تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1614

مستندسازی دانش بنیان میراث معماری در ایران

حفاظت و مرمت میراث معمارانه، بر پایه شناخت اثر و حیطه‌های مختلفی که بر شکل‌گیری و حیات آن در طول تاریخ تأثیرگذار بوده،‌استوار است. ابنیه تاریخی در دنیا واقعی به صورت منفرد شناخته نشده و پیوندهایی با عوامل شکل‌دهنده کالبد خود همانند سبک تاریخی، تکنیک‌های ساخت، بانیان، سازندگان و بهره‌برداران، اقلیم، بستر قرارگیری و تغییر تحولات محیطی برقرار می کنند و از آنها تأثیر مي‌گیرند.

همانطور که در منشور 1964 و نیز توسط ایکوموس اشاره شده است«ایده و مفهوم یک یادمان تاریخی تنها یک اثر معماری منفرد نیست، بلکه بستر قرارگیری و محیط شهری یا روستایی را شامل می شود که حاوی شواهدی از تمدن به خصوص یا آثار ویژه‌ای از تغییر و توسعه یا رخدادی تاریخی باشد حفاظت از یک یادمان تاریخی شامل نگهداری از بستر سنتی موجود بنا با مقیاس متناسب خود است.

در جایی دیگر در دستورالعمل 1996 صوفیا جهت ثبت ابنیه و یادمان‌ها، یکی از روش‌‌های اصلی موجود برای معنادار نمودن، درک، تعریف و شناخت ارزش‌های میراث فرهنگی، ثبت خصوصیات چندبعدی و همه جانبه آن در نظر گرفته شده است ثبت به معنی کسب اطلاعات توصیف کننده ترکیب‌بندی کالبدی، شرایط و عملکرد بنا و تحولات آن در دوره‌های مختلف زمانی به عنوان یکی از بخش‌‌های ضروری حفاظت معرفی شده است.

شناخت دانش بنیان ویژگي‌های کالبدی یک ساختمان تاریخی، در گام اول نیازمند توصیف چندبعدی بنا، یعنی ثبت پیوندهای بنا با حیطه‌های مؤثر زمانی، مکانی، تاریخی، محیطی، اجتماعی، فرهنگی و غیره است. بنابراین برداشت خصوصیاتی از جمله تاریخچه شکل‌گیری، تغییرات و الحاقات در طول زمان و یا خصوصیات سازه‌ای و فضایی، ساختار مستندات اولیه را برای شناخت بنا در فرایند حفاظت و مرمت فراهم مي‌کند.

ثبت صفات به هم پیوسته میراث معماری، نیازمند وجود بندهای تعریف و طبقه‌بندی شده، تفصیلی و استاندارد در یک فهرست تحلیلی است. پیش از انجام هرگونه عملیات حفاظت، پاسخ به سؤال‌های پایه راجع به بنا، موقعیت مکانی، تاریخچه، مصالح و روش‌های ساخت، افرادم وثر در تاریخ و تحولات بنا، وقایع تاریخی که با زندگی آن در طول زمان همراه است.

ویژگي‌‌‌های بستر قرارگیری و شرایط وضع موجود بنا ضروری است. در جمع‌آوری چنین اطلاعاتی، استفاده از فهرست استاندارد به صورت متشرک در سطح ملی برای تهیه داده‌های مشابه و به منظور جلوگیری از تهیه فهرست‌های ناقص و سلیقه‌ای ضروری است.

چنین فهرستی می بایست اطلاعات ارائه شده بر پایه تفسیر فردی کارشناسان را به حداقل رسانده و گزینه‌های روشن و دقیقی را به عنوان پاسخ در اختیار گروه برداشت قرار دهد این مقاله بر آن است تا با توجه کمبود الگوی استاندارد توصیفی و تحلیلی ابنیه تاریخی در کشور،‌فهرست پایه و تفصیلی میراث معماری ایران را ارائه کند. این الگوها براساس نمونه‌‌های موجود در کشور و با دستورالعمل‌های ثبت آثار تاریخی، همچنین استانداردهای جهانی تفسیر ابنیه و معاهده‌های بین‌‌المللی ثبت ارائه مي‌شوند.

مستندسازی دانش بنیان میراث معماری در ایران

مطالعه فهرست تحلیلی آثار تاریخی کشور از ابتدا تاکنون

بررسی صفات جمع‌آوری شده جهت ثبت مشخصات آثار تاریخی کشور، به فهرست اطلاعاتی منتهی مي‌شود که هنگام ثبت آثار ارزشمند فرهنگی تاریخی توسط کارشناسان ثبت اثر برداشت مي‌شود. اولین شناسنامه های ارائه شده از آثار تاریخی کشور تحت عنوان «فهرست آثار ملی غیر منقول» جمع‌آوری شده است.

نمونه‌ای از فهرست بنای چهلستون که در سال 1310 تهیه شده در تصویر 2 ارائه شده است. پنج صفت اصلی یک بنای تاریخی یعنی نام، مکان و موقعیت، دوره تاریخی، تاریخ تهیه فهرست، وضعیت اداری و ملاحظات (خلاصه‌ای از شرایط بنا و مرمت‌های انجام شده) تشریح شده است.

دقت تشریح مهم‌ترین ویژگي‌های بنای چهلستون همانند سازنده اصلی و بازسازنده، واقعه همراه، آخرین مالک و تاریخ اولین مرمت در این شناسنامه قابل توجه است‌(پرونده ثبتی چهلستون، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کشور، دانشنامه ایرانشهر به صورت آنلاین) پیوندهای معنایی جهت ارتباط بنای چهلستون با صفات به هم پیوسته در تصویر 1 ارائه شده است.

براساس این پیوندها، بنای موجود چهلستون به دلیل واقعه تاریخی آتش‌سوزی با بنای اصلی متفاوت است این واقعه مرمت‌گر را ملزم می کند تابه تحقیق پیرامون تغییر و تحولات کالبدی بنا در طول زمان پرداخته و از روی منابع تاریخی، سفرنامه‌ها و بقایای کالبدی شکل اولیه بنا را حدس بزند و پس از آن به انجام عملیات حفاظت اقدام نماید.

صفات ارائه شده در شناسنامه‌‌‌های ثبت آثار ملی ایران در طول زمان کامل‌تر شده و پرسشنامه با بندهای متعددی رادر اختیار متخصصان ثبت اثر تاریخی قرار داده است. سه خصوصیت اصلی نام، مکان و دوره تاریخی بنا در این فهرست ثابت مانده‌اند اما بندهایی برای شرح اسناد و مدارک اثر شامل نقشه جغرافیایی، عکس، مقاله و یا کتاب، نقشه‌های معماری شامل پلان، نما و مقطع، وضعیت حریم اثر شرح وضعیت مالکیت (وقفی، دولتی و یا خصوصی) و شرایط مالک و رضایت وی و مشخصات اداری دیگر به ان اضافه شده است.

نکته قابل توجه دراین شناسنامه‌ها تفاوت در دقت برداشت توسط کارشناسان ثبت است به طور مثال موقعیت مکانی در برخی از فهرست‌ها تنها اشاره به محله بنا است،‌اما برخی دیگر آدرس دقیق بنا را ارائه کرده‌اند.

برخی شناسنامه‌ها با دقت، مهم‌ترین مدارک مکتوب و مستندات بصری به صورت نقشه و تصویر را جمع آوری کرده‌‌اند اما برخی دیگر تنها به فهرست مدارکی که از بنا موجود نیست تبدیل شده‌اند. بنابراین در گام نخست عملیات حفاظت و مرمت ابنیه تاریخی محققین با کمبود شناسنامه پایه جهت شناخت ابنیه ترایخی ون سیر تحول آن در طول زمان مواجه هستند.

مستندسازی دانش بنیان میراث معماری در ایران

الگوهای ثبت میراث فرهنگی براساس استانداردهای جهانی

الگوهای ثبت خصوصیات میراث فرهنگی با ارائه بندهایی که شکل فراداده به طبقه‌بندی تفصیلی صفات میراث یا داده‌های ارائه شده در مورد آنها در فهرست‌های تحلیلی مي‌پردازد این فهرست‌ها به صورت همگانی مورد قبول جوامع دارای ماهیت مشترک بوده و نقش مهمی در برداشت دقیق از بنا و توزیع و بازیافت مناسب اطلاعات برداشت شده بازی مي‌کنند.

استانداردهای فراداده برای توصیف میراث فرهنگی با هدف تهیه فهرست تحلیلی از آثار در انواع و طبقه‌بندي‌های مختلفی وجود دارد. نکته کلیدی در انتخاب استاندارد مطلوب، نیاز فرایند مستندسازی به سطح ارائه جزئیات یا اطلاعات دقیقی است که از فهرست مورد نظر انتظار دارد.

استانداردهای عام میراث فرهنگی

سه نمونه از مهم‌ترین استانداردهای توصیف کننده میراث فرهنگی به شرح زیرند:

  1. طبقه‌بندی برای توصیف آثار هنری: این استاندارد جهت ثبت نگهداری و بازیافت اطلاعات در رابطه با آثار فرهنگی و هنری تهیه شده است که توسط انستیتوگتی توسعه یافته و به زبان اکس ام ال ارائه شده است. این استاندارد جزو نمونه‌‌های کامل توصیف اشیاء هنری همانند تابلوهای نقاشی یا طراحی و اسکیس‌های معمارانه محسوب مي‌شود.
  2. فهرست پایه انجمن منابع بصری: این استاندارد برای توصیف فرهنگ بصری و همچنین تصاویری است که آنها را مستند مي‌‌کند و توسط مؤسسه بین‌‌المللی متخصصین تصویر و مدیا (با اعضایی از دانشگاه‌ها، مراکز فرهنگی و موزه‌ها) ترویج شده و مورد استفاده قرار مي‌گیرد.
    مثال‌های مختلف این استاندارد اطلاعات جامع و پایه شامل حداقل صفات مربوط به میراث فرهنگی یعنی اثار معماری و ما کت معمارانه، هنر تزئینی و اشیاء وابسته، دستنوشته، کتب هنری و نسخ چاپی، نقاشی، تأتر، عکاسی و فیلم‌برداری، طراحی، مجسمه و مستندات فرهنگی را شامل مي‌شود.
  3. الگوی مفهومی کمیته بین‌‌المللی مستندسازی:‌این استاندارد تعاریف و ساختار شکلی برای توصیف مفاهیم مجازی و حقیقی وابسته به میراث فرهنگی را فراهم مي‌کند. کمیته بین‌‌المللی مستندسازی شورای بین‌‌المللی موزه‌ها مسئولیت تهیه و ترویج این استاندراد پیچیدة تر از نمونه‌های ذکر شده قبلی است و تنها به پر کردن اطلاعات به صورت جدول توصیفی محدود نمي‌شود. این استاندارد ساختار معنایی متناسب برای پایگاه‌های دانش فراهم مي‌کند.

مستندسازی دانش بنیان میراث معماری در ایران

ابتدا بندهای صفات مورد نظر برای جمع‌آوری اطلاعات وابسته به یک اثر را طبقه‌بندی کرده و سپس برای هر طبقه ارتباطات معنایی میان اجزا مختلف پدید می آورد تا الگوی مشابه ماهیت چندجانبه میراث فرهنگی پدید آورد. مدل دانش ارائه شده، استاندارد بین‌‌‌المللی برای نشر اطلاعات کنترل شده وابسته به میراث فرهنگی بوده و بیشتر برای تبادل اطلاعات توسط موزه‌ها، مجموعه‌داران و کتابخانه‌ها مورد استفاده قرار مي‌‌گیرد. به همین منظور برای توصیف یک شیء باستان شناسی موجود در یک موزه،‌بندهای مورد نیاز را ار ائه می دهد.

مجموعه استانداردهای فوق با هدف توصیف آثار فرهنگی توسط گروه‌های مختلف مورد استفاده قرار مي‌گیرد اما به طور ویژه بر روی ابنیه تاریخی متمرکز نشده است. برای توصیف یادمان‌ها و بناهای تاریخی و محوطه‌ها، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های موجود در میان دستورالعمل‌های جهان معرفی مي‌شود.

استاندارد ثبت میراث معماری

یکی از پرکاربردترین استانداردهای جهانی در ثبت صفات چندجانبه میراث معمارانه، فهرست پایه داده‌ها برای ابنیه تاریخی و یادمان‌ها است. این فهرست که در آرشیو شورای بین‌المللی موزه‌ها بر روی شبکه اینترنت قرار گرفته است، با همکاری مؤسسات مختلف درگیر با مستندسازی میراث معماری به ویژه اتحادیه اروپا، انستیتو گتی و کمیته مستندسازی شورای بین‌المللی موزه‌ها تهیه و توزیع شده است.

این استاندارد با بیان اهمیت فهرست‌های تحلیلی برای مدیریت میراث فرهنگی، به کنوانسیون 1972 یونسکو در رابطه با حمایت ا زمیراث طبیعی و فرهنگی جهانی اشاره مي‌کند و با ارجاء به بند دوم کنوانسیون شورای اروپا برای حمایت از میراث معمارانه تأکید دارد که به منظور شناسایی دقیق یادمان‌ها، مجموعه بناها و محوطه‌ها با هدف حمایت، هر عضو مي‌بایست جهت تهیه فهرست تحلیلی اقدام کرده و به هنگام تهدید دارایي‌‌های مورد نظر، در اولین فرصت به مستندسازی مناسب آنها بپردازد.



برگرفته از: نشریه هنرهای زیبا - دوره 18- بهار 1392
بررسی و نوشته: الهام اندرودی
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید