تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2558

مسجدسازی از صدر اسلام تا ایران امروز

پس از ساخت نخستین مسجد تاریخ به دست پیامبر اسلام (ص) در مدینه، مساجد دیگری نیز در همان شهر ساخته شد. این مساجد علاوه بر محل برگزاری نماز، مکان گردهمایی مردم و ایراد خطابه نیز بود. بنای مساجد، آنها ساده، بی پیرایه و بدون عناصری ساخته شد که امروز در معماری اسلامی نماد مساجد به حساب می آیند. این مساجد دیوار ساده ای به طرف بیت المقدس داشتند که قبله مسلمانان را تشکیل می داد. بعدها که کعبه قبله گاه مسلمانان شد.روی دیوار ساده این مساجد به طرف قبله طاقچه مانندی درست شد که آن را "محراب" می نامیدند و جهت یاب نمازگزاران به طرف کعبه بود. قدیمی ترین محراب، متعلق به "قبه الصخره" در بیت المقدس است.

شکوه و زیبایی در طرح مساجد، از زمان حکومت بنی امیه و خصوصا عبدالملک آغاز شد. او حدود 70 سال پس از رحلت پیامبر (ص) بنای عظیم مسجد الاقصی را ساخت که از اشکال ساده مساجد اولیه کاملا متفاوت بود و استفاده از گنبدهای عظیم را با مشخصات معماری بیزانس (رومی) به معماری مساجد وارد کرد. سپس در دوران ولید، مسجد جامع دمشق ساخته شد که یکی از عجایب سه گانه معماری آن روز جهان به شمار می رفت. ساخت مناره ها از همین مسجد آغاز شد که دارای چهار مناره با مقطع مربع در اطراف گنبد بوده است. این مناره ها ظاهرا در ابتدا عملکردی جز دیده بانی نداشتند ولی بعدها عملکرد آن تغییر کرد و برای گفتن اذان مورد استفاده قرار می گرفت. از دیگر عناصر ویژه مساجد، منبر است که سخنران در بالاترین نقطه آن می نشیند و در سمت راست محراب قرار می گیرد. در روایت است که حصرت محمد (ص) خطابه هایش را از بالای منبری ساخته شده از چوب آبنوس و دراای شش پله ایراد می فرمود.

موقعیت مکانی ظهور اسلام، توجه به آب را به صورت خاصی مطرح کرد. اهمیت چشمه مقدس زمزم در نزدیکی مکه و آب شفابخش و سحرآمیز آن در قصص و احادیث اسلامی، شبیه سازی و به کارگرفتن چشمه (چاهی) به یاد چشمه زمزم در ساختمان مساجد اولیه را مرسوم کرد و توسعه این عقیده، به ساخت حوض های بزرگ در مدخل و یا صحن مساجد منجر شد.

با اینکه به سبب قدرت خلفای بنی امیه و عباسی، از هنرمندان ایرانی در معماری مساجد دمشق و دیار بکر (معماری گرگان)، مناره های مسجد امیر فضلون قاهره (معمار تبریزی) و غیره استفاده شده است، نخستین سلسله ایرانی آل بویه، پایه گذار معماری مساجد در ایران بودند. نمونه آن مسجد جامع نائین است که گچ بری هایش هنوز قابل رویت است. سپس در دوران غریویان، آجر کاری هایی در معماری مساجد دیده می شد که بی سابقه بوده است.

سلجوقیان، مدل غربی مساجد را عوض کردند و معماری آن را به سوی معماری ساسانیان سوق دادند. آن زمان صحن حیاط چهار دیوان در طرح مساجد شکل گرفت و ایوان مقابل محراب، به عنوان بزرگترین ایوان انتخاب شد. خواجه نظام الملک تعداد زیادی مسجد و مدرسه در نیشابور، توس و بغداد ساخت که معماری این مدارس، الهام بخش ساختمان های جدید شد. فرق عمده میان ساختمان مدرسه و مسجد در این است که در مدرسه، ایوان بزرگ به کلاس های درس و ایوان های کوچک به اتاق دانشجویان ختم می شود و در مساجد همه ایوان ها به شبستان اصلی، مانند مسجد جامع اصفهان که در دوران ملکشاه سلجوقی ساخته شد (حدود 560 سال پیش). ساخت گنبدهای دوپوش در مساجد نیز از همین زمان آغاز شد.

در معماری صوفیان (مانند مسجد امام اصفهان و شیخ لطف اله) قرن هفتم میلادی، زمینه طراحی همان معماری سلجوقی است ولی کاشی کاری های آنها نمونه بی همتایی در دنیاست. چنین به نظر می رسد که این معماری، ختم نوآوری در معماری مساجد در ایران تا امروز است.

سیروس بزرگ گرایلی

موضوعات مرتبط : معماری مساجد    
عضو مرتبط : سیروس بزرگ گرایلی  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید