تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :5652

نگرشی کوتاه به معماری بومی و سنتی جنوب ایران (استان ساحلی)

نگرشی کوتاه به معماری بومی و سنتی جنوب ایران

پیشگفتار:

ممکن است عده ای از ایرانیان به جنوب کشورمخصوصا" سواحل حنوبی  ایرانی (خلیح فارس ) سفرنکرده و اطلاعی از زندگی و پیشه وزیبائی های دریای آن و  هنر بخصوص معماری آن دیار ندارند واگر اندوخته ای در این باب در ذهن خود دارند از طریق مطبوعات و اطلاع رسانی و کتب  علمی و یا درسی بوده است   باشد که این مقال بتواند نقطه آغازی برای صاحب نظران جهت دنبال نمودن مطالعات مربوطه در راه شناساندن  هنر های این منطقه و سایر مناطق ایران عزیزمان گردد .             

گفتار:

برای هر ایرانی که سالها به بررسی  معماری سنتی در  نواحی   مختلف ایران (غرب ،  شمال غرب ،  شمال ، شمال شرقی) آن نواحی پرداخته باشد   ملاحظه  ساختمان ها  و ویژگی های معماری بومی  کرانه خلیح فارس ایران مخصوصا" بافت  قدیمی  شهرهای  جنوبی  ایران  تا حدی باور نکردنی و زیبا  وبا ابهت  جلوه میکند .  مشاهده  باد گیرهای  بلندو بنا های پر حجم ،  درگاه  و پنجره  های متعدد توام  با نقوش  هندسی  متفاوت  و زیبا  که در  نهایت  تناسب  بخش  عمدهای  از فضای  خارجی ساختمانئ  را پوشانده ، کوچه   های عریض وطویل  ومیدان  کوچک  وبزرگی که با توجه  به شرائط اقلیمی  و آب  وهوا  و نیاز منطقی  وعمومی ساکنان این  نواحی  بوجودآمده  یکی ازموارد  مهم  و قابل توجه در بررسی معماری سنتی  این  نواحی  است.

آب انبار های  بزرگ با گنبدی عظیم  ومساجد  زیبا  با گلدسته های  بلند  و بادگیرها اشکال  هندسی  زیبایی در افق  سواحل  خلیج  فارس  بوجود آمده  که هر بیننده ای را  از تصوری  زود گذر  به تفکری  عمیق  فرو می برد.               

وجود هوای گرم  توام  با رطوبت  بیش از  حد  این نواحی ، به ساکنان این مناطق  آموخته که بهترین  وبا صر فه ترین را ه برای  ادامه  حیات  و تفوق به مشگلات  طبیعی  موجود   کدا م است .ساکنان این  مناطق  در یا فته اند  که  وجود طوفان مداو م ، گرمای  طاقت  فرسا  و با را ن های سیل آسا هیچگاه  موجبی  برای  چشم پوشی  از دریا  نعمت ها ی  بی حد آن  نخواهد  بود .معماران جنوب  ایران  پس از قرنها  زندگی و آموختن تجربیات  تلخ دریافته اند  که نوع  بنا  باید  چگونه باشد  که برای  زیست  در  فصول مختلف  مقاومت  مواد و مصالح  ساختمانی  چیست  که در  مقابل  باران های  سیل آسا  وآفتاب  سوزان  و رطوبت  خفقان اور  مقاومت  داشته  باشد. بررسی اینگونه مسائل نشانگر بخش بزرگی از آزمون های موفق ساحل نشینان حوزه خلیج فارس بوده که به هزاران سال قبل تعلق دارد و درمیابیم که بنیاد سنت های معماری ایرانیان حوزه خلیج فارس با جاودانه اقوام خلیج فارس و ساکنان آن همراه و همساز بوده است و معماری سنتی از نسلی به نسل دیگر انتقال داده شده است حتی با وجود مصالح ساختمانی مقاومترنسبت به قطع تداوم معماری سنتی یک باره تن نداده اند .                                 

ساکنان این مناطق قرن ها قبل در مقابل عوامل مخرب طبیعی همانند هوای گرم  طاقت قرسا و باران های موسمی و سیل آسا رطوبت بیش از حد دریافته اند که برای ادامه حیات و پیروزی برمشکلات موجود میبایستی همه چیز را متناسب با شرائط اقلیمی و در جهت خنثی کردن اثرات ویرانگر آن عوامل بوجود بیاورند که یکی از تکامل یافته ترین اختراع معماران محلی بادگیرها باشدکه این بادگیرها موجب تلطیف و سازگارشدن هوای درون میگردد .        

ساختمانها ی پر حجم و بلند با طبقات متعدد از خصوصیات معماری سنتی است  دیوارهای قطور که عمده مصالح  آن را کلوخه سنگهای گچی با پوششی قطور از گچ تشکیل میدهند  .  شدت آفتاب از ساعت 5/8 صبح آغاز میشود .در این مناطق زیرزمین بدلیل وجود رطوبت بالا ساخته نمیشود . سقف های ساختمانها دارای ارتفاغ بلندو بر بالای در ورودی پنجره های مشبک با مصالح گچی وبانقوش هندسی زیبائی تزیئن یافته که از خواص مهم این گونه پنجره ها جریان خنک بداخل است .  تمام منازل حوزه خلیج فارس دارای یک ویا چند بادگیر هستند و این بادگیرها دارای فرم و اندازه های مختلف بوده و برفراز آخرین طبقه یادر طبقات مختلف استوارمیگردید بناها ی بزرگ دارای آب انبار و حمام بوده است  . یکی از زیبائی های بناهای این مناطق استفاده از چوب منقوش و مشبک  در ساختمانها بوده است و.در ورودی و درگاه اطاق های داخلی از چوب با کنده کاری همراه بوده است .  ساختمان ها دارای دالان  و عرض دالانها در تمام بناهای جنوب بیش از دو متر بوده است و در کنار این راهروها در دو طرف سکوی پهن و عمیقی ساخته شده که در فصول گرما ساکنان منازل برای استفاده از جریان هوا و خنکی از آن استفاده میکنند .   درورودی ساختمان  مستقیما" به بداخل راهرو باز نمیشود بلکه با استفاده از پیچ تند به دالان راه پیدا میکند..اطاقهای حانبی دالانها معمولا" با دریچه ای مشبک به اطاقها متصل است و بخشی از هوای خنک دالان در فصول گرم با باز کردن دریچه ها بداخل اطاق جانبی حریان پیدا میکند . شیشه در درگاه ها کمتر بکارمیرود .  برروی جرزهای داخل اطاقها چوب خراطی شده رنگی وجود دارد که محصوص آویختن پرده و یا لباس است . اطاقها دارای سقف بلند و دارای پنحره های زیاد میباشند .  دکانها و مغازه ها بصورت انفرادی در محلات قدیمی وحود ندارند و بصورت بازار و بازارچه بوده است سقف بازارچه های قدیمی حصیر پوش با نی و تیر چوبی بوده و بمنظورتامین روشنائی داخل از جهت طولی بصورت پلکانی  ساخته و فواصل سطوح سقف را با دریچه های مشبک  چوبی می پوشاندند که با این شیوه ضمن جلوگیری از نفوذ آفتاب بداخل نور کافی نیز بداخب بازار میرسید .

ساختمانها اعم از مسکونی و یا تجاری برروی سکوئی بارتفاع حدود یکمتر بنا میشد تا از هجوم آب بارانهای سیل  آسا به هنگام بارش و یا جریان آب جلوگیری نماید .  احداث حمام عمومی بشیوه ای که در نواحی دیگر رواج دارد در این حوزه معمول نیست .  کاروانسراها در طول  اسکله ساحل خلیج بصورت خطی احداث شده اتد که از این نوع بناهای بزرگ در بندر لنگه و بندر خمیر که توسط شهرداریها و اشخااص ویران گردید . بر روی بام منازل جان پناهی مشبک شکل ساخته شده که در فصول گرما  از آن استفاده میشود .در بناهای خصوصی مستراح و روشوئی در داخل بنا میباشد ولیکن در اماکن  مذهبی مستراح و وضوخانه ها در خارج ساختمان است  . در بناهای شخصی اطاقها ی اصلی روبه شرق و ایوان در چهار جبهه بنا است در حالیکه مساجد و حسینه ها از این قاعده مستثنی بوده و دارای ایوان سراسری روبشرق و یک ایوان در جبهه غرب و جنوب است که از این دو ایوان بعنوان شبستان فرعی در مصل تابستان استفاده میشود .   منار مسجد معمولا" در گوشه شمال شرق و یا در گوشه جنوب غربی  مسجد است .در حوزه شرقی و غربی بندر عباس بلحاظ موقعیت متفاوت آن از نطر رودخانه و استفاده از آب شیرین اختلاف خاصی در شیوه معماری و زندگی این مردم بوجود آورده مناطق چون بندر عباس /بندر لنگه / بندر لنگ / بندر خمیر / گاوبندی و حنی جزایری که آب مصرفی اهالی در گذشته از آب باران تامین میشد ساکنان این مناطق  نسبت به ساختن مخازن آب و آب انبارهای بزرگ مبادرت میکردند در حالیکه در حوزه میناب /رودان / جقین / هلیل رود  و ساکنان  این نواحی را با شیوه و فرم دیگری از زندگی سنتی دمساز کرده چنانکه ذخیره آب بشیوه نواحی بلند و در مناطقی که آب رودخانه به منازل مسکونی ده نشینان نزدیک نیست نعدادی آب انبار کوچک آنهم برای مصارف دامی ساخته شده است . 

ساختمانها در حوزه شرق بندر عباس از نظر حجم کوچکتر و در فضای محدودتر بنا شده است و برعکس دارای باغ و باغچه بزرگی است که درختان نخل در آن غرس شده و دلیل ایجاد باغهای مرکبات و نخلستانهای وسیع  وجود آب رودخانه که در این مناظق جریان دارد میباشدوبادگیرهادرحوزه شرق بندر عباس نقش اصلی را در بنا ندارند و بهمین خاطر ارتفاع بادگیرها کوتاه و دهانه آن را با نی میپوشانند .                                                                                

ختم کلام:

با توجه به وسعت مطلب به همین جند مطلب بسنده نموده امید است معماری سنتی و بومی  جنوب که سالیان طولانی در آن دیار پابرجا بوده و موجب زندگی راحت راحتی و  غلبه برسختی ها بوده الگوئی برای طراحی معماری بناهای جدید  در این خطه باشدو نباید فراموش کنیم که معماری جدید در هرمنطقه ای با توجه به معماری بومی و سنتی آن کارآمد است . در این مناطق  با طبیعت مهربان بوده و این مهربانی  موجب پابرجائی شهرها و مناطق مسکونی در این مناطق میباشد . بیائید همگام با طبیعت هر منطقه معماری پایدار ارائه کنیم که آینده گان برای ما نیز احترام و ارزش قائل شوند .

 

موضوعات مرتبط : خلیج فارس    
عضو مرتبط : بیژن علی آبادی  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید