تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2798

مطالعه نقش موزه های محلی در پایداری شهرهای کوچک

چکیده:

   حفاظت، معرفی و پژوهش در ویژگیهای بومی شهرها از طریق موزه های محلی می تواند یکی از راه های پایداری به شمار رود. موزه هاي محلي بيانگر و نمودار فرهنگ يك شهر و يا يك منطقه بوده و می­توانند برای ثبت و حفاظت عناصر و پدیده های ارزشمند آن شهر یا منطقه بکارگرفته شوند. این نوع نگرش به موزه و ویژگیهای محلی فراتر از دیدگاه­های مدرنیستی و نمایش صرف اشیاء می­باشد. در شهرهای کوچک کشورمان ؛ مولفه ­های اجتماعی و فرهنگی ارزشمندی بویژه آیین­ ها و رسوم ارزشمند ملی و مذهبی که در آستانه تضعیف، فراموشی و نابودی هستند، دارا می­باشند. بنابراین با طرح این مساله که تحولات عصر حاضر؛ ماندگاری ویژگیهای بومی شهرها را تهدید می­کند. و نیز اهمیت موضوع گردشگری در ارتقای پایداری شهرها، می­توان گفت که موزه ­های محلی می تواند در این راستا مفید بوده و بستر مناسبی برای بکارگیری و تحقق این شیوه باشد. هدف این تحقیق، مطالعه نقش موزه ­های محلی در پایداری اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی شهرهای کوچک ­مقیاس، بررسی مسائل موجود­، شناسایی قابلیتهای موزه­ های محلی و ارائه راهکارهایی در رابطه با پایداری شهرهای کوچک ­مقیاس می­باشد. این پژوهش ابتدا با مرور سوابق موضوع و مطالعه نقش موزه­ ها در پایداری شهرها ؛ به مطالعه قابلیت موزه ­های محلی در پایداری شهرهای کوچک ­مقیاس پرداخته و در نهایت راهکارهای پیشنهادی در این رابطه ارائه می­شود. این نوشتار ضمن تاکید بر توسعه شهر برپایه ویژگی ها و قابلیتهای بومی، و ضرورت اندیشیدن به موضوع کمرنگ شدن مولفه ­های محلی، موزه ­های محلی را در این راستا مفید و موثر دانسته و بکارکیری آن را در شهرهای کوچک­ توصیه می­نماید. موزه­ های محلی؛ علاوه بر نقش حفاظتی و نمایشگاهی پدیده­های منحصربفرد بومی، به عنوان نقطه اتکایی برای جذب گردشگران، معرفی، حفاظت و پژوهش در روشهای سنتی و جذاب تولید محصولات؛ کشاورزی و دامداری، معیشت بومی و ... خواهد بود. این موزه ­ها با نگاه جامع­ تر از دیدگاه مدرنیستی نمایش اشیاء می تواند به­ عنوان یکی از مراکز اصلی شهرهای کوچک­ در حفاظت، معرفی، نمایش و پژوهش در رابطه با شهرهای مذکور در ابعاد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی آن­ها باشد.

واژه­های کلیدی:پایداری، موزه ­های محلی، شهرهای کوچک­.

1-  مقدمه:

در سالهای اخیر با رشد شهرهای بزرگ کشورهای در حال توسعه، ظهور مسائل مربوط به کمبود واحدهای مسکونی و بالا رفتن میزان بیکاری، عده­ ای از محققان پیش­بینی کرده ­اند برنامه ­ریزی­های توسعه بر اساس پویایی شهرهای کوچک تهیه شود(رضوانی،1380). طبیعی است که این پویایی باید با زمینه ­های اجتماعی و فرهنگی، اقتصادی، کالبدی و زیست ­محیطی هم­خوانی داشته باشد. در غیر این­صورت برنامه­ ها و طرح­های توسعه درجهت تضعیف هویت شهر خواهد بود و در این روند بسیاری از ویژگیها و خصوصیات ارزشمند این شهرها  از قبیل آیین­ها و سنن، اقتصاد و معیشت بومی، الگوهای محلی کار و تولید؛ به­تدریج از بین رفته یا به فراموشی سپرده می­شوند. این امر در کشور ما با داشتن شهرهایی با قدمت دیرینه، فرهنگ غنی، ویژگی­های کالبدی و زیست ­محیطی ارزشمند با قابلیت گردشگری؛ اهمیتی دوچندان می­یابد. به­منظور حفظ این مولفه ­های زمینه­ای و ایفای نقش مثبت آنها در توسعه شهرهای کوچک ­مقیاس؛ شناخت، حفاظت، معرفی و پژوهش در ابعاد مذکور می تواند یکی از گام های اولیه باشد. در نظر گرفتن مرکزی برای این امر مانند موزه­ های محلی، راه­ حلی است که این مقاله بر آن تاکید می­کند. یک موزه، نهادی غیرانتفاعی، دائمی در خدمت جامعه و توسعه آن است و برای عموم باز است. اماکنی که برای حفاظت، تحقیق و پژوهش، برقراری ارتباط و نمایش، با اهداف مطالعه ،آموزش و لذت، مواد و مستندات درباره مردم و محیط­شان، می­باشد(UNESCO,2004). با طرح این مساله که ویژگی­ها، عناصر و مولف ه­های هویتی شهرها بویژه شهرهای کوچک ­مقیاس در حال تضعیف و خطر نابودی هستند، می­توان نقش موزه ­های محلی را در این راستا مورد تحقیق و پژوهش قرار داد. بنابراین سوال اصلی تحقیق عبارت است از:

  • آیا موزه ­های محلی می­توانند در راستای پایداری شهرهای کوچک ­مقیاس بکارگرفته شوند؟
  • همچنین سوالات فرعی نیز بدین قرارند:
  •  شرایط ایجاد موزه­ های محلی در راستای توسعه پایدار شهرهای کوچک ­مقیاس کدامند؟
  • موزه ­های محلی چه وظایفی را می­توانند در فرایند توسعه پایدار شهرهای کوچک ­مقیاس بر عهده بگیرند؟

 

2- شهرهای کوچک­؛ فرصتها و تهدیدها:

اصولا در تعریف شهرهای کوچک، تاکید غالب بر اندازه جمعیتی است که از دلایل آن محدود بودن اطلاعات درباره دیگر ویژگیهای این شهرهاست. تعریف شهر کوچک در هر کشور و منطقه ­ای با توجه به شرایط و مقتضیات جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی متفاوت است. در ایران در طر حهای توسعه و برنامه­ های عمرانی تعاریف گوناگونی از شهر کوچک، بر مبنای معیار جمعیتی ارائه شده است. در گزارش ستیران و برنامه اول توسعه بعد از انقلاب(1366-1362) که اجرای آن عملی نگردید، شهرهای بین 5هزار تا 25هزار نفر به­عنوان شهرهای کوچک در نظر گرفته شده­اند. در طرح کالبدی ملی نیز به تبعیت از معیارهای ارائه شده از سوی سازمان ملل، شهرهای زیر 50هزار نفر به­عنوان شهر کوچک معرفی شده ­اند(رضوانی، 1386).

اغلب شهرهای ایران دارای، ویژگیهای اجتماعی ­فرهنگی، طبیعی، اقتصادی و زیست­ محیطی جذاب و باارزشی هستند. این ویژگی­ها اغلب در فرهنگ و سنت­ دیرینه منطقه ریشه دارند، مانند آیین­های مربوط به نوروز یا از طبیعت جغرافیایی آن منطقه سرچشمه می­گیرند؛ مانند رود­ها، کوه­ها، پوشش ­گیاهی، محصولات کشاورزی و باغی و اقتصاد بوم ­محور این شهرها. این عوامل در پایداری این شهرها نقش اساسی داشته که امروزه از تحولات و تغییرات حوزه برنامه ­ریزی، مدیریتی متاثر گشته و سیری نامطلوب را در پیش گرفته است. به ­عبارت دیگر نقش این مولفه­ها در پایداری شهرها کمرنگ­تر شده است. بررسی مولفه ­ها و ابعاد زمینه­ای این شهرها ، از مهم­ترین و ضروری­ ترین بخش برنامه ­های توسعه می­باشد. که در این­جا اشاره ­ای کوتاه به آن­ها می­شود:

بعد اجتماعی ­فرهنگی:  ویژگی­های فرهنگی و اجتماعی شهرهای کوچک، یکی از مهم­ترین ابعاد شهرهای کوچک ­مقیاس بوده و سازنده مولفه ­های هویتی این شهرهاست. این ویژگیها شامل زبان و گویش محلی،  پوشش و لباس محلی، آداب و مراس م­های سنتی و مذهبی در ایام و مناسبت های خاص و .. می­باشد.

بعد اقتصادی: ویژگی­های اقتصادی بومی شهرهای کوچک از گذشته نقش مهمی در تعریف معیشت بومی این شهرها داشته­ و از ارکان هویتی شهر محسوب می­شده­اند. اما امروزه رشد کلی جوامع به تولید و مهاجرت­های فزاینده به شهرهای بزرگ و روی­آوری به مشاغل خدماتی، اداری و صنعتی موجب کمرنگ شدن این ویژگی ­ها شده است. گلابگیری در قمصر ، کشاورزی و باغداری

بعد کالبدی: معماری و شهرسازی ارزشمند  شهرهای کوچک ­مقیاس بدلیل بهره­گیری از قابلیت­های محلی از قبیل سبک معماری، مصالح بومی و سنتی ساخت­وساز، محله ­ها و بافت ­های یکپارجه و خودمانی، همزیستی مسالمت­ آمیز کالبد طبیعی و مصنوع و ... از ارزش والایی برخوردارند. اما این ویژگیها با ظهور مصالح نوین عیربومی همچون بلوک سیمانی و مداخله ­های... در بافت شهرها دچار تضعیف قابل­ توجهی شده­ اند.

بعد زیست ­محیطی: حضور عناصر و عوامل طبیعی در شهر و زندگی مردمان آن مانند گونه­ های گیاهی، استفاده از روشهای طبیعی برای تامین انرژی، معیشت، کوهها، رودها، گردشگاه­های طبیعی و ... از جمله موارد قابل ذکر در بعد زیست­ محیطی هستند.  

جدول1: مولفه­ ها و ویژگی­های شهرهای کوچک­ مقیاس و نمونه­ های ایرانی و خارجی

مولفه ها

فرهنگی ­اجتماعی

کالبدی

اقتصادی

زیست­ محیطی

ایرانی

 

مراسم نوروزخوانی در شهرهای ­مازندران

Mooze -va -shahrhaye -koochack -1 

آب انباری در شهر نوش­آباد

Mooze -va -shahrhaye -koochack -2

گلابگیری درشهر قمصر

 

 Mooze -va -shahrhaye -koochack -3

شهر ماسوله؛ آمیخته با طبیعت

 Mooze -va -shahrhaye -koochack -4

خارجی

مراسم نوروز در شهرهای هند

   Mooze -va -shahrhaye -koochack -5

 

شهر رُوتن­بورگ، آلمان، کالبد زیبا

 Mooze -va -shahrhaye -koochack -6

معیشت مبتنی بر کشاورزی در شهر چارد انگلیستان 

 Mooze -va -shahrhaye -koochack -7

شهر بلِد ، اسلوونی، آمیخته با طبیعت

 Mooze -va -shahrhaye -koochack -8

 

با مطالعه ویژگی ها و ابعاد هویتی شهرهای کوچک­ مقیاس می­توان گفت که این شهرها هم در درون خود از مولفه ­ها و عناصر ارزشمندی در گذشته و حال برخوردارند و هم خود شهرها در مقیاس منطقه­ای نقش سازنده­ای در ایجاد تعادل و توازن مطنقه­ای دارند. به ­طوری که این نقش در خرد و کلان در دوره­های گذشته شهرهایمان پررنگ­تر بوده ولی با ورود به دوره معاصر و تاثیرپذیری از برنامه­ریزی­ها و تغییرات رایج صنعتی، ک م­توجهی به امر بوم­ محوری در برنامه ­ریزی­ها و مدیریت­ها، کم­رنگ ­تر گشته و این رنگ ­باختن روز­به ­روز تشدید می­شود. این روند به تهدیدی جدی تبدیل می­شود. نشانه این تهدید در مهاجرتها، رشد اشتغال غیربومی، رشد سکونتگاه­های حاشیه ­ای در اطراف شهرهای بزرگ، رکود آیین­ها و مراسم ­های سنتی در حال حاضر می­باشد. بنابراین توجه به این شهرها و تقویت بنیه­های شهر بویزه در ابعاد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی با نگرش بوم ­محوری ضروری به ­نظر می­رسد.    

3-    موزه ­های محلی:

فرهنگ لغت "لانگمن" واژه "موزه" را این گونه تعریف می­کند: موزه ساختمانی است که در آن اشیاء مهم فرهنگی، تاریخی و علمی در آن نگهداری شده و برای عموم نمایش داده می­شوند(ماخذ: http://www.ldoceonline.com/dictionary/museum). موزه­ ها موسسات مهمی هستند. به گفته جانسون و توماس(1998) موزه ­ها به­ عنوان نظر می­رسند که مخازن عمده ­ای از اشیاء موجود کشور و نمونه ­های آموزشی و ارزش افزوده باشند(Tohmo,2004). موزه كلمه ­ای یونانی است كه از «موزیون» به معنای مجلس فرشتگان بر گرفته شده است. به طور كلی موزه به مجموعه ­ای از آثار و اشیایی اطلاق می شود كه در محل یا عمارتی نگهداری و به معرض نمایش گذاشته شوند .در یونان قدیم موزه به محلی گفته می شد كه در آنجا به مطالعه صنایع و علوم می پرداختند. ICOM ""  شورای جهانی موزه ها، موزه را مؤسسه ای دایمی دانسته كه اهداف مادی ندارد و در آن به روی همگان گشوده است و برای خدمت به جامعه و پیشرفت آن فعالیت می كند. هدف موزه ها، گرد آوری و نگه داری، تحقیق، انتقال و نمایش شواهد بر جای مانده از انسان و محیط زیست او به منظور بررسی، آموزش و بهره برداری معنوی است. موزه ها را به شكلهای گوناگون طبقه بندی كرده اند که موزه­های محلی یکی از انواع آنهاست.موزه محلی موزه ­ای است که تاریخچه یک محله ، منطقه یا شهر را پوشش می­دهد. این مجموعه­ بطور طبیعی شامل اشیاء­ای خواهد بود که با زمینه ­های محلی پیوند دارد (Timo,2004). یک موزه محلی اغلب یک شهر یا یک شهر کوچک را پوشش می­دهد که معمولا موزه شهرک یا شهرکوچک خوانده می­شود(Bernard Leary,2010). توجه به موزه­ های محلی در چند دهه اخیر در جهان بویژه کشورهای اروپایی مانند انگلیس بسیار مورد توجه است. این توجه با اهدافی از قبیل حفاظت ویژگی­های بومی و ارتقای اقتصادی آنها از طریق جذب گردشگر می­باشد.

3-1- نمونه ­های خارجی:

با توجه به تجربه قابل توجه کشورهای اروپایی بویژه انگلستان در زمینه استفاده از موزه­ های محلی برای مقاصد مختلف شهرهایشان، به چند نمونه از تجارب این کشورها اشاره می­شود. انگلستان کشوری است که در شهرهایش به موزه و استفاده از قابلیت­های موزه توجه بسیاری می­شود. بطوری که در سالهای اخیر در هر 2 هفته یک موزه افتتاح در این کشور می­شود.

چارد شهرکوچکی با 12000 نفر جمعیت، در شهرستان سامرست در جنوب انگلستان می­باشد. موزه و مرکز میراث فرهنگی چارد، یک موزه کوچک محلی در چارد، سامرسِت انگلستان واقع می­باشد. این موزه در یک مجموعه ساختمان متشکل از 4 کلبه (مربوط به قرن 16)، با نمایش مجموعه ­هایی درباره تاریخچه محلی و زندگی ساکنان بومی، و یک مسافرخانه عمومی در ورودی مجموعه، در سال 1970 افتتاح شد. در این موزه ، داستان شهر و ویژگیهای زمین­ شناسی، آتش ­سوزی سال 1577، جنبش ­های سیاسی گذشته، نمایش ماشین­آلات کشاورزی قدیمی، کارگاه­های آهنگری و تولید توری محلی ارائه می­شود(منبع: http://www.chardmuseum.co.uk)

Mooze -va -shahrhaye -koochack -9 

تصویر 1- موزه و مرکز میراث فرهنگی چارد ؛ ماخذ: http://www.chardmuseum.co.uk

موزه اُتلِی، در مرکز شهر اُتلی در نزدیکی لیدز در وِست­یورک­شایر انگلستان می­باشد. شامل مجموعه ­ای جامع از اشیاء مصنوعات، مواد مستند مربوط به توسعه اتلی و محدوده از دوره ماقبل تاریخ: ابزارهای سنگی و آثار ماقبل تاریخ، یافته­های باستانشناسی مربوط به کاخ اسقف اعظم در اتلی، دستگاه چاپ قدیمی شهر، آرشیو توسعه شهری؛ تاریخ اجتماعی اتلی به بعد از قرن 18. این موزه کاملا مستقل و به طور کامل توسط افراد داوطلب اداره می­شود(منبع: http://otleymuseum.org/).

Mooze -va -shahrhaye -koochack -10 

تصویر 2- موزه اُتلِی، انگلستان؛ ماخذ: http://otleymuseum.org/photo-gallery/4536169532

موزه مالِورن، در شهر 28000نفری مالورن، انگلستان، در محل دروازه قدیمی شهر در سال 1979 ایجاد شده است. نمایش زندگی­نامه­ ها، فستیوال­های مالورن، صنایع دستی محلی و یافته ­های باستانشناسی، تاریخ­نگاری از عصر آهن تا دوره معاصر در اتاق­های متعدد ، تاریخچه اقتصاد محلی، اسناد و ابزارهای آبدرمانی بیماران از آب شهر مالورن قرن 19،  نمایش وسایل نقلیه قدیمی، (ماخذ: http://www.malvernmuseum.co.uk/).

Mooze -va -shahrhaye -koochack -11 

تصویر 3- موزه مالِورن، انگلستان؛ ماخذ: http://www.malvernmuseum.co.uk/)

موزه تاریخی داندو[1] (واقع در نیوساوت­ولز استرالیا)که مجموعه­ جذابی از اشیاء محلی را از  سوابق خانوادگی، تاریخچه معدن­ کاری، تاریخچه نظامی منطقه و لوازم خانگی را در خود جای می­دهد.

موزه شهر و بوم[2] ، موزه­ای در وِترالا، لازیوی ایتالیاست. این موزه توسط دانشگاه توسیکا در ویتربو اجرا شد. این موزه به ­عنوان مرکز مستندسازی سبک ها و سنن معمارانه شهرهای کوچک، با وجه خاصی بر توسیکا در سال 1992بوجود آمد. به­تدریج برای ترویج روشهای ساخت ­و ساز بومی، صنایع دستی سنتی و فرهنگ عامه گسترش یافت. فعایتهای این موزه شامل بررسی معادن، آهنگری، کوره­پزی و نجاری و ابزارهای مربوطه است. همچنین این مرکز در حفظ صنایع و حرفه­های بومی در عرصه ­های کار و زندگی تلاش­های زیادی داشته است. در این موزه همچنین فهرستی از تمامی محصولات فرهنگی در معرض خطر منطقه راه اندازی شد، از جمله خانه­های خصوصی، دیوارهای مربوط به قرون وسطی، پیاده روهای آراسته ، درخت های خیابانی، مبلمان خیابانی، باغ های تاریخی ، و... مستندسازی میراث فرهنگی و ارائه پیشنهاداتی در مورد احیا و ارتقای کیفیات شهر. این موزه همچنین انجمن­های مردمی­را را برای حفاظت، حمایت و تقویت میراث هنری، تاریخی،فرهنگی و زیست ­محیطی وِترالا و منطقه ­اش تشکیل داده است. (تراوالا شهری 13148 نفری در استان وِربیتو و منطقه لازیو ایتالیاست). (ماخذ: http://en.wikipedia.org/wiki/City_and_Territory_Museum)

موزه محلی شهر کاوارنا؛ کاروانا شهری 11397 نفری در کشور بلغارستان و ساحل دریای سیاه می­باشد: این موزه در یک ساختمان محلی ، با مصالحی که تاریخ هزار ساله شهر را نمایش می­دهد. به­ علاوه اسناد و مدارکی دال بر زیست انسانهایی از دوره­های باستانی در این موزه نمایش داده می­شود. همچنین روشهای حفاری ماقبل تاریخ، ابزارهای متعدد، انواع اسلحه­های مربوط به جنگ­های گذشته، موارد تبارشناسی مانند لباس­های محلی، زیورآلات، و ... در این موزه­ ها به نمایش گذاشته شده­ اند.(ماخذ: http://en.wikipedia.org/wiki/Kavarna#Town_Museum)

موزه استادمیوزم راپِرسویل[3]موزه­ای درباره هنر و تاریخ محلی شهر راپرسویل با جمعیتی برابر با 7601 نفر در منطقه کانتون سویس، واقع می­باشد. این موزه به­نام بانیان اصلی­­اش(دو خواهر ) به نام بِرنی هاوس و برنی تورم در سال 1943 در میان ساختمان­های قرون­ وسطایی شهر ایجاد شد. این موزه درباره اصول، سبکها و روشهای معماری شهر فعالیت و تلاش می­کند.

موزه ساعت آلماندر شهر 6000 نفری فورت­واگِن[4]، به­عنوان مرکز قدیمی ساعت ­سازی، وابسته به کالج فنی شهر وابسته می­باشد(http://en.wikipedia.org/wiki/German_Clock_Museum). موزه نمک آلمان در شهر Lüneburg   که در سال 1980 در محل قدیمی تولید نمک (به هنگاهی که معدن نمک تعطیل شد) ایجاد شد. این مجموعه به­ عنوان یادبود صنعتی و یکی از بزرگترین مراکز صنعتی اروپا در خانه­ ای به­ نام خانه جوش واقع می­باشد. نمایش ابزارها و فرایند تولید نمک در سالن عمومی نمک، سالن قرن 19 و سالن قرن 20 از اجزای این موزه هستند(ماخذ: http://en.wikipedia.org/wiki/German_Salt_Museum).

موزه شهر فلورانس در کارولینای جنوبی آمریکا: فلورانس شهری 37هزارنفری، در ایالت کارولینای جنوبی با ویژگی­های برجسته جغرافیایی از قبیل رودخانه پی­دی، گره راه ­آهن بین شهری، اقتصاد بومی بر اساس کشاورزی و امور راه ­آهن می­باشد(منبع:http://en.wikipedia.org/wiki/Florence,_South_Carolina).  موزه محلی این شهر که تا قبل از جنگ جهانی اول یک چایخانه بود تبدیل به موزه محلی شد. در این موزه آثار سفال­گری مربوط به سرخپوستان؛اسناد، تاریخچه و ابزارهای مربوط به راه­ آهن، هنرهای بومی منطقه، آثار  و تابلوهای هنرمندان شهر از قبیل ویلیام،اچ جانسون؛ مجموعه­ آثار و اسناد جنگ داخلی ، ویژگی های جغرافیایی منطقه و رودخانه پی­دی و ... به نمایش گذاشته شده است. (ماخذ:: http://www.florencemuseum.org/our-story/)

 Mooze -va -shahrhaye -koochack -12

تصویر4: موزه محلی شهر فلورانس ،کارولینای جنوبی: الف) فضای داخلی موزه، ب) تابلو مربوط به رودخانه پی­دی ج) تابلو مربوط به خطوط و ایستگاههای راه­ آهن شهر ماخذ:   http://www.florencemuseum.org/the-collection/

3-2- نمونه ­های ایرانی: 

تاریخ تشكیل اولین موزه در ایران را باید در گنجینه­ های گرانبهایی كه باستان شناسان به دست آورده اند، جستجو كرد. اما بطور رسمی  موزه­داری در ایران نیز از دوره قاجار و اولین بار به دستور ناصرالدین شاه قاجار در داخل كاخ سلطنتی گلستان، تالاری به موزه اختصاص یافت. كه سپس همین مكان با ملحقاتی غنی ­تر شد و به نام موزه "همایونی" گشایش یافت. و سپس در دوره­های بعدی موزه­ های دیگری با عناوین و مضمون­های متنوع(مانند موزه ایران­معارف، موزه ایران باستان) ایجاد شدند:

-موزه ایلخانی مراغه در کنار آرامگاه اوحدی مراغه­ ای، حاوی آثار ارزشمندی شامل مجموعه‌های سفال، سکه و بخش‌های شیشه و آبگینه، فلز و کتابت از دوره ایلخانی است.

- موزه منحصر به‌ فرد «ادب و عرفان» در جوار مزار شیخ شهاب‌الدین اهری در شهر اهر در استان آذربایجان شرقی از جمله میعادگاه گردشگران و مسافران دارای ذوق ادب و عرفان است.این موزه در سال 1374 شمسی در تالار اصلی بنای تاریخی بقعه شیخ شهاب‌الدین اهری تاسیس شد و بخشی از آثار فرهنگی مربوط به ادب و عرفان کشور و آذربایجان در آن گردآوری شده است.

- موزه مردم شناسي علي آباد كتول برای نمایش بخش هاي مختلفي از جمله آيين ها و آداب و رسوم مردم علي آباد كتول
صنايع دستي محلی مانند قالي بافي، نمدبافي، بافت پارچه هاي ابريشمي و پشمي، خورجين دوزي، چادرشب بافي، سوزن دوزي، دوخت لباس هاي محلي كتولي و ساخت آلات موسيقي محلي كتولي؛ بخش پوشاك زنان و مردان كتولي در سال 1387 در بخش غربی شهر ایجاد شده است.

- موزه محلي شهرستان چابهارباهدف معرفي جاذبه هاي متعدد باستاني،طبيعي وفرهنگي موزه شهرستان چابهار در ساختمان قديم فرمانداري که متعلق به اواخر دوره قاجار مي باشد، درزميني به مساحت 650متردردوطبقه پس ازمرمت باتغيير کاربري به عنوان موزه راه اندازي گرديد.اين موزه ازقسمت هاي مختلف(اداري،سمعي بصري،کتابخانه،بخش نمايشي،باستان شناسي ومردم شناسي) تشکيل شده است.دربخش باستان شناسي از ادوار مختلف پيش ازتاريخ، تاريخي،اسلامي و معاصر مي­باشد. دربخش مردم شناسي نيزکه درطبقه فوقاني قرارگرفته، به وسيله ماکت هايي(آداب ورسوم،مشاغل وفرهنگ عامه) چابهار معرفي گرديده است.

با توجه به پیشینه موزه ­های محلی در کشورهای اروپایی بویژه انگلیس و تجربه مثبت آنها در بکارگیری این موز ه­ها برای پایدار نمودن شهرهایشان قابل توجه و اهمیت می­باشد. این تجارب شامل جامع ­نگری در نگاه به موزه­های محلی، تاثیر آنها در تقویت گردشگری و در نتیجه ارتقای اقتصاد شهر و منطقه، تقویت هویت شهر در ابعاد مختلف و ... می­باشد. اما موزه­های محلی در ایران در ابتدای راه بوده و به­ عبارت بهتر با توجه به قابلیت­های شهرهای و مناطق مختلف اقلیمی و جغرافیایی ایران و ضرورت حفاظت، معرفی و توانمندسازی این شهرها، راهکار موزه­داری محلی می تواند یکی از رویکردهای توسعه پایدار این شهرها به ­شمار رود.

4-  پایداری شهرهای کوچک با استفاده از موزه ­های محلی:

به عقیده Karp (2004) نظریه ­پردازان امر در سازمان یونسکو، نقش موزه­ها در حفاظت از میراث فرهنگی زندگی و هویت شهرهای کوچک در چهار عامل روشن می­شود:1) هویت­ ها با محتوا و فرم رویدادهای فرهنگی عمومی از قبیل نمایشگاهها و اجرای نمایش­ها، تعریف و مشخص می­شوند. 2) هویتها بطور عملی با مشارکت مردمی در رویدادهای فرهنگی تجربه می­شود. 3) مولفه­های هویتی می­توانند شامل اجزای متنوع و بطور متکثر و چندگانه بوده که این بدرستی برای تجارب و هویت ها صحیح می­باشد. 4) هویت­ها به­ندرت، خالص و از هویت­های دیگر تشخیص داده می­شوند چرا که آنها معمولا ترکیبی از عناصر متنوع می­باشند(UNESCO,2004). 

در صورتی که موزه­های محلی نقشی فراتر از حفاظت و نمایش آثار داشته باشند، می­توانند در فرایند توسعه شهرهای کوچک­مقیاس نقشی سازنده و مثبت ایفا نمایند. این موزه­ ها با ایجاد پیوند شهر با گذشته خویش و پیوند بین اقشار اجتماعی شهر و احیاء آیین­ها و سننِ برگرفته از فرهنگ شهر و منطقه، ارتباط با نهادهای برنامه ­ریز و تصمیم ­گیر، ارتباط بین گردشگران و مردم و بطور کلی نقش پیونددهنده کلیه اجزا و عناصر مرتبط با توسعه شهر کوچک­مقیاس می تواند مفید باشد.

- فعالیتها و برنامه ­های مجموعه موزه ­های محلی به ویژگی­های شناسایی شده در ابعاد اجتماعی­فرهنگی، اقتصادی، کالبدی، زیست ­محیطی بستگی دارد. اما با توجه به هدف این موزه­ها و نگرش جامع به مولفه ­های هویتی شهر می­توان شرحی از فعالیتهای این موزه­ها را عنوان نمود:  نمایش پیشینه شهر در قالب ، تابلوها، تصاویر، نقشه ، داستان­ها، متون، ماکتها، اسناد صوتی و ویدیویی؛ معرفی، نمایش و احیای آداب و سنن، مراسم­ ها و نمایش ­های جمعی مربوط به فرهنگ محلی؛ معرفی و نمایش شیوه ­های معیشت بومی در گذشته و حال و ابزارهای مربوطه؛ معرفی گونه ­های گیاهی و جانوری اهلی و وحشی بومی؛ پژوهش و تحقیق در رابطه با مولفه ­های بومی و هویتی شهر به منظور ایفای نقش مثبت در روند توانمندسازی شهر و طرح­های توسعه شهری با هدف توانمندسازی و تقویت هویت شهر مربوطه.

- مکان قرارگیری این موزه­ها با شناسایی و امکان­سنجی قابلیت­ها، فضاها و بناهای عمومی شهر می تواند مکان­یابی شود. این امکان­سنجی می تواند در تبدیل ساختمان های مهم تاریخی، به موزه، احداث موزه در مرکز یا ورودی شهر انجام گیرد.  

- مدیریت چنین موزه ­هایی بصورت مرکز مردم­مدار با بهره­گیری از توان­های محلی و اداره مستقیم مرکز توسط مردم شهر ، خواهد بود و  اقشار اجتماعی شهر بویژه جوانان، زنان، قدمای شهر در اداره موزه نقش خواهند داشت.

- ساختمان این مجموعه با بهره­گیری از سبک معماری بومی و احترام به ویژگی­های زمینه­ای خواهد بود. در صورت برخورداری شهر از قابلیت­های گردشگری، اقامتگاه گردشگران نیز می تواند در هماهنگی با موزه یا در مجاورت آن در نظر گرفته شود. همچنین این مجموعه­ها می­توانند با طبعیت از زمینه موجود به­صورت تلفیقی از فضاهای باز و بسته؛ در پیوند با بافت طبیعی شهر در نظر گرفته شوند.

موزه محلی بسته به زمینه­ ها و قابلیت­های شهر مورد نظر می تواند دارای بخش­های مردم­شناسی، بخش آثار تاریخی، بخش گونه­های گیاهی و جانوری، بخش تابلوها، احجام و ماکت­ها، ، متون و اسناد مکتوب، نقشه­ها؛ بخش آموزشی، ارتباطات و رسانه­ای برای معرفی  و تبلیغ شهر و مولفه ­های آن، آثار صوتی و ویدیویی؛ بخش تحقیق و پژوهش در رابطه با وضعیت گذشته، حال و آینده شهر؛ بخش اسکان استقبال، پذیرایی و اقامت گردشگران.

- ارتباط موزه ­های محلی با سایر نهادها از جمله مراکز مدیریتی می تواند نقشی دوسویه داشته باشد .  عبارت دیگر از یک طرف ارتباطی قوی با مردم و ویژگی­های زمینه­ای ­داشته و از طرف دیگر با نهادهای مدیریتی و برنامه ­ریز شهر و شهرستان و سایر داشته در انتقال آراء و نظرها و پیوند بین آن­ دو می تواند در نظر گرفته شود. همچنین در رابطه با نهادهای آموزشی،  پژوهشی، سرمایه­ گذار (اعم از مدارس، دانشگاهها، ایران­شناسی، شهرشناسی، فرهنگ­ پژوهی، مهنسین مشاور برنامه­ ریز و طراح، سرمایه­ گذاران و  ...) می تواند در ارتقای کیفیت آموزش، پژوهش و سرمایه ­گذاری و با سمت­ دهی به این فعالیتها در راستای توانمندسازی شهر مربوطه موثر و مفید باشد.

5-  جمع ­بندی و نتیجه ­گیری:

بطور کلی نقش موزه­ های محلی در پایداری شهرهای کوچک را می­توان به ­صورت دیاگرام زیر نمایش داد؛ که این مراکز می­توانند ابتدا در مرحله شناخت شامل جستجو، شناسایی، تحقیق ویژگی­ها و مولفه ­های چهارگانه(اجتماعی­فرهنگی، اقتصادی، کالبدی، زیست­محیطی) موثر باشد. در ادامه در حفاظت و معرفی این عناصر و مولفه­ ها و سپس در احیاء و توانمندشدن ابعاد هویتی(کمرنگ­ شده یا در حال تضعیف)  نقش ­آفرینی نماید. بدیهی است که طی این مراحل مرتبط می تواند به پایداری شهرهای کوچک­م قیاس در ابعاد مذکور بیانجامد. البته یادآور می­شود که مراکز و موزه­های محلی فقط می­توانند در حل بخشی از مسائل(شناخت، حفاظت، معرفی و تداوم ابعاد هویتی شهرهای کوچک ­مقیاس) ایفای نقش نمایند و توجه به این مهم در کنار سایر برنامه­ریزی­ها و راهکارهای توسعه می تواند به پایداری جامع و کامل شهر منجر شود.

  Mooze -va -shahrhaye -koochack -13

تصویر 5: دیاگرام نمایش ­دهنده نقش موزه ­های محلی در پایداری شهرهای کوچک ­مقیاس

در نظر گرفتن مولفه ­های هویتی شهرهای کوچک­ در ابعاد مختلف آن در برنامه­ ها و طرح­های توسعه ضروری است. و این مولفه ها با مطالعه و تحقیق در تاریخچه گذشته شهر و وضعیت موجود آن بدست می­ آید. شناسایی و حفاظت آثار و اسناد مربوط به این مولفه­ ها توسط مردم محلی در موزه­ های محلی امری منطقی و ممکن به­ نظر می­رسد. به ­طور کلی، این مراکز و موزه­های محلی، با هدف شناسایی، حفاظت، معرفی، نمایش و احیای پایه ­های محلی در ابعاد اجتماعی و فرهنگی، اقتصادی، زیست­ محیطی و کالبدی ایجاد می­شوند. این موزه ­ها می­توانند به ­عنوان حلقه واسط و پیونددهنده این شهرها با اجزاء و مجموعه­ های درونی و بیرونی باشند. این نگرش به موزه­ های محلی فراتر از نگاه حفاظتی و نمایشی است. و موزه محلی را به ­عنوان جزئی مهم از اجزاء و فرایند توسعه توصیه می­نماید.

  

پانوشت:

1-       انواع موزه ­ها بر اساس طبقه ­بندی­ها عبارتند از: موزه های تاریخ و باستان شناسی، موزه های فضای باز، موزه های مردم شناسی، كاخ موزه ها، موزه های علوم و تاریخ طبیعی، موزه های منطقه ای و موزه­های محلی، موزه های سیار و گردشی، پارك موزه­ها، موزه­های نظامی، موزه های اندیشمندان، خانه هنرمندان، موزه تاریخ و باستان شناسی.

 

6-   منابع و ماخذ

قادری، اسماعیل، نقش گردشگری روستایی در توسعه پایدار، پایانامه دکتری، تربیت مدرس، 1382
ق‍ادری، زاهد: ‌اص‍ول‌ ب‍رن‍ام‍ه‌ری‍زی‌ ت‍وس‍ع‍ه‌ پ‍ای‍دار گ‍ردش‍گ‍ری‌ روس‍ت‍ایی‌، ت‍هران‌ : س‍ازم‍ان‌ ش‍هرداری‍ها و دهی‍اری‍های‌ ک‍ش‍ور.1383.

رضوانی. محمدرضا؛ گلی. علی؛ اکبریا. سعیدرضا: "نقش و عملکرد شهرهای کوچک در توسعه روستایی با استفاده از روش تحلیل شبکه، مورد: دهستان رونیز(شهرستان استهبان)"؛ فصلنامه پژوهش­های جغرافیایی،شماره 61، پاییز 1386، صص 58-45 .

شکویی، حسین؛ دیدگاههای نو در جغرافیای شهری، انتشارات سمت ، چاپ چهارم،1380.

T-imo Tohmo, Economic value of a local museum: Factors of willingness-to-pay. Journal of Socio-Economics, Volume 33, Issue 2, pages 229-240, April 2004. doi:10.1016/j.socec.2003.12.012

-Bernard Leary, 'Sharp, William (1805-1896)', Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004; online edn, Oct 2005 accessed 22 May 2010

"-The Roles of Museums in Safeguarding Intangible Cultural Heritage",(UNESCO Convention, October 2003), Position Paper for the Expert Meeting, April 5 - 7, 2004, http://www.unesco.org
http://www.ldoceonline.com/dictionary/museum

http://www.malvernmuseum.co.uk/

http://en.wikipedia.org/wiki/German_Salt_Museum

http://en.wikipedia.org/wiki/German_Clock_Museum

http://en.wikipedia.org/wiki/Kavarna#Town_Museum

http://en.wikipedia.org/wiki/City_and_Territory_Museum

http://www.chardmuseum.co.uk

http://otleymuseum.org

http://otleymuseum.org/photo-gallery/4536169532

http://www.florencemuseum.org/our-story/

http://en.wikipedia.org/wiki/Florence,_South_Carolina

 

به قلم: اصغر مولایی 

دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبريزY شماره تماس: 09197386181 

 نشانی الکترونیکی:molaei.2488@gmail.com



[1] - Dunedoo

[2]-City and Territory Museum

[3]-Stadtmuseum Rapperswil

موضوعات مرتبط : معماری موزه    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید