تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1883

مدرسه ((خانم ))

مدرسه((خانم )) پایه گذار نخستین مدرسه تهرانی زنی از دوره صفوی بود . هنگامی که دو روستای طهران دیوار کشیدند ، برای آن مدرسه ای هم ساختند که خواهر شاه تهماسب صفوی بنیان گذار آن بود : از این رو آن را به نام مدرسه ((خانم )) می خواندند .

تهران از همان آغاز شهر نشینی ، ویژگیهای منحصر به فردی داشته است . شاید ساخت نخستین مدرسه ، به ویژه همزمان با شکل گیری شهر ، آن هم توسط یک زن از همان ویژگیهای نادر فرهنگ مرد سالار ایران باشد . این که در آن مدرسه چه خوانده می شد ، چندان روشن نیست . اما به روال معمول مدرسه های آن دوران می توان گفت که در آن مباحث مربوط به فقه ، معارف اسلامی و ادبیات و شاید کمی هم ریاضیات و نجوم تدریس می شده البته خیر ، جای سئوال دارد ، هر چند نگاه معمول زمانه می گوید نمی بایست در یگانه مدرسه شهر کوچک طهران برای زنان جایی بوده باشد ، اما اگر مدرسه بر خلاف روال زمان توسط خانمی پایه گذاری شد چطور ؟ آیا نمی توان حدس زد برای زنان هم چنین فضایی پیش بینی شده باشد .

روش مدیریت مدرسه و اینکه چه کسانی عهده دار آن بودند هم چندان روشن نیست اما از اکابر طهران آن روزگار نام برده اند که لابد در راه اندازی و اداره امور مدرسه راهگشا بوده اند . سام میرزا ، فرزند شاه اسماعیل صفوی ، در تذکره اش آنها را بر می شمارد کسانی مانند قاضی مسعود ، قاضی میر حسین ، خواجه مسعود و میرزا احمد پدر احمد امین رازی ، نویسننده تذکره هفت اقلیم ، که شاه به وی لطف و شفقتی بی قیاس داشت .

می گویند ازدلایل شکل گیری شهر تهران ، ایجاد پایگاه پشتیبانی نظامی برای حکومت وقت بوده است از این رو ابعاد شهر بسیار وسیع تر از حوزه سکونت اهالی در نظر گرفته شد تا اگر مورد حمله و محاصره قرار گرفت ظرفیت های لازم و نیازهای اولیه به ویژه دسترسی به منابع آب ، برای مقاومت در برابر دشمن را داشته باشد .

تهران در طول 400 سال گذشته سه بار مورد حمله قرار گرفت . یک بار در دوره صفویه و حمله محمود افغان ، یک بار در زمان جنگ جهانی دوم و بالاخره در 31 شهریور 1359 ک طولانی ترین جنگ جهان ، پس از دومین جنگ عالم گیر را رقم زد . به هر حال در حمله محمود افغان ، مدرسه خانم و دیگر مدارس هم از بین رفت و تا زمانی که این شهر آزاد نشد ، چراغ علم و فرهنگ هم چنان خاموش ماند و شهر آباد نشد . از این رو از وضع این مکان تا دوره ناصری اطلاعی در دست نیست ، اما نقلی وجود دارد که در این زمان شخصی به نام صاحب دیوان ، در این مکان حسینیه ای به نام خود بنا کرد . در منابع تاریخ تهران از مسجد صاحب دیوان در دوران قاجاریه هم نام برده اند که این جدای از حسینیه بوده و هنوز هم پابرجاست .

گفته اند همزمان با مدرسه ، حمامی هم با همان نام در تهران بوده است . حمامی هم با همان نام در تهران بوده است . الان حمامی به این نام در بازارچه نایب السلطنه در کوچه حمام قبله وجود دارد که در کنار آن تابلو نوشته ای از سازمان زیباسازی و سازمان میراث فرهنگی است که اطلاعات تاریخی مربوط به حمام خانم را داده است . اما این همان حمام نیست . این حمام پیشتر ها به نام قبله خوانده می شد که در کنار آن مسجد و کوچه ای به همین نام وجود داشت که یکی از آنها همچنان پابرجا و معماری آن مربوط به دوره قاجار است . هر چند مسجد بازسازی شده است .

حمام خانم بر اساس نظر بیشتر مورخان خراب شده است و شواهد محلی می گوید که در جای دیگری قرار داشت که موقعیت مکانی آن تقاطع بازارچه نایب السلطنه و خیابان شهید موسوی کیانی امروز می دانند .
خواهر شاه تهماسب ، علاوه بر مدرسه و حمام ، تکیه ای در تهران ساخته بود این که چرا به جای مسجد تکیه ساخته اند . پایه گذار مباحث زیادی خواهد بود اما می توان حدس زد که مدرسه ، تکیه و حمام در فضای کوچک شهر طهران نخستین در فاصله کمی از یکدیگر قرار داشتند .

ظاهرا سرعت مدرسه سازی در طهران ، با توجه به شرایط آن روزگار و به رغم کمی ساکنان ، بالا بود ، در منابع صفوی از چند مدرسه دیگر هم نام می برند مانند : مدرسه چال در پشت امامزاده زید و نزدیک به بازار کفاش های امروز ، مدرسه رضائیه که بین عودلاجان و چاله میدان ، در خیابان پانزده خرداد امروز بود و نزدیک چهارراه سیروس فعلی بوده است و آخرین بنای آن را مرحوم سیدرضا فیروز آبادی ، بنیان گذار بیمارستانی به همین نام در شهر ری در دوره پهلوی اول ساخت .

مدرسه حکیم هاشم ، در کوچه تکیه دولت ، خیابان 15 خرداد امروز و شاید مسجد حکیم هاشم فعلی (مادرشاه سابق) در ادامه آن باشد . حکیم هاشم از پزشکان مشهور تهران است که این مدرسه و شاید مسجد را در دوره شاه سلیمان صفوی ساخت .
این که هدف از ساختن این مدرسه ها در تهران کوچک چه بوده نکته ای است که فهم آن شاید دلیلی تازه برای شکل گیری این شهر را بیان کند .

به هر حال در دوره پهلوی اول در همین محل مدرسه خانم نام دیگری به چشم می خورد مدرسه فرهنگ . در این دوره مدارس جدید و موقوفات قدیم در زیر مجموعه وزارت فرهنگ اوقاف و امور مستنظرفه جای گرفت و در برخی زمین های وقفی ، مدرسه ساختند . به نظر می رسد ساخت این مدرسه هم در ادامه همان سیاست بوده باشد .

به هر حال محل امروزی این مدرسه در خیابان 15 خرداد شرقی ، تقاطع کوچه امام زاده یحیی و کوچه صاحب دیوان است . هر چند از آن همه تاریخ و فرهنگ ، جز چند خانه مسکونی جدید نمانده است و جای آن دارد که شهرداری و اداره آموزش و پرورش استان تهران در این محدوده نمادی بگذارند تا دست کم سابقه نخستین مدرسه پایتخت در شناسنامه شهر باقی بماند .



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید