تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1170

بررسی مؤلفه های معیارهای ارزیابی عکس های تاریخی ایران جهت ثبت در برنامۀ حافظۀ جهانی یونسکو

هدف:پژوهش حاضر قصد دارد با بررسی معیارهای ارزیابی میراث مستند در برنامۀ حافظۀ جهانی، به شناسایی مؤلفه های این معیارها در دستۀ میراث مستند عکسهای تاریخی ایران (عصر قاجار) بپردازد.

روش:این پژوهش به روش سندپژوهی، مصاحبه، و با کمک فن دلفی انجام شده است. جامعۀ پژوهش، مؤلفه های معیارهای ارزیابی دستۀا نتخاب شده می باشد که توسط 10 نفر از متخصصان پاسخ داده شده است.

یافته های پژوهش: نتایج این پژوهش در دو بخش معیارهای مطلق و نسبی حاصل شد. بررسی های این پژوهش نشان می دهد که مهمترین توجه در انتخاب آثار مستند عکس های تاریخی، معیارهای مطلق است؛ و در زیر مجموعۀ معیارهای مطلق، معیار اصالت 18 مؤلفه؛ و برای معیار اهمیت جهانی،منحصربه فرد بودن و غیرقابل جایگزین  بودن، 5 مؤلفه حاصل و تأیید شد؛ و در نهایت، 50 مؤلفه به منظور ارائۀ دستورالعمل پیشنهادی جهت انتخاب عکس های تاریخی ایران (دورۀ قاجار) به دست آمد.

برنامة حافظة جهانی، در سال 1992 ، یعنی بيست سال پس از تصویب و آغاز فعالیت عهدنامة حمایت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان، از سوی یونسکو برای حفاظت، حمایت، معرفی، و انتشار میراث مستند جهانی اعلام شد. میراث مستند در این برنامه،علاوه بر دست نوشته ها (آثارخطی) و اسناد ارزشمند نادر که در کتابخانه ها و آرشیوها موجود است، و مدارک دیگری را نیز دربرمی گیرد، به ویژه مواد دیداری و شنیداری، فایل های رایانه ای، و حتی آداب و رسوم محلی و سنن شفاهی که شدیدا در معرض زوال و فراموشی هستند. ایجاد فهرست حافظة جهانی نیز در پاریس در 1995 مطرح شد. همچنين، تدوین فهرست میراث مستند ملی، همگام با فهرست حافظة جهانی، به دولت های عضو در سه سطح(ملی، منطق های، و بین المللی) دنبال می شود(فرزام، 1385 ، ص 1768 ). این برنامه، نظر جهانی متخصصان آرشیو، کتابداری، و موزه شناسی و دیگر رشته ها را با بهره گیری از دیدگاه های مؤسسه ها، انجمن ها، و متولیان نگهداری این آثار و حتی بخش های غیررسمی

و سنتی گرد هم می آورد. نگرش برنامة حافظة جهانی این است که میراث مستند متعلق به همه است و باید آگاهی، حفاظت، و دسترسی همیشگی و همگانی به آنها وجود داشته باشد و اين آثار بايد برای آشنایی مردم با میراث گذشتگان به جامعة ملی و جهانی معرفی شوند. برنامة حافظة جهانی، ثبت جهانی آثار مستندِ کشورها را در دستور کار خود قرار داده است؛ بنابراین، هر دو سال یکبار، هر کشور می تواند دو اثر را براساس معیارهای

معرفی شده از جانب این برنامه برای ثبت در فهرست حافظة جهانی به یونسکو پیشنهادکند(کمیتة برنامة حافظة جهانی یونسکو، 2012 ). برای ورود میراث مستند مورد نظر به دفتر ثبت، هر فقره با معیارهای مطرح شده ارزیابی می شود و براساس آن درخصوص ثبت آثار تصمیم گیری می شود. این معیارها در دو گروه جاي دارند: الف. معیارهای مطلق،شامل اصالت (سندیت)، اهمیت جهانی، منحصر به فرد بودن و غیر قابل جایگزین بودن؛و ب. معیارهای نسبی ، معیار زمان، معیار مکان، معیار افراد یا مردم، معیار موضوع و درونمایه، معیار شکل و سبک، و معیار اهمیت و ارز شهای فرهنگی، معنوی و اجتماعی.این موارد نیز در نظر گرفته می شوند: کمیاب بودن، تمامیت(یکپارچگی و کامل بودن)، وتهدید و برنامه های مدیریتی. هر میراث مستندی که با معیارهای گزینش مطابقت داشته باشد و ثبت آن به تصویب کمیتة مشاورة بین المللی رسیده باشد، با تأیید مدیر کل یونسکودر فهرست میراث جهانی قرار می گیرد(ادموندسان، 2002 ، صص 21 - 23 ؛ راهنمای ثبتحافظة جهانی، 2012 ) 4.

عکسهای تاریخی ایران

عكس از جنبه هاي مختلفي مورد توجه قرار مي گيرد. از نظر محل نگهداري مي توان به آن به عنوان شيئي موزه اي (موزه)، سندي تاريخي(آرشيو)، يا ماد هاي اطلاعاتي(كتابخانه) نگاه كرد. از نظر كاركرد محتوايي نيز مي توان عكس را به عنوان اثری هنري، ابزاری تبليغاتي، وسيلة خبررساني و ارتباطي، رسانه ای آموزشي، و شاهدي از یک واقعة تاريخي، اجتماعي، علمي، و فني مورد توجه قرار داد. نمي توان عكسي را كه كاركرد هنري دارد و حاصل آفرينش خلاق شكل ها(فرم ها)، فضاها، خطوط، و سايه روشن هاست، با عكسي ديگر كه به عنوان كي سند تاريخي  اجتماعي در آرشيو نگهداري مي شود یکی دانست؛ چراكه هركي با هدفي جداگانه به وجود آمده اند. درهردو صورت، چه به عنوان كي اثر خلاقة هنري و چه به عنوان سندي اجتماعي، عکس، ماده ای اطلاعاتي تلقي مي شود؛ چون گواهي بر نگاه و حافظة آدمي دربارة جهان است. عكس، باز نمايانندة واقعيت و مقول هاي واقعي است كه وابسته به زمان و مكان است، مثل عكس ساختمان موزة ايران باستان، عكس هايي

از ويراني هاي زلزلة رودبار 1369 ، و پديد هاي طبيعي يا شخصيتي تاريخي. ما، با عكس، واقعيات را بازنمايي كرده و در مواقع لزوم از آن به جاي وضعيت واقعي استفاده ميكنيم تا در دسترس همه قرار گيرد، موضوعي براي تأمل و تفكر بشر شود، و درنهايت در چرخة توليد دانش قرار گيرد. عكس، مانند همة مواد اطلاعاتي بايد حفظ و نگهداري، و درصورت لزوم مرمت شود(عمرانی، 1385 ، ص 1173 )

معیارهای انتخاب میراث مستند در برنامۀ حافظۀ جهانی

همانگونه که اشاره شد میراث مستند براساس معیارهای مطلق و معیارهای نسبی ارزیابی می شوند که آنها نیز معیارهای فرعی تری را شامل می شوند که در ادامه به توضیح آن پرداخته می شود.

الف.معیارهای مطلق

1.معیاراصالت:ابتدا اثر با این معیار سنجیده می شود؛ آیا این آثار مستند-چه در یک سند یا یک گروه از اسناد-همان چیزی است که به نظر می رسد یا ادعا می شود؟ آیا هویت و منشأ اثر قابل اعتماد است؟ نمونه های تاریخی زیادی از جعلی و تقلبی بودن آثار وجود دارند، کپی های تقلبی که ادعای اصل بودن دارند، فریب کاری های عمدی، اسناد واقعی که محتوای آنها مخدوش شده است، و مانند آن. این اسناد می توانند به هر شکل و فرمی باشند. این مدارک ممكن است باوجود دقت زیاد با فقرة اصلی اشتباه گرفته شوند(راهنمای ثبت حافظة جهانی، 2012 ؛ ادموندسان، 2002 ، ص 21 ).

2.معیار اهمیت جهانی: منحصربه فردبودنوغیرقابلجایگزینبودن

پرسش اصلي این است که اثر مستند چه نفوذی داشته است؟ آن اثر چقدر از نظر جغرافیایی گسترده بوده است؟ در نظر بگیرید اگر میراث مستند از دست برود، چقدر برای ما مهم است؟ این میراث واقعا چه تأثیری در طول تاریخ داشته است؟ آیا حاوی اطلاعاتی است که از دست دادن آنها واقعا فقری برای حافظة جهانی است؟

در نهایت برای اطمینان از اهمیت جهانی میراث، شاخص هاي زير دربارة اثر بررسي شود:

1.منحصربه فرد بودن: به معنی یکی در نوع خود است-این ويژگي شبیه کمیاب بودن نیست. معمولاَ به نسخه يا سندي اصل اطلاق مي شودکه ویژگی های تعریف شده ای دارد، اما با هيچ سند ديگري مشابه نيست.

2.غیر قابل جایگزین بودن: اين شاخص، ارزش منحصربه فرد بودن را تقویت می کند و به اين معني است كه هیچ کپی یا جانشینی نمی تواند همان اهمیت یا ویژگی ذاتی اصل اثر را داشته باشد(راهنمای ثبت حافظة جهانی، 2012 ).

ب.معیارهای نسبی

اهمیت جهانی آثار باید از طریق یک یا چند معیاری که در زیر آورده شده است شرح داده شود. ازآنجاکه این اهمیت مقایس های است، این معیارها و ضوابط در مقایسه با اقلامی از میراث مستند که قبلاً در دفتر ثبت نوشته شده اند به خوبی نشان داده شوند.

1.معیار زمان: قدمت مطلق، به خودی خود باعث اهمیت یک سند نمی شود، اما هرسندی آفریدة زمان خود است. بعضی از اسناد ممکن است درنتیجة بحران، تغییرات فرهنگی یا اجتماعی مهمی باشند. یک سند ممکن است معرف یک کشف جدید یا « اولین نمونه در نوع خود » باشد(ادموندسان، 2002 ، ص 22 ).

2.معیار مکان: میراث مستند می تواند به دلیل ارزش فرهنگی و تاریخی برای یک مکان خاص یا منطقه قابل اهمیت باشد. «محل » مهم است، به این دلیل که با رویدادهای تاریخی ارتباط دارد: آیا محل تحت تأثیر ماهیت این حوادث قرار گرفته است؟ آیا زادگاه جنبش های سیاسی، اجتماعی یا مذهبی تحت تأثیر تاریخ بعد از خود بوده است؟ آیا محیط خود را تحت تأثیر قرار می دهد و این جنبش ها را توسعه داده است؟ چگونه اسناد شواهدی از آنها فراهم می کند؟ (راهنمای ثبت حافظة جهانی، 2012 ).

3.معیار مردم: سند ارتباط ذاتی با زندگی و شغل یک فرد یا افراد یا گروه های فرهنگی دارد یا تأثیر عمده تر و وسیع تری دارد و می تواند در هر زمین های باشد: فرهنگ، موسیقی، هنر، علوم، مذهب، ورزش، و جز آن؛ و در سطح وسیعتر، آیا سند جنبش های گسترده تر اجتماعی یا سیاسی را به تصویر می کشد؟(راهنمای ثبت حافظة جهانی، 2012 ).

4.معیار موضوع و درونمایه:موضوع سند ممکن است معرف توسعه های فکری یا تاریخی خاص در هنر، ورزش، ایدئولوژی، سیاست، علوم انسانی، اجتماعی یا طبیعی باشد.

5.معیار شکل و سبک:اثر ممکن است ارزش زبان شناسی، سبک شناسی یا زیبایی شناسی برجسته ای داشته باشد، ممکن است یک نمونه یا یک مثال کلیدی از یک نوع نمایش، آداب و رسوم یا رسانه، یا یک چارچوب یا حامل ناپدید شده یا درحال ناپدید شدن باشد (راهنمای ثبت حافظة جهانی، 2012 ؛ ادموندسان، 2002 ، ص 22 ).

6.معیار اهمیت و ارزش فرهنگی، معنوی و اجتماعی:این مفهوم راهی است برای بیان اهمیت یک سند یا مجموعه ای از اسناد از لحاظ ارز شهای معنوی، و این امکان را می دهد تا یک جامعه، وابستگی عاطفی خود را به سند یا اسنادش نشان دهد یا راهی است که به هویت آن جامعه و انسجام اجتماعی زمان حاضر کمک می کند. استفاده از این معیار باید منعکس کنندة اهمیت زندگی باشد؛ به عبارتی، میراث مستند باید احساس عاطفی مردمی را در خود جای دهد که امروز زندگی می کنند (راهنمای ثبت حافظة جهانی، 2012 ).

روش پژوهش

در این پژوهش برای دستیابی به مؤلفه های معیارهای ارزیابی عکس های تاریخی ایران از روش سند پژوهی، مصاحبه و فن دلفی طی دو دور استفاده شد. دلفی، نام روشی درتحقیق علمی است که نخستین بار در اواخر 1950 توسط کمپانی رند برای بررسی علمی نظر کارشناسان در پروژة دفاعی ارتش طراحی و توسعه یافت، اما به دلایل امنیتی تا 12 سال بعد منتشر نشد. درمجموع، دلفی، از نیمة دهة 1960 ، به عنوان روش علمی مهمی

شناخته شد و اکنون برای طیف گسترده ای از پرسش های آینده محور و پیچیده، و در طیف گسترد های از زمینه ها و رشته ها استفاده می شود. دلفی، ابتدا در ایالات متحده شکل گرفت. برخی، دلفی را فن نامیده اند و برخی دیگر، واژه های رویکرد، پیمایش، مطالعه(مطالعةدلفی)، رأی گیری(رأی گیری دلفی)، و مطالعة اجماع را برای آن به کاربرده اند و روش دلفی را برای توصیف مطالعات دلفی صحیح تر می دانند و این تنوع واژه، تعاریف متعددی از دلفی را به دنبال داشته است(احمدی، 1388 ).

تکنیک دلفی یکی از روش های کسب دانش گروهی است که فرآیندی دارای ساختار برای پیش بینی و کمک به تصمیم گیری طی راندهای پیمایشی، جمع آوری اطلاعات و در نهایت، اجماع گروهی است. بیشتر پیمایش ها سعی در پاسخ به پرسشِ «چه هست » دارند.دلفی به پرسش «چه می تواند/چه باید باشد » پاسخ می دهد. روش دلفی از طریق جمع آوری نظرکارشناسان و متخصصان و با استفاده از پرسشنامه و ارسال چندمرتب های آن انجام می پذیرد. ایدة اصلی در طراحی فرآیند روش دلفی این است که پاسخ دهندگان بتوانند بدون آنکه تحت تأثیر افراد معتبر و مشهور قرارگیرند، دیدگاه هایشان را بیان کنند. در این روش، با حذف تأثیر توان تأثیر افراد، همة نظرها و عقاید جمع آوری و پس از تحلیل به اعضای پرسش شونده برگردانده می شود. بدین ترتیب، گمنامی و بازخورد نظرها، و تکرار سه عنصر ضروری در روش دلفی هستند(کوثری، 1390 ).

تشکیل و ترکیب پنل

روش دلفی با مشارکت افرادی انجام می پذیرد که در موضوع پژوهش دارای دانش و تخصص باشند. این افراد با عنوان پنل دلفی شناخته می شوند. گزینش اعضای واجد شرایط از مهمترین مراحل این روش به حساب می آید، زیرا اعتبار نتایج کار بستگی به شایستگی و دانش این افراد دارد. این افراد، برخلاف آنچه در پیمایش های کمی معمول است، برمبنای نمونه گیری احتمالی انتخاب نمی شوند؛ زیرا روش سازوکاری برای تصمیم گروهی است و نیاز به متخصصان واجد شرایطی دارد که درک و دانش عمیقی از موضوع پژوهش داشته باشند. روشن است که این افراد را نمی توان از این طریق انتخاب کرد. معمولا انتخاب اعضا از طریق نمونه گیری غیراحتمالی صورت می گیرد. یکی از روش های استفاده شده در این زمینه، نمونه گیری هدف دار یا قضاوتی است. این روش،بر این فرض استوار است که دانش پژوهشگر دربارة جامعه برای دست چین کردن اعضا قابل استفاده است. درصورتی که، پژوهشگر خود تمام افراد مناسب را برای عضویت در پنل نشناسد، می تواند از روش نمونه گیری زنجیره ای نیز استفاده کند که نوعی دیگر از روش های غیر احتمالی به حساب می آید. در این روش، پژوهشگر، کار تعیین اعضا را با شناسایی فرد یا گروهی از افراد آگاه ، آغاز و از این طریق به دیگر افراد مناسب برای کار دست می یابد. این روش، به ویژه هنگامی به کار می رود که شناخت افراد مناسب برای پژوهشگر دشوار باشد. هرچند تعداد اعضای پانل در پژوهش های پیشین بین 10 تا 1685نفر متغیر بوده است، اما هنگامی که میان اعضای پنل تجانس وجود داشته باشد، حدود20-10 عضو توصیه شده است(مشایخی، فرهنگی، مؤمنی، علیدوستی، 1384 ). در زمینةحجم نمونه، اکلی و پاولوسکی 5 ( 2004 )، تعداد 10 تا 20 نفر از متخصصان واجد شرایط را نمونة معتبری دانستند(فدائی و ناخدا، 1389 ). در این پژوهش، اعضای پنل دلفی با نمونه گیری غیراحتمالی و ترکیبی از روش های هدفدار و زنجیره ای برگزیده شدند. براین اساس، فهرستی از متخصصان حوزة میراث مستند برای مشارکت در این پژوهش تهیه شدند. درحین انجام کار، از هریک از این

افراد درخواست شد که افراد دیگری را معرفی کنند که براساس معیارهای یاد شده برای مشارکت در این پژوهش مناسب باشند. درنهایت، 10 نفر از بین 12 نفر صاحب نظر و متخصص تمایل خود جهت مشارکت در این پژوهش را اعلام کردند:

•اعضای کمیتة ملی حافظة جهانی ایران: 2 نفر،

•اعضای هئیت علمی: 4 نفر، و

•کارشناس عکاسی و متخصص عکسهای تاریخی: 4 نفر.

ساخت سیاهۀ دلفی

گردآوری داده ها در این پژوهش، با استفاده از سیاهة وارسی صورت گرفته است. برای تدوین سیاهة وارسی، با توجه به اهداف پژوهش، سندپژوهی و بررسی متون مرتبط با موضوع و مصاحبه مورد توجه بوده است. پس از مطالعات انجام شده، تعداد 50 مؤلفه برای عکس های تاریخی به دست آمد. بدین ترتیب، دو جزء اصلی سیاهه عبارت بود از مؤلفه های معیارهای مطلق عکس های تاریخی و مؤلفه های معیارهای نسبی عکس های تاریخی.

در این پژوهش ارزش عددی اختصاص یافته برای هر ناحیه، از 1 تا 5 در نظر گرفته شد که به ترتیب از کمترین تا بیشترین ارزش را نشان می دهد. بنابراین، در هر دو سیاهه، برای هر معیار پس از دریافت نتایج ارزش گذاری، با درنظر گفتن میانگین عددی 3 برای هر ناحیه و تعیین رتبه بندی اهمیت این مؤلفه ها، نتیجة مطلوب در هر ناحیه با انجام دودور دلفی حاصل گردید.

پرسشهای پژوهش

1. مهمترین مؤلفه های معیارهای مطلق انتخاب برای ثبت آثار ایرانی در برنامة حافظةجهانی چیست؟

1-1 .مهمترین مؤلفه های معیار اصالت آثار ایرانی عکس های تاریخی برای ثبت دربرنامة حافظة جهانی چیست؟

2-1 .مهمترین مؤلفه های معیار اهمیت جهانی، منحصر به فرد بودن و غیرقابل جایگزین بودن آثار ایرانی عکس های تاریخی، برای ثبت در برنامة حافظة جهانی چیست؟

2. مهمترین مؤلفه های معیارهای نسبی برای ثبت آثار ایرانی در برنامة حافظة جهانی چیست؟

1-2 . مهمترین مؤلفه های معیار زمان آثار ایرانی عکس های تاریخی برای ثبت در برنامة حافظة جهانی چیست؟

2-2 . مهمترین مؤلفه های معیار مکان آثار ایرانی عکس های تاریخی برای ثبت در برنامة حافظة جهانی چیست؟

3-2 . مهمترین مؤلفه های معیار مردم آثار ایرانی عکس های تاریخی برای ثبت در برنامة حافظة جهانی چیست؟

4-2 . مهمترین مؤلفه های معیار موضوع و درونمایه آثار ایرانی عکس های تاریخی برای ثبت در برنامة حافظة جهانی چیست؟

5-2 . مهمترین مؤلفه های معیار شکل و سبک آثار ایرانی عکس های تاریخی برای ثبت در برنامة حافظة جهانی چیست؟

6-2 . مهمترین مؤلفه های معیار اهمیت و ارزشهای فرهنگی، معنوی و اجتماعی آثار ایرانی عکسهای تاریخی برای ثبت در برنامة حافظة جهانی چیست؟

یافته ها

در بخش معیارهای مطلق، تمامی مؤلفه های معیار اصالت، میانگین مورد نظر را کسب کردند و 18 مؤلفه جهت تشخیص این معیار ارائه شد. درمقابل، هر مؤلفه از گزینه های بسیار زیاد تا بسیار کم استفاده شد و بالاترین میانگین به دست آمده در دور نخست 8/4 می باشد که دو مؤلفة نخست آن را به دست آوردند؛ و کمترین میانگین 3/ 3 می باشد. سپس، سیاهة رتبه بندی شده برای دور دوم دلفی، به اعضای شرکت کننده داده شد و در دور دوم نیز با ارائة همان 18 مؤلفه، بالاترین میانگین، 9/ 4 ، تنها برای یک مؤلفه و کمترین میانگین، 3/6 ،برای سه مؤلفه حاصل شد(جدول 1).

در بخش معیارهای مطلق، تمامی مؤلفه های معیار اهمیت جهانی و منحصربه فرد بودن و غیرقابل جایگزین بودن، میانگین مورد نظر را کسب کردند و 5 مؤلفه جهت تشخیص این معیار ارائه شد. بالاترین میانگین به دست آمده در دور نخست 7/ 4 می باشد که یک مؤلفه آن را به دست آورد و کمترین میانگین 3/ 3 می باشد. سپس، سیاهة رتبه بندی شده برای دور دوم دلفی به اعضای شرکت کننده داده شد و در دور دوم نیز با ارائة همان 5 مؤلفه، بالاترین میانگین، 9/ 4 ، تنها برای یک مؤلفه و کمترین میانگین، 6/ 3 ،برای سه مؤلفه حاصل شد(جدول )2.

در بخش معیارهای نسبی، 6 معیار برای عکس های تاریخی مورد بررسی قرار گرفتند و در هر معیار مؤلفه های مورد نظر به همین ترتیب و با به دست آوردن میانگین مورد نظر در دو دور دلفی به دست آمد. معیارهای نسبی هر معیار در جدول 3 آمده است.

بالاترین میانگین به دست آمده، مربوط به مؤلفة «مستند کردن تاریخ معاصر ایران »می باشد که برابر با عدد 5 است که از بین 3 مؤلفه، تنها این مؤلفه عدد 5 را به خود اختصاص داده است.

بالاترین میانگین به دست آمده، مربوط به مؤلفة «افزایش توانایی تحقیق در معماری شهرها و روستاها، مناظر شهر؛ ابنیة تاریخی و عمارات سلطنتی » می باشد که برابر با عدد8/4 است که از بین 3 مؤلفه، تنها این مؤلفه عدد 8/4 را به خود اختصاص داده است.

بالاترین میانگین به دست آمده، مربوط به مؤلفة «شناخت مشاغل » می باشد که برابربا عدد 5 است که از بین 4 مؤلفه، تنها این مؤلفه عدد 5 را به خود اختصاص داده است.

بالاترین میانگین به دست آمده، مربوط به مؤلفه «عکاسی از چهره ها: پرتره، زنان، دربار،و رجال » می باشد که برابر با عدد 5 است که از بین 7 مؤلفه، تنها این مؤلفه عدد 5 را به خود اختصاص داده است.

بالاترین میانگین به دست آمده، مربوط به مؤلفة «عکس های تک چهره همزمان با سوژه، عناصر و اشیای دیگر و متفاوت بودن اشیا درنتیجة موقعیت اجتماعی سوژه در تصویر؛ نحوة ترکیب بندی سوژه ها » می باشد که برابر با عدد 7/ 4 است که از بین 7 مؤلفه، تنها این مؤلفه عدد 4/ 7 را به خود اختصاص داده است

این مؤلفه ها به ترتیب میانگین به دست آمده رتبه بندی شده اند. در این معیار 2 مؤلفة نخست از 3 مؤلفه، میانگین 5 را به خود اختصاص داده اند. تمامی مؤلفه های عکس های تاریخی( 50 مؤلفة به دست آمده) طی دو دور دلفی به نتیجة مطلوب رسیدند که در این میان 5 مؤلفه، میانگین عددی 5 را کسب کردند. نتیجة

مطلوب دراینجا میانگین بالاتر از 3 در نظر گرفته شده بود و تمامی 50 مؤلفه، با در نظر گرفتن این میانگین، با نظر متخصصان دارای اهمیت تشخیص داده شدند.

تحلیلیبرمؤلفه هایبه دستآمده

هر اثر، بعد از ویژگی اصالت، باید بیشترین تأثیر و اهمیت را در بین مردم(داخل مرزها و خارج از مرزها) داشته باشد و این اهمیت با دو معیار دیگر، منحصر به فرد بودن و غیرقابل جایگزین بودن تحکیم می شود.

عکس های تاریخی و تصاویر مستند، در مجامع معتبر تحقیقاتی جهان، به عنوان یکی از ارزنده ترین مدارک مسلم و موثق در حوزة تحقیقات تاریخی، مردم شناسی، جامعه شناسی و رشته های گوناگون هنر جایگاهی شایسته باز کرده است؛ لذا یکی از ضروریات برای شناخت و معرفی گذشتة فرهنگی کشور در ابعاد مختلف تاریخی، اجتماعی، مردم شناسی و فرهنگ عامه و بسیاری از زمینه های پژوهشی دیگر است(تأثیر ملی).

از بعد دیگر، ایران، به عنوان کشوری پیشرو در استفاده از این هنرشناخته شده است(شروع این هنر در ایران سه سال بعد از اختراع عکاسی در دنیا اتفاق افتاد، درحالی که همان زمان بسیاری از کشورهای اروپایی و آسیایی توجهی به این هنر نداشتند و از این جهت ایران مقام دوم را به خود اختصاص داده است) و ]مجموعه های ایرانی[ دارای تصاویری است که از لحاظ قدمت و استفاده از این هنر در بخش های مختلف جامعه و ثبت بیش

از یک قرن حوادث و درک ثبت ارزش آنها با کمک این فن، می تواند بیانگر سهم واقعی ایرانیان در پیشرفت عکاسی و کاربردهای گوناگون آن در سیر تاریخ هنر جهان باشد(تأثیر جهانی). درسالیان اخیر، تلاش هایی جهت مطرح کردن این تأثیر و نشان دادن ویژگی های عکس های تاریخی ایران صورت گرفته است. محمد حسن سمسار معتقد است:«ازآنجاکه عکس تکثیر می شده نمی توان کلمه منحصربه فرد بودن را برای آن به کار برد؛ بنابراین، به علت اینکه قابل تکرار است باید گفت کمیاب بودن؛ چون ممکن است کلکسیونی بیابید که نمونه آن کار را داشته باشد و نمی توان اطمینان یافت که عکس منحصر به فرد است و خیلی نادر است که این عبارت را برای آن به کار ببریم. برخلاف آثارهنری یا آثار باستانی اما در مورد عکس احتیاط لازم است منحصر به فرد بودن یا کمیاب بودن؟ در حقیقت این دو عبارت باید با یکدیگر به کار برده شوند. هرچند که در راهنمای برنامة حافظة جهانی مطرح شده که منحصر به فرد بودن به معنی یک نوع می باشد و این شبیه کمیاب بودن نیست .»در مورد عکس، واژة کم رقیب بودن را نمی توان به کار برد، زیرا عکس همیشه رقیب نقاشی است و ارتباط شدیدی بین این دو وجود دارد، با این تفاوت که عکس قدرت بیشتری برای توضیح دارد و ازآنجاکه برای چاپ عکس نمی توانستند لیتوگرافی کنند از نقاشی برای طبع و نشر بهره برده اند. اما واژة کم رقیب بودن را می توان برای قدمت عکس های این دوره به کار برد.

در بخش عکس های تاریخی مؤلفه ای با عبارت «مستند کردن تاریخ معاصر ایران » ذکر شده است. بدیهی است که تاریخ شامل تمامی مسائل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، مردم، جامعه، حوادث و .... می شود.

مردم شناسی در تاریخ جا نمی گیرد هرچند که بخشی از تاریخ است؛ بنابراین، بهتراست که این مؤلفه را از مؤلفة تاریخ تفکیک کرد.

و با توجه به این مباحث مشاهده می کنیم که در بخش عکسهای تاریخی تنها سه مؤلفه به دست آمده است.

پرسش دیگری که باید به آن پرداخت این است که در تعریفی که برنامه، از معیار زمان بیان می کند قدمت به خودی خود مهم نیست و شاید این تصور ایجاد شود که نباید زمان را به عنوان مؤلف های مجزا در نظر گرفت. در بخش اصالت می بینیم که قدمت جهت شناسایی نسخة خطی، نویسنده، شناسایی عکس، شخصیت ها، عکاس، و مانند آن عاملی مهم است؛ بنابراین، عامل زمان به طور مستقل در مبحث اصالت گنجانده شده است.

درحقیقت، معیار زمان هم عامل زمان را شامل می شود و هم تأثیر عوامل زمانی را.نکته ای که در اینجا باید به آن توجه کرد و هر سه معیار زمان، مکان، و مردم را نشان می دهد این است که هر دو معیار زمان و مکان در مردم شناسی وجود دارد. وقتی از عکس به عنوان یک شاخص مردم شناختی استفاده می کنید هم زمان و هم مکان و هم انسان و زندگی انسان را به کار گرفته اید. همة این معیارها پرسش های یکسان با عنوان های متفاوتی دارند؛ عنوان هایی که برای شناخت زمان، مکان، و مردم از آن استفاده می شود. تمام این مؤلفه ها پرسش هایی است که عکس به آن پاسخ می دهد، اما نه به همه چیز چون عکس یک سوژه است، یک مکان و زمان معین دارد و از دید یک عکاس گرفته شده، عکس از دیدگاه مردم شناسی، عکس از دیدگاه شهرسازی، عکس از دیدگاه معماری، و مانند آن. برداشت از آنها هم از دید هر پاسخ دهنده ای می تواند مفید باشد.

در توضیح معیار موضوع و درونمایه، جنبه های مختلف زندگی و حوادث در عکس های این دوره دیده می شود، اما دسته بندی کاملی ارائه نشده است؛ به نظرمی رسد که می توان همة آنها را در 5 مورد خاص دسته بندی کرد: عکس های اجتماعی وفرهنگی،عکس های اقتصادی؛ عکس های سیاسی، عکس های طبیعی؛ عکس های تاریخی:اشاره به وقایع و حوادثی که در دسته های دیگر قرار نمی گیرد؛ و دسته بندی جداگانه ای موسوم به تصاویر اشخاص. این تقسیم بندی ها، جدا از تقسیم بندی امروز انواع عکاسی است که با مراجعه به یک دایره المعارف عکاسی نیز می توان به آنها دست یافت.

در توضیح معیار شکل و سبک، می توان گفت فن عکاسی در ایران بسیار مورد توجه بوده و خیلی سریع بین مردم عمومیت یافت؛ اما اغلب عکس های این دوره، عکس هایی به دور از پیچیدگی می باشند. با دقت و بررسی در این عکس ها می توان خلاقیت هایی از سوی عکاسان ایرانی را دید، اما این خلاقیت ها از سوی دیگرعکاسان ایرانی ادامه نیافت؛عکس های آتلیة عکاسان ایرانی بسیار شبیه عکس های خارجی است و دلیل آن عدم سنت

تصویری قوی در ذهن عکاس ایرانی است و دیگر، آموختن عکاسی از عکاسان خارجی است؛ اما روش های ارتقای کیفیت و زیباسازی عکس همواره مورد توجه عکاسان ایرانی بوده است؛ با مطالعه کتاب های برجای مانده از این دوران در این فن، نکات قابل توجهی یافت می شود.

مؤلفه هایی که در این پژوهش به تأیید و توافق اعضای شرکت کننده در پنل ها رسیدند، با روش سند پژوهی، مطالعة منابع، و مصاحبه به دست آمده اند.

بررسی های انجام شده نشان می دهد که معیارهای انتخاب اعلام شده برای ثبت نامزدها توسط کمیتة برنامة حافظة جهانی درحال حاضر تنها معیار رسمی میراث مستند بشری(میراث مکتوب) در سطح ملی، منطقه ای، و بین المللی است و برای انواع میراث مستند بشری از هر نوع (علائم یا رمزها، صداها و تصاویر، مواد متنی و مواد غیرمتنی، مواد دیداری و شنیداری، و اسناد رقمی) کاربرد دارد و این قابلیت، امکان به کارگیری این معیارها را برای انواع مراکز نگهدارندة این آثار فراهم می سازد.

پیشنهادها

می توان این سیاهه را به عنوان نوعی دستورالعمل برای انتخاب عکس های تاریخی شایستة ثبت پیشنهاد کرد و در تحقیقات بعدی از آن به عنوان نمون های برای سایر میراث مستند متناسب با بافت و ویژگی های علمی، فرهنگی، و تاریخی کشور استفاده و کاربردی بودن آن را بررسی کرد.

كتابنامه

احمدی، نسیبه( 1388 دی). معرفی و نقد روش دلفی.کلیاتعلوماجتماعی22،100 - 108 .

ذکاء، یحیی ( 1376 ).تاریخعکاسیوعکاسانپیشگامدرایرانتهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

عمرانی، ابراهیمی ( 1381 ). عکس.دردایره المعارفکتابداریواطلاعرسانی(ابراهیم افشار،ویراستار).

تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1171 - 1176 .

فدایی، غلام رضا، ناخدا مریم ( 1389 ).طراحی مدل مدیریت تغییر در کتابخانه های دانشگاهی ایران: مطالعه

دلفی.تحقیقاتاطلاعرسانیوکتابخانههایعمومی16 ( 3)، 145 - 168 .

فرزام، فریبا ( 1385 ). میراث فرهنگی.دردایرهالمعارفکتابداریواطلاعرسانی( ابراهیم افشار، ویراستار).

تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ج 2، 1765 - 1769 .

کوثری، روح الله ( 1390 ). معرفی روش دلفی به عنوان تکنیکی جهت خلاقیت در تصمیم گیری، از:

http://cio.ict.gov.ir/cio/PDF/Delphi_Kosari.pdf

Edmondson, Ray )2002(.Memory of the world:general guidelines to safeguard documentary

heritage. Paris: UNESCO.

Memory of the World Register Companion)2012(. UNESCO Memory of the World

Program. P. 1-27. 1 August 2012. from http://www.unesco.org/new/fileadmin/

MULTIMEDIA/HQ/CI/CI/pdf/mow/Register%20Companion.pdf

 

بررسی و نوشته: شهره جلال پور

فصلنامه گنجینه اسناد - سال بیست و سوم-پاییز 1392
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید