالی كشور بخصوص دو دانشگاه مسكو و كاترین بورگ2 كه مدتها مدیر، كارشناسان و متخصصانی برای فعالیت‌های مختلف آرشیوی تربیت كرده‌اند بیشتر بهره‌گیریم. ما تجارب كشورهای دیگر ار به دقت بررسی كرده‌ایم. كشورهائی كه در آنجا آرشیویست‌ها در استخدام دولت هستند و دست‌آوردهای بسیار خوبی در زمینه اطلاع‌رسانی و بررسیهای تاریخی داشته‌اند.

از جمله مشكلات موجود باید از دسترسی به اسناد محرمانه نام برد. كاربرد و تطبیق استانداردهای دموكراتیك مشخص شده در قانون آرشیو یك مسأله فنی پیچیده است ولی بخصوص در آرشیوهای بزرگ حتی‌الامكان باید محدودیت‌های دسترسی به اسناد و مدارك را كاهش دهیم. ما متوجه شدیم كه در آرشیوهای فدرال و حزب كمونیست تعداد زیادی اسناد مهم كه 50 الی 70 سال از تاریخ ایجادشان گذشته بود، همچنان متروك، محرمانه و غیر قابل دسترسی مانده بودند. به همین دلیل از سال 1991 م تا 1993 م از تعداد 000/000/5 پرونده رفع محدودیت مراجعه شد و امیدواریم تا پایان این قرن كلیه اینگونه پرونده‌ها در دسترس پژوهشگران قرار گیرد.

كاستی‌های خدمات آرشیوی3 از جمله فهرست راهنماهای اسناد هم مانع دیگری در راه مراجعه به اسناد و استفاه از آنها است. می‌توان گفت تقریباً تمام اسناد آرشیوی حزب كمونیست، فاقد فهرست مدون می‌باشند و بسیاری از فهرست‌های آرشیوهای دولتی هم بدون استفاده مانده‌اند كه باید برای چاپ مجدد آماده و تنظیم شوند تا به عنوان منبع اصلی مراجعه در بخش خدمات آرشیوی قرار گیرند. بدین منظور اخیراً 9 فهرست راهنما در مورد مجموعه اسناد آرشیوهای فدرال از جمله راهنماهای فشرده4 برای «مركز روسی حفظ و نگهداری و بررسی اسناد تاریخ معاصر» كه همان آرشیو مركزی حزب كمونیست است به چاپ رسیده است.

بزودی آرشیوهای دولتی روسیه به طور كامل از فن‌آوری كامپیوتر استفاده كامل خواهند كرد. مركز اصلی آموزش كاركنان آرشیو هم در آرشیو مجهز شهرداری مسكو كه دارای شبكه كامپیوتری و 70 دستگاه سخت‌افزار الكترونیم است تعیین شده است. كارهای مقدماتی و تهیه برنامه‌های هماهنگ برای ثبت مجموعه اسناد همه آرشیوهای كشور نیز در حال اتمام است. در حال حاضر نیمی از آرشیوهای فدرال و منطقه‌‌ای درگیر ایجاد پایگاه‌های اطلاعاتی خودكار هستند. پایگاه اطلاعاتی در مورد تلفات ارتش سرخ شوروی طی جنگ جهانی دوم با بیش از 000/000/19 ورودی و 19 هیگو بایت5، از اهمیت زیادی برخوردار است. هزینه ایجاد این پایگاه توسط مجمع بین‌المللی بنیادهای صلح6 پرداخت شده است. اما متأسفانه هنوز فعالیت اصلی در این راه انجام نگرفته است.

از اهم مشكلات شهروندان روسیه كه آرشیویست‌ها در سالهای اخیر با آن مواجه بوده‌اند وضعیت اسناد مربوط به بازنشستگان و مستمری‌بگیران است. اینگونه اسناد جزء اسناد آرشیوی فدراسیون روسیه نیستند و باید در سازمان یا اداره مربوطه (مثلاً اداره بازنشستگی) حفظ و نگهداری شوند. اما قانون اجتماعی جاری متولی نگهداری اسناد بازنشستگی را پیش‌بینی و مشخص نكرده است. علاوه بر آن تحت شرایط خصوصی‌سازی، دارائیهای بسیاری از سازمانها تغییر شكل داده یا تسویه شده است و اسناد آنها بلاصاحب بر جای مانده‌اند. بنابراین مشخص نیست كه این اسناد اكنون به چه اداره یا نهادی تعلق دارد. آرشیویست‌ها و آرشیوهای شهرداری باید مدارك و اسناد بازنشستگی را جمع‌‌آوری و نگهداری كنند.

سال گذشته آرشیوهای روسیه برای اولین بار به روی همكاریهای بین‌المللی در زمینه‌های آرشیوی گشوده شد. طبیعی‌ است كه ما هم بخواهیم با بقیه جهان همگام شویم. «روس آرشیو» از حمایتهای همه جانبه «شورای جهانی آرشیو» برای انجام اصلاحات آرشیوی در روسیه سپاسگزار است. ما با همكاری‌های آرشیوی رژیم كمونیستی قبلی كه اكنون با آرشیویست‌های روسی در نظام فعلی كار می‌كنند روابط حرفه‌ای خوب و روشنی داریم. زیرا تاریخ مشترك و توافق بر این نظر كه آرشیوها هرگز نباید درگیر و در خدمت تضادهای خصمانه باشند، ما را به هم نزدیك ساخته است. آرشیوهای روسیه سیاست همكاری با سایر كشورها را همچنان دنبال خواهد كرد.

در پایان اجازه می‌خواهم یك مطلب احتمالاً بدیهی را بیان كنم كه توسعه آرشیوهای روسیه هم تائیدی بر آن است. تغییرات آرشیوی اساسی ارتباط نزدیكی با روند اصلاحات كلی و همه جانبه در كشور دارد. زندگی بخودی خود راه را برای ایده‌های نوین آرشیوی هموار می‌سازد، مسائلی را مطرح می‌كند، تجارب گذشته را قابل درك می‌سازد تا سرانجام ما را به اتخاذ تصمیم‌های درست ترغیب كند. مهم آن است كه آرشیویست‌ها ناخواسته و ناآگاهانه در مسیر خطا نیفتند.

پی‌نوشتها:
  1. Janus 1995- by: Andre Artizov
  2. Ecaterinburg
  3. Reference Service
  4. Brief guide
  5. Higobytes
  6. International Association of Foundations of Peace

منبع:گنجینه اسناد، فصلنامه تحقیقات تاریخی، شماره 31 و 32، پائیز و زمستان 1377،

به نقل از خبرنامه دوران

موضوعات مرتبط : میراث مشترک    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید