Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1146

مهندسان و بازسازی روستاها

(مقالات گذشته-1384)


جلب نظر فرهیختگان جامعه به وضعیت موجود روستاها و دعوت از تمامی کارشناسان، متخصصان، مهندسان، معماران و آبادگران عرصه های گوناگون سازندگی در کشور، می تواند مسئولان و دولت مردان را برای رسیدن به جامعه ی سالم، امیدوار و به دور از تبعیض یاری نموده و توانمندی های آنان را ارتقاء بخشد بدین لحاظ انجمن مفاخر معماری ایران، در سال جاری پیشنهاد نموده است که روز بزرگداشت دانشمند بزرگ خواجه نصیرالدین طوسی و روز مهندسی به مهندسان و بازسازی روستاها تخصیص یافته و توانایی جامعه مهندسین کشور برای بازسازی، مقاوم سازی، تجهیز و آبادانی روستاها، به یاری فراخوانده شود.

به همین مناسبت با مهندس علیرضا قهاری، رئیس هیئت مدیره انجمن مفاخر معماری ایران گفت و گویی را ترتیب دادیم که متن آن را در قالبی گزارش گون در ذیل می خوانید.

مهندس علیرضا قهاری در ابتدای گفت و گو در پاسخ به این پرسش که انگیزه اولیه طرح از کجا نشأت گرفته است؟ می گوید: طی سال جاری انجمن مفاخر معماری ایران به عنوان بخشی از بدنه مهندسی کشور بر آن شد تا موضوع مشخصی را برای روز مهندسی برگزیده و آن را در قالب یک پیشنهاد به سایر سازمان ها، ارگان ها و نهادهای مهندسی و مهندسین کشور ارایه دهد.

Mohandesan -va -roostaha -1

در ابتدا موضوعات متفاوتی عنوان شدند که از جمله می توان مهندسان و رویکرد جهانی شدن، مهندسی و اخلاق، هویت بخشی به شهرها، تقویت بنیه اقتصادی مهندسین و مسائل اجتماعی آنها و ... اشاره نمود در نهایت با توجه به تقارن چندین عامل از جمله توجه دولت به روستاییان و عدالت محوری تخصیص بودجه به بازسازی روستاها و لزوم آموزش مهندسین در مناطقی غیر از مناطق شهری و قالب های همیشگی، موجبات برگزیدن این موضوع را فراهم نمود.

 Mohandesan -va -roostaha -2

نیاز جامعه به گسترش عدالت و دنبال نمودن این هدف توسط دولت، بیانگر این نکته است که روستاهای کشور در پیاده سازی طرح فوق باید در اولویت قرار داده شوند، هر چند بعد از انقلاب، روستانشینان مورد حمایت بیشتر دولت واقع شده اند اما هم چنان این قشر جزء محروم ترین اقشار جامعه باقی ماندند محرومیت روستاییان را نمی توان مختص ناحیه یا منطقه ی خاص دانست. در برخی موارد روستاهایی در جوار شهرهای بزرگ، شاهد شرایطی به مراتب بدتر از روستاهای دور افتاده در مناطق محروم می باشند. در نتیجه مفهوم محرومیت در روستاها تبدیل به مفهومی عام شده است. مهندس قهاری در ادامه به بحث راجع به روند کمک های انجام شده پرداخت و معتقد است:

با ان که پس از انقلاب توجه بیشتری به سمت روستاها معطوف شده اما متاسفانه کمک های فوق در جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهرها، تاثیرات جدی نداشته و نتیجه ای به بار نیاورده این ضعف ناشی از عملکردهای مختلفی است که بحث راجع به همه ی آن ها در این گفت و گو نمی گنجد.

رییس هیئت مدیره انجمن مفاخر معماری ایران در بیان یکی از بزرگترین دلایل بی تاثیر بودن برنامه ها در ممانعت از مهاجرت روستاییان، به عامل اقتصاد اشاره می کند مبنی بر این که: کمک ها و بازسازی روستاها تا حدودی در کاهش میزان مهاجرت ها موثر بوده ولی با توجه به اقتصاد بیمارگونه کشور نمی توان بیش از آن چه اتفاق افتاده، انتظار داشت.

Mohandesan -va -roostaha -3

سیاست های کلان نیازمند تفکرها و بازنگری های توام با کارشناسی بیشتری دارد فقدان این نگرش، سیل عظیم مهاجران را به سوی شهرها کشانده است و این معضل باعث گردیده که بسیاری از روستاها خالی از سکنه شده و هیچ راه بازگشتی برای ساکنان قبلی آن ها باقی نمانده است. بنا به گفته های هندس قهاری، بی توجهی به حقایق یاد شده به معنای عدم وجود آنها نیست. بسیاری از شرایط و وضعیت هایی که در تصور هیچ یک از ما نمی گنجد، در گوشه و کنار کشور  مشاهده می شود و فقط در صورت بازدید نزدیک از آن ها می توان شرایط دشوار زندگی در روستاها را درک نمود.

در سال گذشته اعتبار لازم به منظور بازسازی و نوسازی مناطق مسکونی در روستاها به تصویب رسید. از این پس روستاییان با دریافت کمک های مالی در قالب وام های بانکی قادر به بازسازی، بهسازی و نوسازی منازل مسکونی خواهند بود. این امر نشانگر آن است که دولت یز در این راه «هم» خود را مصروف داشته و از دریچه ای تازه به این مقوله می نگرد.

در اختیار داشتن بودجه و تمایل دولت به همکاری در اجرای این طرح و پیاده سازی آن در اقصا نقاط کشور، دو عاملی هستند که مهندس قهاری از آن ها به عنوان اصلی ترین ابزار اجرای طرح بازسازی روستاها یاد می کند.

به گفته مهندس قهاری با توجه به افزایش روز افزون تعداد فارغ التحصیلان جوان رشته های فنی که اکثراً در شهرها فعالیت نموده و فعالیته های فراتر از این چارچوب را تجربه نمی کنند. طرح بازسازی روستاها می تواند به عنوان نوعی تجربه جدید تلقی شده، در عین این که حرکتی در ارتقاء سطح آبادانی کشور نیز صورت گیرد. پر واضح است که مهندسان باید پا را از دفاتر مهندسی شهری فراتر گذارند چرا که کسب تجربیات جدی و سازنده در نهایت منجر به ارتقاء سطح توانایی و دانش مهندسی آنان خواهد شد.

در طرح پیشنهادی انجمن مفاخر معماری ایران، مهندسین رشته های مختلف اعم از: ساختمان، تاسیسات، راه، معماری و ... مشارکت خواهند داشت.

بر کسی پوشیده نیست که پس از فراگیری هریک از علوم و فنون در عرصه ی عمل می توان بستر مناسب تری را به منظور رشد آن علم فراهم نمود. چیزی که در مورد روستاها هیچ گاه عملی نشده و اساساً ارتقا، دانش و فنون بازسازی روستاها به فراموشی سپرده شده است. مهندس قهاری درباره ی نحوه ی دعوت از مهندسین به منظور مشارکت در طرح یاد شده چنین توضیح می دهد که به دنبال بروز مسایل و مشکلاتی که پس از وقوع زلزله بم در ایران آشکار شد. دامنه ی فعالیت مهندسین بیش از پیش گسترش یافته است. به علاوه مسایل ی در این رابطه به ویژه در زمینه مقاوم سازی مطرح شده که از اهمیتی حیاتی برخوردارند.

وی معتقد است با اجرای طرح فوق در طیف گسترده می توان متخصصین هر یک از استان ها را در نقاط محروم متمرکز نموده، سپس به شکلی موثرتر در زمینه ی محرومیت زدایی وارد عمل شد.

از نظر این کارشناس مسایل شهری، طی چند دهه ی اخیر چهره اجتماعی و جمعیتی شهرها شاهد تغییرات و دگرگونی های عظیمی بوده به نحوی که با تحولات شناخته شده شهرنشینی قابل مقایسه نیستند. بسیاری از شهرنشینان از بروز این تغییرات گله مند هستند بدون آن به دلیل واقعی آن توجه نمایند.

مهاجرت بی رویه به حاشیه ی شهرهای بزرگ در تغییر هویت واقعی شهرها و بروز انواع ناهنجاری ها ی اجتماعی به شکل عامل محوری ظاهر شده و صدمات همه جانبه و جبران ناپذیری را بر پیکره ی شهرها وارد می نماید. مهندس قهاری توجه به روستاها را در حفظ سیستم های متعادل شهری موثر می داند و معتقد است چشم پوشی از این امر اوضاع شهرها را روز به روز با وخامت مواجه نموده و سرانجام آن ها را در مقابل بن بست قرار خواهد داد. در حالی که مناظر تاسف بار در روستاها هم چنان به قوت خود باقی خواهند بود.

Mohandesan -va -roostaha -4


توسعه پایدار و پابرجایی روستاها مستلزم برنامه ریزی دقیق است و هیچ یک از جوانب ادامه حیات روستاها را نباید از نظر دور داشت. به عنوان مثال همه ی روستاها به منظور مقابله با خشکسالی باید تحت مراقبت قرار گرفته و با دریافت کمک های موثر، ادامه زندگی در آن ها طی سال های خشک سالی و بعد از آن میسر گردد.

 مهندس قهاری در ادامه و در پاسخ به سوال راجع به نحوه ی اولویت بندی مناطق روستایی به منظور ارائه خدمات مقاوم سازی به مسایل تازه ای اشاره می کند وی می گوید: سراسر پهنه ی ایران با واقع شدن بر روی خطوط زلزله، نیاز به مقاوم سازی بر مبنای محرومیت را منتفی نموده است. در این طرح نمی توان روستاها را از لحاظ امکانات یا موقعیت جغرافیایی اولویت بندی نمود چرا که آبادتر نمودن روستاهای آباد نیز مدنظر قرار گرفته است و این در حالی است که مسئله مقاوم سازی درباره ی تک تک روستاهای کشور مصداق می یابد.

طبق برآوردهای انجام شده حدود  دو میلیون و پانصد هزار واحد مسکونی روستایی نیازمند اجرای مقاوم سازی و بازسازی هستند. این پیش بینی هم سو با قدرت و توانایی های لازم اعم از مالی، فنی و اجرایی به عمل آمده است. در پیاده سازی این طرح نکات و جزییاتی دخیل می باشند که در نظر اول از اهمیت چندانی برخوردار نیستند در حالی که اجرای چنین طرح عظیمی اعمال  دقت و توجه در ریزترین نکات را می طلبد.

وی در رابطه با گسترش فرهنگ مقاوم سازی و بازسازی در روستاها معتقد است که تنها در این صورت می توان از اجرای این طرح اطمینان کامل حاصل نمود همان گونه که در شهرهای بزرگ، ساختمان سازی زیر نظر متخصصین انجام می شود در روستاها نیز باید پس از آموزش و قبول در این راستا اقدام نمود. با توجه به آن که متولیان اصلی طرح فوق، بنیاد مسکن استان ها می باشند، در رابطه با آموزش نیز می توانند بسیار موثر واقع شوند.

وی با اشاره به نقش نیروهای جانبی و متخصص خارج از چهارچوب فعلی بنیادها، یادآور این نکته می شود که دراجرای طرح بازسازی و مقاوم سازی در روستاها، بنیاد مسکن نیاز به حمایت بیشتر دارد و در سایه ی مشارکت متخصصین و سایر ارگان ها  قطعاً کارآیی ها آن به میزان قابل توجهی افزایش خواهد یافت. در صورت عدم همکاری شاخه های یاد شده، به ناچار بدنه ی بنیاد متورم شده و به دنبال استخدام نیروهای مورد نیاز، ضرورت تخصیص بودجه ی کلان به منظور تامین و تغذیه ی مالی آن ها الزامی خواهد شد که بدون تردید به نوبه ی خود تبدیل به مشکل جدیدی شده و در دراز مدت هزینه های اضافی را به همراه دارد.

بهره گیری از نیروهای خارج از ظرفیت فعلی به منظور انجام فعالیت های مقطعی راه حلی است که در جهت تسهیل امور، ارایه شده است. ارسال فراخوان در این راستا انجام شده و بر اساس آن مهندسین و متخصصان با حضور در مناطق مورد نظر به شکل یک اهرم موثر عمل می نمایند و اقدامات سازمان ها و نهادهای مرتبط را سرعت می بخشند.

از سوی دیگر نیروهای مورد نظر در مناطق مورد نیاز بنابر تخصص و توانایی خود به ارایه خدمات پرداخته و از این طریق نیاز به استخدام انواع و اقسام مشاغل مرتفع می شود. به طور حتم در مناطق تحت اجرای پروژه ی مقاوم سازی، ضرورت وجود انواع تخصص ها احساس خواهد شد در حالی که توانایی های اجرایی مشاغل در ارگان های رسمی در این مناطق بسیار محدود می باشد.

مهندس قهاری در تعریف گستردگی دامنه مفهوم این طرح می گوید: مقاوم سازی، بازسازی و بهسازی نمی تواند مختص واحدهای مسکونی باشد. کلیه ی ساختمان های موجود در روستاها می بایست به تدریج در برنامه ها گنجانده شود ضمن آن که در صورت احساس نیاز به احداث مدرسه، بیمارستان، جاده و ارایه سایر خدمات از جمله آبرسانی، گاز و برق رسانی و ... نیز اقدامات لازم به عمل آید و مهندسین با تخصص های متفاوت در این طرح مشارکت داده شوند. بر همین مبنا طی ارسال فراخوان، فقط مهندسین ساختمان مورد خطاب نگرفته اند بلکه کلیه تخصص ها با زمینه های متفاوت فعالیت نیز دعوت به همکاری شده اند.

مهندس قهاری ارایه این طرح را فقط در حد یک پیشنهاد می داد و امیدوار است از این طریق حمایت از روستائیان و ر وستانشینان مورد توجه واقع شده و به آن اهمیتی صد چندان داده شود.

Mohandesan -va -roostaha -5

وی با یادآوری این نکته که هنوز درصد قابل توجهی از آمار جمعیت به روستاها اختصاص دارد، لزوم فراهم نمودن حداقل امکانات و تسهیلات اولیه زندگی برای روستا نشینان را متذکر می شود و در ادامه می گوید: بخشی از بودجه اختصاص یافته دولت به منظور اجرای طرح فوق می بایست صرف تامین مالی خدمات مهندسی که در اجرای مقاوم سازی و بازسازی روستاها قصد مشارکت دارند گردد. به این ترتیب تعداد بی شماری از مهندسین وارد چرخه اشتغال می شوند. وی توجه به تکنولوژی نو را یادآور شده و می افزاید: صرف سرمایه های ملی به بهترین نحو ممکن بسیار حائز اهمیت است. مهندس قهاری می گوید: عدم برنامه ریزی صحیح در مراحل مختلف صرف این بخش عظیم از سرمایه ملی، می تواند معضلات بعدی را به دنبال داشته باشد. در مقاوم سازی خانه های روستایی باید بحث ایمن بودن و بهره گیری از تکنولوژی نو در ابعاد مختلف را در صدر برنامه قرار داد توجه به بحث ایمنی و هم سویی با تکنولوژی نو دارای اهمیت است چرا که اجرای نادرست آن خانه های ناامن با مصالح سبک موجود را تبدیل به خانه هایی نا امن تر با مصالح سنگین خواهد نمود که خطرات جانی آن به مراتب بیش از سابق خواهد بود. اجتناب از به کار گرفتن سازه های سنگین و در مقابل به کار بردن مصالحی که منجر به سبک سازی می­شوند، اصلی است که نتایج مثبت فراوان به دنبال خواهد داشت ضمن آنکه بحث ایمنی در آن بیشتر رعایت شده و با آیین نامه ها و استانداردهای جهانی نیز مطابقت دارد.

با ورود به مبحث بازسازی روستاها این سوال به ذهن انسان خطور می کند که آیا انجام این طرح به هویت روستاها لطمه ای وارد نخواهد کرد؟ آیا با توجه به شکل سنتی روستاها و مصالح به کار گرفته شده، دخالت ابزار و مصالح جدید که همگی محصولات تکنولوژی نو هستند هم چنان شکل سنتی و هویت اصیل آن ها حفظ خواهد شد؟ مهندس قهاری در پاسخ به این سوال چنین می گوید: در بازسازی روستاها، همواره می بایست به اقلیم و موقعیت جغرافیایی آنها توجه شود. در رابطه با حفظ هویت روستاها طی اجرای مراحل نوسازی و مقاوم سازی، تحقیقات لازم به عمل آید. به منظور حفظ شرایط سنتی آن ها برنامه ریزی شود و توجه به این اصل هرگز  از نظر دور نگردد. بزرگترین مشکلی که در اجرای طرح بازسازی و مقاوم سازی نمایان و مشهود است تغییر هویت روستاها می باشد. تغییر شکل روستاها اجتناب ناپذیر است اما باید در حد توان و امکان این تغییرات را کاهش داد، ضمن آن که امکانات ایجاد شده را باید در جهت حفظ هویت روستاها هدایت نمود. جذابیت روستاها در وابستگی تام به شکل و کاربرد عناصر و اجزا خاص در آن ها می باشد. به نحوی که عامل اصلی شیفتگی انسان در نگاه اول به بافت روستایی از شکل متفاوت آن نشأت می گیرد.

به نظر مهندس قهاری در حال حاضر در اکثر روستاها تمایل به شیوه ی معماری شهری رایج شده و در مناطقی دارای بافت کاملا روستایی می توان ساختمان هایی مشایه نمونه های شهری را مشاهده نمود. حتی در بازسازی ها اولین الگوی ساخت که به ذهن متولیان می رسد. الگوهای ساخت شهری است. وی با بیان این مطلب قصد دارد تا حرکت هویت معماری روستایی به سوی سبک های شهری را به روشنی توضیح دهد.با این تفاسیر در حالی که چنین واقعیتی در روستاها به جریان افتاده، چگونه می توان نسبت به حفظ هویت اصیل معماری روستایی طی اجرای پروژه های مقاوم سازی و بازسازی بی تفاوت بود؟ مهندس قهاری در این باره می گوید: بسیاری از ساخت و سازهای مناطق روستایی با نگاه به سبک های شهری به مرحله ی اجرا درآمده اند. همان گونه که با نگاهی نه چندان عمیق، الگوبرداری از سبک های سایر نقاط جهان را به وضوح در شهری مانند تهران می توان مشاهده نمود. بسیاری از ساختمان های بنا شده در تهران و شهرهای بزرگ به طور کامل منطبق با سبک های غربی و طبق سیاق کشورهای دیگر احداث شده اند و نشانی از معماری ایران در آن ها به چشم نمی خورد و انسان در رویارویی با این آثار از انحطاط معماری ایران و فقدان اصالت، هویت و فرهنگ ایرانی در آن رنج می برد.

این واقعیت را باید بپذیریم که در امور مربوط به ساخت و ساز فعلی، افرادی غیر متخصص دخیل بوده و به جرات می توان گفت معماران نقش چندانی در ساختمان سازی ندارد و در برخی موارد به طور کامل کنار گذاشته می شوند.

Mohandesan -va -roostaha -6

وی معتقد است در بازسازی ها باید روستاها را به سبک همان روستا نوسازی کرد نه به سبک شهرها و بازسازی روستاها به هیچ وجه نباید منجر به انحطاط سبک معماری روستایی شده و حاصل آن روستاهایی باشند که تبدیل به کاریکاتور معماری و ساختمان سازی از شهرها شده اند.

وی ممانعت از بروز این مشکل را در گرو بهره گیری از توانایی نیروهای متخصص می داند. نیروهایی که به عناصری جز سازه و مقاومت آن ها توجه نموده و الگوهای مساکن شهری را به صور دربست در روستاها اجرا نکنند و اضافه می کند: در همین راستا مشارکت مهندسین معمار در تمام مراحل بازسازی روستاها، جزو برنامه های مهمی است که توجه خاص به آن مبذول خواهیم داشت.

با تقسیم گونه های معماری روستایی به ده تا دوازده گروه و به موازات آن، انجام تحقیق و داشتن نگاهی جامع به اقلیم و طبیعت این مناطق، می توان در حفظ هویت روستاها گام برداشت. به اعتقاد مهندس قهاری داشتن تفکر همه جانبه عاملی است که باید در اجرای طرح ها وجود داشته باشد و حتی استفاده از دانش جامعه شناسان و سایر متخصصان علوم انسانی نیز ضرورت خواهد داشت. در این میان NGOها نقش بسیار حیاتی را ایفا می نمایند. این تشکل ها می توانند به موازات اجرای طرح، خدمات قابل توجهی را به روستاها ارایه دهند.

وی تشکیل و راه اندازی تورهای روستاگردی به منظور بازدید از روستاها و لمس مشکلات و کمبودهای موجود در مناطق فوق را به صورت یک پیشنهاد ارائه داده و معتقد است از این طرق مشارکت مردمی قابل توجهی به سمت اجرای طرح جلب شده و می توان آن را تسریع نمود.

Mohandesan -va -roostaha -7وی به روستاهایی اشاره می تماید که در جوار مراکز استان ها (ونه مناطق خیلی دور افتاده) از امکانات اولیه رفاهی محروم بوده و به حال خود رها شده اند در حالی که با صرف هزینه های ناچیز می توان امکانات و تسهیلاتی را برای آن ها فراهم نمود که در نگاه یک شهرنشین جزیی از حقوق اولیه روستانشینان به شمار می آیند. هدف رئیس هیئت مدیره «انجمن مفاخر معماری ایران» از ذکر موارد فوق، یادآوری اختصاص بخشی از توانایی و دانش مهندسین به ارتقا سطح زندگی هم میهنان خود در نقاطی از کشور است که به معنای واقعی نیازمند این گونه مددرسانی ها هستند. آیا در زمینه های اجرای طرح، تحقیق جامعی به عمل آمده است؟ این سوالی است که مهندس قهاری در پاسخ به آن می گوید: تحقیق گسترده ای در این رابطه انجام نگرفته و اجرای طرح. فاقد الگوی مشخص است. البته مطالعاتی پیرامون گونه شناسی روستایی انجام شده که فقط منحصر به این مبحث می باشد. سازه هایی که در آن ها مقاوم سازی به موازات رعایت سایر جوانب اجرای طرح در روستاها در نظر گرفته شده باشد. هنوز وجود خارجی ندارد اساساً جامعه کلان مهندسی ما هیچ گاه خود را با مسایل روستاها درگیر نکرده و تجربه روستا شناسی ندارد. اما با توجه به این که در آغاز راه هستیم نمی توان مشکلات فوق را لاینجل تلقی نمود. الگوهای جهانی در این زمینه وجود دارد که باید مورد بررسی قرار گیرد.

متولی اجرای طرح مقاوم سازی روستاها یعنی بنیاد مسکن، با پیاده سازی طرح در برخی نقاط از جمله مناطق آسیب دیده در زلزله بم، به تجربیات مفیدی دست یافته ولی در ادامه اجرای سراسری این طرح، مشارکت بسیاری از سازمان های دولتی و غیر دولتی به خصوص دفاتر مهندسی در انجام امور تحقیقی کارساز خواهد بود.

بخش پایانی گفت و گو با مهندس قهاری به صحبت پیرامون همین تجربیات در سایر کشورهای جهان در اجرای طرح های مشابه اختصاص دارد. وی معتقد است با الگو قرار دادن کشورهایی نظیر ایتالیا، ژاپن، هند و ... که به نحوی موفقیت آمیز از عهده ی اجرای طرح فوق در کشورشان برآمده اند، می توان بسیاری از موانع را پیش بینی نموده و با استفاده از پیامدهای حاصل از (مدیریت جامع در بازسازی روستاها) در کشور های فوق به نتایج بهتری دست یافت.

وی هم چنین پیش گیری را سودمندتر از انجام فعالیت های پس از ساخت می داند و بر این باور است که نظارت دقیق و قانون مند برانطباق ساخت و ساز با استانداردها و آیین نامه های مربوط در مناطق روستایی و شهری بهترین اقدام در این جهت می باشد این امر باید به موازات مقاوم سازی و بازسازی در راس برنامه ریزی ها قرار گرفته و با جلوگیری از تمرکز فعالیت و توان بر روی حل و فصل سنتی مشکلات، بدون توجه به موارد مشابه در حال اجرا، طرح را به سمتی سوق داد که بتوان از آن به عنوان یک طرح همه جانبه و موفقیت آمیز یاد نمود.

  

بررسی و نوشته: بهرام هوشیار یوسفی

مجله صنعت ساختمان داریس- شماره 41-اسفند 84
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی 

موضوعات مرتبط : ساخت و بازسازی روستاها    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید