تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :817

ماه رمضان در تهران قدیم

در میان ما کودکان، هر که زودتر به روزه گرفتن آغاز می کرد، سربلندتر و مغرورتر بود. یادم هست در مدرسه و در خانواده ما مسابقه داشتیم که کی بیشتر ماه را روزه گرفته و که زودتر برای سحری خوردن از خواب برخاسته و که دعاهای این ماه و مراسم این ماه را بیشتر رعایت کرده است. حتی غروری در میان ما کودکان سیزده و چهارده ساله بود که دیرتر از بزرگان افطار بکنیم و شب زودتر از آنها برای سحری خوردن برخیزیم!

در این ماه همه مردم باسواد قرآن می خواندند و حداقلی برای این کار قائل بودند، این بود که روزی یک جزء بخوانند و در پایان ماه آن را به آخر برسانند. هرکس روزی دو یا سه جزء می خواند و در ماه دو یا سه بار قرآن را ختم می کرد، مغرورتر و سرافراز تر بود.

هدیه قرآن

پدرم عادت داشت دو سه روز پیش از رمضان، از دو برادر کتابفروش خوانساری، بسته به استطاعتی که در آن سال داشت، گاهی ده و گاهی پنج قرآن می خرید. در آن زمان درباره قرآن، خریدن و فروختن را به کار نمی بردند و «هدیه کردن» می­گفتند. او هم از پنج تا ده قرآن چاپی هدیه می کرد و به مردم بی استطاعت باسوادی که برای عیادت پیش او می آمدند، می­داد که در ماه رمضان قرآن را ختم کنند و وی در ثواب آن شریک باشد. در آن زمان مرکز کتابفروشی های تهران یا در بازار حلبی سازهای امروز بود که به آن بازار بین الحرمین می گفتند؛ زیرا که در میان مسجد شاه و مسجد جامع واقع شده است، و دیگر که در میان تیمچه حاجب الدوله و بازار کفشدوز واقع است.

چاپ قرآن

بهترین چاپ قرآن در آن زمان چاپی بود که در شهر باغچه سرای در شبه جزیره کریمه کرده بودند و از روی آن شاید صد بار عکس برداشته و گراور کرده اند و به همین جهت به قطع های مختلف بود: از قطع وزیری گرفته تا به اندازه دو سه سانتی متر که در قاب کوچکی جا داده و به بازو می بستند و برخی هم به زنجیر ساعت و زنان به گردن بند خود می آویختند و با ذره­بینی که در روی قاب آن بود، می خواندند. این چاپ با همه زیبایی که داشت، قطع بزرگ آن 12 قرآن و قطع متوسط آن 8 قرآن و قطع بسیار کوچک آن 2 قرآن ارزش داشت.

 ماه رمضان در تهران قدیم
چاپ دیگری هم از قرآن بود که هر جزو از آن در یک صحیفه نوشته بودند و به همین جهت «قرآن سی ورقی» معروف بود و آن را هم می بایست با ذره بین بخوانند.

من قرآن خواندن را از این چاپ آغاز کردم و هنوز این نسخه را که گرامی ترین یادگارهای ده دوازده سالگی من است، در کتابخانه خود دارم. چاپ دیگر بسیار ممتازی هم در هشترخان (حاجی طرخان) شهر معروف روسیه در مصب رود ولگا کرده بودند که طالب بسیار داشت. چاپهای اروپا و مصر و ترکیه و هندوستان در آن زمان بسیار کم رواج داشت.

کتاب زادالمعاد تالیف ملا محمد باقر مجلسی را نیز چاپهای متعدد کرده بودند و در هر خانه ای بود و در ایام رمضان مردم از روی آن مرتباً دعای افطار و دعای سحر و ادعیه دیگر و حتی سوره یاسین را می خواندند. البته مردم با سلیقه هنردوست نسخه های بسیار ممتاز خطی با تذهیب ها و سرلوحها و جدولها و سرعُشرها و جلدهای سوخته یا روغنی بسیار ممتاز از قرآن و زادالمعاد یا کتاب دیگر داشتند که مجموعه کاملی از هنر و ذوق و سلیقه آن روزگار بود.

تسبیح های فاخر

مردم در انتخاب قرآن و کتاب دعا و جانماز و مهر و تسبیح و سجاده بسیار خوش سلیقه و بسیار دست و دلباز بودند و تسبیح­های فاخر آن زمان مانند تسبیح و مرجان و شاه مقصودی و یسر و صدف و سنگ دیگری که به آن «روغن چراغی» می­گفتند، به قیمت های گران خرید و فروش می شد. توانگران حتی تسبیح عقیق و از آن بالاتر تسبیح مروارید و زمرد داشتند.

سربند تسبیح فروشی و بند انداختن تسبیح از کاسبی های پررونق آن زمان بود و مرکز این کار، جلوخان بزرگ شمالی بود و در ضمن عطر فروشها نیز در آنجا بساط خود را می آراستند و بسیاری از کتابفروشها در سه جلو خان و دالانهای همین مسجد دکان داشتند.

توپ سحر

در سراسر این ماه عبور و مرور در تمام شب در تهران آزاد بود. برای مردمی که ساعت نداشتند یا نمی شناختند، در میدان توپخانه آن روز و میدان سپه امروز، در موقع افطاری و سحری توپ می انداختند و بعدها این توپها را به باغشاه بردند و از آنجا مردم شهر را خبر می کردند. پیش از زمان ما معمول بود که نقاره می زدند.

دید و بازدید شبانه

بیشتر مردم تمام شب را بیدار بودند و به همین جهت دید و بازدید در شبهای رمضان و مهمانی بسیار معمول بود و تا نزدیک سحری خوردن می نشستند و پی در پی چیز می خوردند و این خوراکیها متنوع آن شبها را «شبچره» می گفتند. انواع شیرینی و تنقل و میوه خشک یا تازه خورده می شد. مخصوصاً خوردن زولبیا و بامیه و پشمک و نان پنجره ای رواج کامل داشت و در ماههای دیگر نمی پختند.

معروف است که فتحعلی شاه زولبیا را بسیار دوست می داشت و چون در ماههای دیگر فراهم نمی شد، می گفت:«کی ماه رمضان می آید که ما زولبیای سیری بخوریم؟»

نماز جماعت

در ایام رمضان در همه مسجدهای تهران نماز جماعت می خواندند و مخصوصاً نماز ظهر رونق بسیار داشت. پس از نماز، واعظی به منبر می رفت و موعظه می کرد و پس از ان مسأله گوها می آمدند و وظایف شرعی مانند آداب نماز و روزه و وضو و طهارت را برای مردم می گفتند و مخصوصاً درباره سهویات و شکیات نماز، بحث طولانی می کردند و این بحثها گاهی چندان طولانی می شد که تا موقع افطار مردم در مسجد می ماندند.

میرزا ابراهیم خان تفرشی -للـه ای که ما داشتیم- اعتقادی مفرط به صدرالعلما داشت که در مسجد سید عزیزالله در بازار نماز می خواند و پس از نماز او، حاج شیخ مهدی واعظ عرب به منبر می رفت و با بیان مسلسل خود نزدیک دو ساعت سخن­سرایی می کرد. وی اغلب روزها ما را با خود به آن مسجد می برد و در حدود چهار یا پنج ساعت در آن مسجد بودیم.

در صحن مساجد بزرگ دیگر مانند مسجد شاه و مسجد جامع (معروف به مسجد جمعه) و مدرسه سپهسالار قدیم در بازار پامنار و مسجد سپهسالار جدید در جوار بهارستان در هر گوشه بساطی پر مشتری و پررونق برپا بود. در یک گوشه مردم گرد «مسأله گو» حلقه زده بودند. یک جا درویشی بساط گسترده و مداحی می کرد و مناقب می گفت.

در سراسر ماه رمضان تقریباً همه مردم از ظهر به بعد در بیرون خانه ها وقت می گذراندند. مردم طبقه سوم در بازار و اطراف مسجد شاه و در خیابان ناصرخسرو گرد می آمدند.

 

گردشگاه

جوانان خوش سلیقه طبقه اول و دوم گردشگاه مطلوبشان خیابان بهارستان و مسجد سپهسالار جدید بود. از روز اول رمضان عده بسیاری از فروشندگان در سرار خیابان نظامیه تا ضلع جنوبی میدان بهارستان بساطهای رنگارنگ می گستردند و انواع مختلف اجناس خرازی و پارچه و چینی و بلور و اسباب بازی و وسایل مختلف برای فروش عرضه می داشتند و دسته دسته مرد و زن از میدان بهارستان تا میدان سرچشمه در رفت و آمد بودند و تا نزدیک غروب که موقع افطار می رسید، جمعیت از هم گسیخته نمی شد. برای فروشندگان تهران این بیست و نه روز با سی روز رمضان به اصطلاح موقع «بره کشی» بود. مخصوصاً در روزهای هجدهم تا بیست و سوم رمضان ازدحام مردم بیشتر بود.

شبهای احیا

شبهای احیا باز عده مردم که بعد از افطار به آنجا هجوم می آوردند، بیشتر می شد. صحن مسجد مخصوص مردان بود و در ایوانهای پایین و بالا دسته دسته مردم نشسته و با هم مشغول گفتگو بودند. عده کثیری از جوانان در ایوانهای بالا به آواز خوش مناجات می کردند. طلاب مدرسه که در حجره ها منزل داشتند، از دوستان و آشنایان خود پذیرایی می کردند.

انواع تنقل و شربت و شیرینی و چای خورده می شد. در سه شب احیاء مردم همه در مساجد جمع می شدند و پس از نماز مغرب و عشا، چراغها را خاموش می کردند و هر کسی قرآنی را با خود آورده بود و روی سر می گذاشت و این مراسم را «قرآن به سر» می گفتند.

در شب بیست و سوم معمول زنان بود که با پول گدایی، پارچه نو می خریدند و با خود به مسجد می بردند و در میان دو نماز در همان جا با عجله پیراهنی برای خود می دوختند که به آن «پیراهن مراد» می گفتند و عقیده داشتند هر که آن را بپوشد، هر مرادی که داشته باشد، خدا می دهد! در این اواخر معمول شده بود که زنان چرخهای خیاطی خود را هم با خود به مسجد می بردند و صدای حرکت چند صد چرخ خیاطی در شبستان مسجد آهنگ خاصی داشت که به آن آهنگ دیگری شبیه نبود. بعضی از زنان حتی در آن موقع حنا در آب می کردند و به سر و دست و پای خود می بستند و این را وسیله جلب خوشی ها در ظرف سال می دانستند.

البته پیداست که هر وقت رمضان به زمستان و فصل بارندگی می افتاد، مردم به درون مسجد و به شبستان ها پناه می بردند؛ اما در موقعی که هوا خوب بود و مخصوصاً بعدازظهرها و اول شبهای تابستان، این چند روز رمضان دوره خوشگذرانی و عیش و عشرت واقعی بود و همه مردم در یازده ماه سال با کمال بی صبری در انتظار رسیدن آن بودند. پیداست مردمی که بدین گونه از ظهر تا نزدیک بامداد روز بعد بیدار می ماندند و هفده هجده ساعت را بدین ترتیب به تفریح و خوشی می گذراندند، حوصله و وقت برای کارهای دیگر نداشتند و به همین جهت به جز دکاندارها، مردم دیگر در این ماه دست به کاری نمی زدند و تقریباً ماه رمضان ماه تعطیل عمومی بود و در ادارات دولتی هم که بعد از مشروطیت تشکیل داده بودند، کاری نمی گذشت و در حضور و غیاب کارمندان دولت چندان سختگیری نمی کردند.

 

 

بررسی و نوشته: سعید نفیسی
تهران - اطلاعات ۲۵ تیرماه ۱۳۹۳
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

استان مرتبط : تهران  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید