Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1245

گاسپار دروویل، روایت گر زندگی مردم در عصر قاجار

سفرنامه درووی، گاسپار دروویل؛ مترجم: جواد محیی .- تهران: گوتنبرگ. - 210 ص. - رقعی (گالینگور)
گاسپار دروویل، صاحب منصب نظامی فرانسوی، در سال 1812-1813م. / 1190ه.ق.، در پانزدهمین سال سلطنت فتحعلی شاه قاجار و پس از  دورۀ اول جنگهای ایران و روسیه که منجر به قرارداد گلستان شد

، به ایران سفر کرد. او در گروه ژنرال گاردان بر اساس قرارداد فین کنشتاین به ایران آمد اما پس ناکام ماندن تلاشهای گاردان در اثر کارشکنی های انگلیسی ها، سرهنگ سواره نظام گاسپار دروویل به طور خصوصی به استخدام دولت ایران درآمد. او در سازمان دادن ارتش ایران نقشی اساسی داشت.
سفرنامۀ او به جز دو سه فصل کوتاه که به اوضاع نظامی و سیاسی ایران و دربار فتحعلی شاه و اقدامات عباس میرزا  اختصاص یافته، اکثر فصول دربارۀ فرهنگ و زندگی و باورها و آیینهای مردم ایران است. به همین دلیل ارزش کتاب به عنوان یک متن مردم شناختی و جامعه شناختی و فرهنگ شناسی بسیار بیشتر از جنبۀ تاریخی و سیاسی است. این رویکرد دروویل به موضوع کتابش آگاهانه بوده است زیرا در ابتدای کتاب تصریح می کند که نه قصد نوشتن تاریخ ایران را دارد و نه می خواهد به شرح اوضاع و احوال و امکنه بپردازد، دربارۀ وضع جغرافیایی و محصولات کشاورزی و امور بازرگانی نیز به اختصار اشاره کرده است، در عوض به شرح عرف و عادات ساکنان ایران پرداخته است. بنابراین اهمت سفرنامه دروویل از آن رو است که تصویرگر صحنه های فراوانی از زندگی مردم در عصر قاجار است. اگر چه اطلاعات او در هر زمینه، مختصر است، اما و جوه متنوع و متعددی از حیات طبقات مختلف اجتماعی ایران، از ساختمان ها و عمارات گرفته تا خلق و خو و عادات مردم، از زندگی عادی مردم کوچه و بازار تا حرمسرای ثروتمندان و دربار شاه قاجار، از عقاید و باورها تا آیین ها و عادات، از فضاهای عمومی تا مکانهای خصوصی، اطلاعات پردامنه ای به دست می دهد. ماجراهایی که دروویل درمورد فتحعلی شاه ذکر کرده، دریچه ای است به اوضاع دربار ایران.
این ترجمه (به قلم جواد محیی) که در شناسنامه نوبت چاپ آن اول درج شده، در حقیقت نخستین بار در سال 1337 و سپس در سال 1348 از سوی همین ناشر منتشر شده است. اکنون به صورت افست چاپ مجدد شده است. کتاب از صفحه نخست با متن اصلی آغاز می شود و فاقد مقدمۀ ناشر یا مترجم است. همچنین در مورد چاپ های قبلی یا موضوع کتاب و گزارشگر فرانسوی آن هیچ توضیحی وجود ندارد و خواننده در مورد مأموریت نویسنده و زمان و مسیر و علل سفر او هیچ اطلاعی به دست نمی آورد.
علاوه بر ترجمۀ حاضر، ترجمۀ دیگری به قلم منوچهر اعتماد مقدم در سال 1364 (و سالهای 1365، 1367، 1370) از سوی انتشارات شباویز منتشر شد که متن آن کامل تر است زیرا 38 فصل و یک ضمیمه دربارۀ جغرافیای منطقه دارد اما ترجمۀ جواد محیی تنها 24 فصل را دربر می گیرد. در ضمن دو مقاله مستقل نیز دربارۀ این کتاب در نشریۀ کتاب ماه تاریخ و جغرافیا با این مشخصات به چاپ رسیده است:
رویا ابراهیمی: سفرنامه سرهنگ گاسپار دروویل در عهد فتحعلی شاه، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره77-78، سال 7، ش 5-6، اسفند و فروردین 1383، ویژه سفرنامه1، ص75-77؛ علی رضا اکبرزاده: سیری در سفرنامه گاسپار دروویل، پیشین، شماره 99-100، سال نهم، ش3 -4، دی و بهمن 1384، ویژه سفرنامه3، صص60-69 .
دروویل پس از معرفی کوتاه ایالت های نه گانۀ ایران در دوره قاجار (شامل آذربایجان، گیلان، مازندران، عراق عجم، فارس، خوزستان، لرستان و کرمان)، مروری گذرا بر تاریخ ایران تا زمان فتحعلی شاه می افکند و مشاهدات و یادداشتهای خود را به شرح زیر ادامه می دهد (فهرست مطالب به ترتیب فصول کتاب است):
1-    وضع ایران در زمان سفر و بررسی عهدنامۀ اخیر ( گلستان).
2-    آب و هوا و خلق و خوی مردم ایالات مختلف ایران.
3-    کاهش جمعیت ایران و علل و موجبات آن (خشکسالی و جنگها).
4-    مردان و زنان ایرانی (پوشاک، چهره و آرایش و خوی و خصلیت آنها).
5-    گرمابه های ایرانی (معماری، اعمال، آداب، وسایل و مواد نظافت).
6-    اهل حرم، زنان عقدی، کنیزکان و کار و سرگرمی آنان (توصیف حرمسرا، رفتار مردان و زنان و فرزندان در حرمسرا، آرایش زنان).
7-    بناهای ایران (معماری شهرها و ساختمانها، مصالح ساختمانی، قلعه ها و حصارها، فضاهای خانه ها، آب حوض، حیاط، تالارها و اطاقها).
8-    کاروانسراها ( معماری، کارکردها، بانیان، راهزنی).
9-    بازارها (معماری، آداب داد و ستد، نظام امنیت بازار، نظارت بر داد و ستد، داروغه و عسس).
10-    اغذیه و مشروبات ایرانی (پلو، آبگوشت [شوربا]، خورش، کباب، نیمرو، لبنیات، میوه، آبمیوه، یخ).
11-    ضیافت و آداب غذاخوردن (آداب پذیرایی، شیوه غذا خوردن، ظروف غذا).
12-    قهوه و قلیان (نحوۀ تهیه و خوردن قهوه، اجزای قلیان، شیوۀ مهیا کردن قلیان و نحوۀ کشیدن آن، آداب قلیان کشیدن، انواع قلیان و تجملات آن).
13-    اثاث البیت ایرانیان (که بسیار مختصر و محدود است شامل: قالی و نمد، لباس، رختخواب، ظروف و وسایل آشپزخانه، آیینه و شمعدان).
14-    دارایی و طرز تقسیم ارث (طبقات مردم، دارایی و ثروت، پرداخت مالیات، حقوق دیوانی، تقسیم مالیات و عواید، سهم-الارث فرزندان).
15-    مراسم نامزدی و عروسی (شیوۀ انتخاب همسر و پیرزنان واسطه، مهریه و مراسم نامزدی، مراسم عقد و عروسی).
16-    طلاق و شرایط زنان بیوه (قوانین طلاق که عموماً شرعی است، سه طلاقه شدن و شرایط رجوع زن به همسر قبلی، حق سرپرستی فرزندان طلاق، سرنوشت زنان بیوه و حقوق آنها).
17-    مذاهب متنوعه در ایران (رسمیت دین اسلام و مذهب شیعه، زرتشتیان، ارامنه، شرایط زندگی ارامنه، آداب مذهبی ارامنه، نسطوری ها و تمرکز آنها در کردستان، خصوصیات نسطوریها، آداب و باورها و عقاید نسطوریان، یهودیان).
18-    روز جمعه و عبادات ( آداب روز جمعه، آداب نماز خواندن، نظافت و شرایط عبادت، زیارت قبور و مراسم عزاداری درگذشتگان).
19-    روحانیون، حاجیان، دراویش و فقرا (احترام روحانیون و حل و فصل اختلافات مردم، قرآن و استخاره، محاکم شرعی، مدارج و عناوین مقامات روحانی شامل: شیخ الاسلام، مجتهد یا بیوک آقا،آخوند و ملا و وظایف آنها، شأن و منزلت سیدها و وجوهاتی که دریافت می نمایند، حاجی ها، مشایخ و دراویش، کارهای خارق العادۀ دراویش، اخلاق و خصلت درویشان، وضعیت گدایان و فقرا).
20-    نوروز، رمضان و محرم (جشن بزرگ نوروز، مراسم سلام عام در دربار، رد و بدل هدیه، مراسم خلعت دادن شاه به فرزندان و حکام ایالات، آداب ماه رمضان و روزه گرفتن، آیین های سوگواری ماه محرم، دسته های عزاداری و نمایشهای تعزیه).
21-    دربار فتحعلیشاه و زنان وفرزندان او (نحوه دستیابی فتحعلی شاه به سلطنت، سرکوبی رقبا و مخالفان داخلی، داستانهایی از کشتار مخالفان، اداره کشور با انتصاب فرزندانش به حکومت ایالات، انتخاب عباس میرزا به ولیعهدی و مخالفتهای محمدعلی میرزا فرزند ارشد فتحعلیشاه با این انتخاب، تعداد زنان و روابط فتحعلی شاه با حرمسرا، امور حرمسرا و وظایف خواجه سراها و خواجه باشی، برخی آداب رایج در حرمسرای فتحعلی شاه، عداوت شاهزادگان نسبت به هم و به ولیعهد، دیدار با عباس میرزا و سان دیدن از سپاه، فرزندان شاه و تربیت و شیوه زندگی آنها، تردد حرمسرا در شهر، نحوه مسافرت شاه و دربار و زنان در داخل کشور، پوشاک زنان حرمسرا، داستانهایی از حرمسرای فتحعلی شاه، آداب و مفاهیم هدایای رد و بدلی میان شاه و حکمرانان، ماجراهایی از بخل و خست و زن بارگی و سایر خصوصیات اخلاقی و روحیات فتحعلی شاه، رسم فراگیر هدیه و انعام و خلعت، ظاهر و پوشاک و زیورآلات و آرایش شاه و ملکه، وضع ارتش و شایستگی های عباس-میرزا؛ محل اقامت فتحعلی شاه در کاخ عشرت آباد؛ ترجیح فتحعلی شاه به اقامت در تهران به جای اصفهان.
22-    شاهزاده عباس میرزا ولیعهد ایران ( انتخاب عباس میرزا از سوی آقا محمد شاه قاجار به جانشینی و تأیید آن از سوی فتحعلی شاه؛ روحیات و اخلاق و منش عباس میرزا؛ اصلاحات نظامی عباس میرزا در ارتش و آموزشهای او؛ دیدگاهها و اقدامات عباس میرزا؛ زنان و فرزندان شاهزاده؛ مهارتهای جنگی و اخلاق نظامی عباس میرزا؛ شمایل و چهره و پوشاک شاهزاده؛ روحیۀ نوگرایی و اصلاحات در عباس میرزا).
23-    قوانین و دستگاه قضایی ( قدرت نامحدود و مالکیت بی حد و حصر پادشاه؛ دستگاه سادۀ قضایی و احکام شرعی؛ وظایف داروغه و قاضی؛ انواع تخلف ها و مجازات آنها؛ شیوۀ اجرای مجازاتهای چوب و فلک، بریدن گوش و بینی و اعدام؛ وضعیت زندانها و محبوسین؛ مجازات کور کردن در حق شاهزادگان و خانهای پر نفوذ.
24-    دربارۀ مقامات عالی و سلسله مراتب ( تجمل دربار؛ غلام-ها و کلانتر باشی؛ صدراعظم به جای اعتمادالدوله بالاترین  مقام درباری؛ مقام دوم: قائم مقامی؛ مقام سوم: وزیران؛ میرزا ها و مقامات بعدی: حکیم باشی، شیخ الاسلام، ایشیک آغاسی (نسق چی باشی)، فراش باشی و فراشان، مُهردارباشی، میرآخورباشی، خواجه باشی، ناظرباشی، اودندارباشی (اطاقدارباشی)، شکارچی باشی (میرشکار)، منجم باشی، انباردارباشی به همراه به پزباشی و قهوه چی باشی، شاطرباشی، صندوقدارباشی؛ رعایت سلسله مراتب و تشریفات پذیرایی و مهمانداری).

در ترجمۀ اعتماد مقدم (انتشارات شباویز) فصلهای کتاب از 25 تا 39 نیز ادامه یافته است که بخش عمدۀ کتاب دوم اصلی را تشکیل می دهند. این فصول بیشتر ناظر به شرایط و امکانات نظامی ایران است که به منظور تکمیل مطلب در اینجا ذکر می شود:
25-    دربارۀ بیگلربیگی ها، اختیارات و عایدات آنها.
26-    دربارۀ ادبیات، شعر، موسیقی، تئاتر و رقص ایرانی ها.
27-    دربارۀ ورزشکاران و عملیات ورزشی.
28-    دربارۀ گردشگاهها و شکار.
29-    دربارۀ سفر و زیارت.
30-    دربارۀ بردگی.
31-    دربارۀ اسب و دیگر حیوانات اهلی ایران.
32-    دربارۀ قشون، فرماندهان و شوراهای نظامی.
33-    دربارۀ قشون غیر منظم و طرز جنگیدن آنها.
34-    دربارۀ سازمان لشگرها و تعداد آنها.
35-    دربارۀ توپخانۀ جدید و قدیم ودربارۀ زرادخانه و وسایل حمل و نقل نظامی.
36-    دربارۀ راه پیماییها و اردوگاهها.
37-    دربارۀ طبابت، جراحی و مراسم تشییع جنازه.
38-    دربارۀ کردها.
39-    دربارۀ گبرها (زرتشتیان).

مجتبی تبریزنیا، پژوهشگر  پژوهشکده مردم شناسی سازمان میراث فرهنگی است.
به نقل از وب سایت انسان شناسی و فرهنگ



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید