Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2630

آیا مسجد سلیمان یک نیایشگاه مهری است؟ (مقالات گذشته - 1357)

دشت حاصلخیز و پر برکت خوزستان در جنوب ایران از روزگار باستان مورد توجه اقوام ماقبل تاریخ، تاریخی و اسلامی بوده و با جلگه بین النهرین ارتباط و همبستگی کامل داشته است. اما منطقه کوهستانی مسجد سلیمان در جبهه شمال شرقی این دشت را که در آن زمان پوشیده از جنگل بوده باید ییلاق این دشت محسوب داشت که در دامنه خود تمدنهای زیادی را پذیرا شده است .

قدیمی ترین تمدن ماقبل تاریخی مربوط به زندگی غارنشینی در شمال غربی این شهرستان در کوههای بختیاری از مکانی بنام «تنگ پبدا» که همنام دره ایست که غار در آن قرار گرفته بدست آمده است. این محل در سال 1941 توسط پروفسور گریشمن حفاری شد و آثار سه دوره متمایز مربوط بدوران مختلف غارنشینی در آن یافت شد، که عبارت بودند از ابزار و اشیاء سنگی، استخوانی و سفالی متعلق بدوره نوسنگی (نئولیتیک).  دشت خوزستان برای اولین بار به شهادت الواح مشکوف در محلهای مختلف در حدود 3000 ق.م وارد دوره تاریخی میشود از جمله باستانشناس فقید پروفسوردلوگازرئیس هیأت اعزامی آمریکائی در دامنه کوههای زاگرس در مکانی بنام چغامیش به الواحی مربوط بدوره آغاز ادبیات دست یافت .

بدون شک حوزه مسجد سلیمان که در دامنه کوههای زاگرس واقع شده بعلت اوضاع طبیعی و شرایط خاص جغرافیائی آثار گرانبهائی از تمدنهای ماقبل تاریخ و تاریخی را در دل خود نهفته دارد. در کوههای شمال غربی مسجد سلیمان در منطقه ایذه آثار باارزشی از دوره ایلام نو و نقوش برجسته زیادی از این زمان و دوران الیمائی و پارت وجود دارد. در خود شهر نیز بقایای آثار باستانی دوره تاریخی نظیرسرمسجدو ویرانه های مصطبهبرده نشاندهشاخصی از مدنیت های آغاز دوره هخامنشیان تا دوره پارت میباشد . «تپه 26» مسجد سلیمان را نیز باید در ردیف همین آثار ارزشمند بشمار آورد که در دوره تاریخی جایگاه معبدعظیمی بوده است .

 مسجد سلیمان1- نمای شمال شرقی تپه شماره 26 مسجد سلیمان که بیمارستان شرکت نفت برروی آن ساخته شده است .

تپه 26 نام یکی از اتلال باستانی منطقه نفت خیز مسجد سلیمان است که شرکت ملی نفت ایران ضمن نامگذاری تپه ماهورهای این شهرستان بمنظور ایجاد تاسیسات نفتی به آن شماره 26 را داده و برروی آن اقدام به احداث بیمارستان و بهداری و منازل مسکونی بنام «بنگله» نموده است.

هنگام احداث این تأسیسات محل را بدون اطلاع از باستانی بودن با بولدوزر تسطیح کرده و لطمات زیادی به آثار تپه وارد آورده اند .

این تپه تاریخی در جبهه جنوبی مسجد سلیمان و مشرف به شهر و منازل مسکونی و سایر تأسیسات قرار گرفته و در حدود 250متر طول و 150متر عرض دارد، چند سال پیش تپه مذکور با راهنمائی نگهبان آثار باستانی مسجد سلیمان مورد بازدید پروفسور گریشمن رئیس هیئت باستانشناسی فرانسوی در ایران قرار گرفت، ولی بنظر میرسد بعلت اضطراب و درهم ریختگی تپه و جمع شدن زباله بر روی آن توجه ایشان را جلب نمیکند، زیرا آثار سطحی تپه چندان چشمگیر نیست و کمک موثری در شناسائی آن نمی نماید.

چندی بعد ضمن خاکبرداری محل بقایای دیوارهای قدیمی که با سنگ و ملاط گچ ساخته شده نمایان میگردد که از وجود بنائی عظیم و جالب در این مکان آگهی میدهد .

تپه مزبور از طرف شمال به جاده آسفالته «تمبی» ( قطعه راه مقابل بهداری شرکت ملی نفت ) از طرف مشرق به فلکه گلگله و از غرب به حد لوله کشی آب شهرداری در محل سابق تلفنخانه و از جنوب به جاده شیروخورشید محدود میباشد.

با اینکه حوالی تپه مذکور بنام قدیمی کلگه معروف است ولی در واقع مرکز اصلی کلگه همین تپه26 است که در بین تپه ماهورهای طبیعی و مصنوعی منطقه قرار گرفته است.


مسجد سلیمان
2- قسمتی از بدنه شرقی تپه شماره 26 که دیوارسازی شده است .

تپه تاریخی 26مانند تپه های طبیعی مجاور از نوع سنگهای آهکی و ته نشینی دوران دوم زمین شناسی است که در روزگار تاریخی بعلت موقعیت خاص و شرایط مناسب آن در مجموعه مسکونی آن زمان مورد توجه بیشتر قرار گرفته و با برش و حجاری بدنه و اطراف آن، تپه را بصورت یک مصطبه مستطیل شکل و شاید هم چند طبقه درآورده اند و به همین نظور نقاطی را که احتیاج به مرمت و تعمیرات معماری داشته با سنگهای حجاری شده قالبی و ملاط گچ برپاداشته اند و این کار درکمال دقت و مهارت صورت گرفته بطوریکه هم آهنگی و تناسب لازم بین دیوارهای حجاری شده از بدنه طبیعی تپه و نقاط مرمت شده کاملا مشهود است. این امر نشان میدهد که سازندگان آن دارای اعتقادات مذهبی بوده و با ایمانی باطنی نسبت بانجام این امر اقدام کرده اند. در جریان عملیات گمانه زنی در سمت غربی این مکان و در حاشیه خارجی مصطبه نقوش برجسته بسیار زیبا و سمبلیک مذهبی ظاهر شد که امتیاز این بنا را نسبت به سایر اماکن مسکونی در این دوره کاملا نشان میدهد و نمایشگر آنستکه ساختمان تپه 26 بصورت یک معبد مقدس عظیم در این ناحیه مورد توجه و استفاده بوده نه بعنوان یک بنای مسکونی.

نقوش بدست آمده با آنکه در اثر خاکبرداری و تسطیح با بولدوزر لطمه فراوان دیده است با این حال جلوه ای مطلوب از هنر حجاری زمان است.

مسجد سلیمان
3- ظاهر شدن بخشی از بدن گاومیش در شروع عملیات گمانه زنی در محل نقش برجسته معبد .

شرح نقش:

نقش مزبور گاومیشی را نشان میدهد که طول بدن آن یکمتر و بلندی آن 70سانتیمتر میباشد (شبیه گاوهای کوهانداریست که در نقوش برجسته تخت جمشید بابلی ها هدیه آورده اند) گاو بطرف مذبحی که در جلوی آن حجاری شده روان است، برپشت این گاومیش شاهینی نشسته است متأسفانه قسمت سروبال آن از بین رفته و دم برگشته گاومیش بطرز خاصی بطرف این شاهین خم شده است، حالت گاومیش به گونه ای نیرومند حجاری شده است. نقش مزبور چه از نظر برجستگی و چه از لحاظ هنر حجاری شبیه به کارهای عهد هخامنشی است.

مذبح یا قربانگاه بصورت پایه آتشدانی است که 70 سانتیمتر پهنا و یکمتر بلندی دارد و در حجاری آن و ایجاد شیار و پخ های حواشی وصیقل آن کمال دقت بعمل آمده است.

در کنار این مذبح شخصی ایستاده که طول قامت آن متناسب با سایر نقوش و در حدود 130 سانتیمتر میباشد، با وجودیکه قسمت بالای این نقش برجسته هنگام تسطیح تپه لطمه زیادی دیده ولی کیفیت حجاری و فرم پوشش و شیارهای تزئین لباس آن کاملا قابل مقایسه با لباسهای پارتی است این شخص بصورت نیمرخ طرح شده او با دست راست که در بالای قربانگاه قرارگرفته بمرکز معبد اشاره میکند و دست چپش را برسر کودکی که در طرف چپ او ایستاده نهاده است . در قیافه طفل که شبیه برخی از نقش برجسته های دوران «هلنستیک» میباشد معصومیت خاصی دیده میشود. دست چپ کودک بطرف قربانگاه دراز و از سیمای او حالتی حکایت از تسلیم و رضا استنباط میشود. میتوان چنین پنداشت که مرد حاضر در صحنه کودک را برای قربانی کردن باین مکان آورده است. از سوی دیگر با توجه به گاوی که بسوی مذبح در حرکت است چنین بنظر میرسد که بجای کودک گاو را برای قربانی کردن آورده اند و احتمال دارد بازی که برپشت گاوسوار است قاصدی باشد که گاو را باین مکان هدایت کرده تا بجای کودک قربانی گردد. اگر چنین باشد که پنداشته ایم مسأله قربانی حیوان بجای انسان که دارای ریشه های باستانی است و از دیرزمان بصورت افسانه و قصص و حکایت در ادیان و مذاهب مختلف تظاهر نموده در این نقش تحقق یافته است. ( هرچند از سوی دیگر شاهین و گاو از مظاهر سمبلیک آئین مهری بشمار میرود).

تمامی این نقوش برروی بدنه مصطبه معبد حجاری شده و دارای پایه ای به پهنای 70 سانتیمتر است. دیواره حجاری شده و صاف بنا در زیر نقوش در جهت پائین ادامه مییابد و احتمال دارد که در روی این بدنه یا حواشی نقوش کتیبه ای وجود داشته باشد ولی در عمق 3 متری این کارگاه عملیات گمانه زنی بعلت کمی وقت و مساعد نبودن فصل متوقف گردید، اما با توجه به دیوار مرمتی این مصطبه که بلندی آن بیش از 3متر ادامه دارد میتوان تصور کرد که بدنه آن بیش از 3متر ادامه دارد میتوان تصور کرد که بدنه نقوش برجسته نیز چندان مرتفع نباشد ولی کیفیت حجاری زیر نقوش طوریست که شاید به پله ای که به سراشیبی تپه منتهی میشده است راه پیدا کند.

بهرجهت وضع نقوش حاکی از یک ایده لوژی مذهبی است و معماری آن به سبک و اسلوب ساختمانیبرده نشاندهبصورت مصطبه ای که معبد بربالای آن قرار داشته بنا شده است.

 مسجد سلیمان4- تصویر نقش برجسته کامل گاومیش و شاهین فراز آن بعد از عملیات خاکبرداری .

هرچند در مورد قدمت تاریخی این معبد مادام که عملیات حفاری کامل انجام نگیرد نمیتوان اظهار نظر قطعی نمود ولی چون ضمن عملیات گمانه زنی آزمایشی و مقدماتی جز قطعات سفالهای اوائل پارتی هیچگونه آثاری که دال برقدمت بیشتر مکان باشد بدست نیامد میتوان تعیین کرد که آثار مکشوفه مربوط به قرن دوم قبل از میلاد باشد (البته این بدان معنی نیست که ضمن حفاری در آینده آثار قدیمتری بدست نیاید). از طرفی وضع نقوش برجسته نیز چنین حدسی را نزدیک به یقین مینماید بخصوص که یک عدد سکه فلزی در سطح طبیعی دامنه شرقی این تپه یافت شد که متعلق بدوره الیمائی میباشد، همچنین باستناد سفالهای مکشوفه که نظیر سفالینه هائی است که ضمن عملیات حفاری و گمانه زنی در شهر الیمائی دستوا در 3 کیلومتری جنوب شهرستان شوشتر بدست آمده (این محل 5 سال پیش توسط نگارنده مورد کاوش قرار گرفت) میتوان تعیین کرد که معبد مکشوفه در مسجد سلیمان متعلق به قوم الیمائی است (قرن دوم ق.م) .

قوم الیمائی که دست نشانده پارت ها بودند در منطقه مسکونی خود در جوار پارت ها زندگی مشترک و در عین حال مستقلی را ادامه داده اند.

مسجد سلیمان

5- تصویر بخش دیگر نقش برجسته شامل قربانگاه و مردی که کودکی را به پیش آن میبرد .

مسجد سلیمان

6-  منظره عمومی نقش برجسته مکشوف واقع بربدنه جنوبی نیایشگاه شامل : قربانگاه در مرکز  گاومیش در سمت چپ، شخصی که کودکی را بقربانگاه نزدیک میکند و شاهین که برپشت گاو در قسمت بالا پرگشوده است . 

توضیح اینکه پس از مرگ اسکندر و تقسیم سرزمینهای پهناور و فتح شده بین سرداران و جانشینان او، در غرب ایران چندین سلسله مستقل پدید آمد که بدست پارت ها منقرض گردید یا استقلال خود را زیرنظر پادشاهان اشکانی حفظ نمودند از آنجمله است الیمائیدی ها که حوزه سکونت آنان در جبهه جنوب غربی ایران تقریباً تمامی ناحیه زیرفرمانروائی ایلام جدید را شامل میشد و با وجودیکه دامنه و وسعت این حکومت محلی بخوبی مشخص نیست ولی ناحیه وسیعی از خوزستان و اصفهان تا خلیج فارس را در برمیگرفت (البته مناطق کوهستانی بیشتر مورد توجه و سکونت الیمائی ها بود). هنگامیکه مهرداد اول سرزمین بین النهرین را بتصرف درآورد بالطبع منطقه اشغالی الیمائی ها نیز که تازه استقلال یافته بود جزئی از سرزمین امپراطوری اشکانی گردید ( در حدود 141 ق.م ). و این زمان درست مصادف با زمانی است کهدیمتری یوس دومپادشاه سلوکیه اسیر مهرداد اول شد و قدرت پارتها تا کنار شط فرات رسید. ضرب سکه های کوچک الیمائی موید آنستکه این قوم دارای استقلال داخلی بوده اند، مطالعه و بررسی آثار باستانی جبهه جنوب غربی ایران بخصوص مطالعه آثار مکشوف مربوط بدوره الیمائی در دستوا نمایشگر آنستکه بسیاری از رسوم و عادات و آداب و خصوصیات محلی الیمائی در جوار زندگی پارت ها حفظ شده است، چنانکه طرز تدفین، نوع آرامگاهها، سکه های رایج محلی، حتی نوع تابوت و ظروفی که در دستوای شوشتر بدست آمده این مطلب را روشن میسازد. خصوصیات هنری نقش برجسته های مکشوفه در مسجد سلیمان که در آن حیوان بشکل نیمرخ (سنتی که از دیرزمان در ایران معمول بوده) و نقش انسان در وضعی بین تمام رخ و نیمرخ (بصورت سه ربعی) که میتوان گفت تقریباً اصل تمام رخ دوره پارت و نیمرخ عهد هخامنشی را حفظ نموده و یا کروکی که برای قربانی بمحل آورده شده و متأثر از هنر هلنیستیک میباشد همگی دال بر هنر قومی است که از اصالت هنری هخامنشیان و نفوذ هنری سلوکی ها و پارت ها متأثر است و انتساب آنرا به قوم الیمائی در قرن دوم ق.م قریب به یقیین مینماید .

با وجود بر این چون ضمن کاوش آزمایشی آثاری از دوران بعد از پارت ها در این مکان یافت نشد میتوان پنداشت که در این زمانمعبد کلگهمعروف به تپه 26 مسجد سلیمان متروک گردیده و احتمال دارد این کار هنگام غلبه مهرداد اول و فتح این مکان صورت گرفته باشد .

امید است که درحفریات آینده  بتوان وضع و مشخصات این پرستشگاه جالب توجه و نقشه آنرا کاملا مشخص و روشن ساخت و آنرا در مجموعه آثار تاریخی مسجد سلیمان قرار دارد.

 

این مقاله در شماره 1- بهار 1357خورشیدی مجله بناهای تاریخی ایران از انتشارات اداره کل حفاظت آثار باستانی و بناهای تاریخی به چاپ رسیده است.

 کاوش و بررسی: علی اکبر سرفراز
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 

استان مرتبط : خوزستان  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید