تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :3286

هویت معنائی ومعنوی معماری (قسمت اول)

مقدمه:

بنا دارای سه ساحت است: ساحت اول نوعی سرپناه است در جهت حفظ و امنیت انسان در برابر گزندها. ساحت دوم ساختمان است که در آن علاوه بر کارکردهای مورد نیاز، عناصری از زیبایی شناسی و امنیت روانی ظهور می یابد. ساحت سوم معماری است یعنی بنایی که در آن معنا مقدم بر فرم است و به یک عبارت در معماری، معانی و مفاهیم صورت تجسمی می یابند. بنابراین معماری زبان و بیان و مفاهیم است و به همین دلیل در بردارنده هویت و فرهنگ یک ملت و تمدن. از گویاترین و زیباترین زبان های بصری و تجسمی تمدن ایرانی-اسلامی، معماری است که در بناهای پرشکوه مساجد، مقابر، آرامگاهها، تکایا و حتی در مدارس علمی، بازارها، حمام ها، کاروانسراها، پلها و ... ظهور نموده اند. هندسه، فرم،  رنگ، کتیبه، مقرنس، نقوش انتزاعی، آب و نور عناصر بنیادی این معماری اند که تمامی بر بنیان معانی و مفاهیم اسلامی شکل گرفته اند. تأمل و تحقیق در تاریخ این معماری که به اختصار شرحی از آن در ادامه کلام خواهد آمد مؤید و مبین این معنا است. 

معماری ایرانی- اسلامی در سده های اول

معماری اسلامی در ایران با مسجد شروع می شود یعنی بنایی که آیه شریفه «إنما یعمر مساجد الله من آمن بالله و الیومه الاخر و اقام الصلوه و آتی الزکوه...» را به عنوان بنیاد معماری اسلامی بر پیشانی بلند خود دارد. کهن ترین مسجد در ایران که همچنان باقی مانده است و کسانی چون «استخری»، «ابوقوقل»، «یاقوت» و «ابوالفواد» در کتب خود از آن سخن گفته اند مسجد جامع فهرج است که در قرن اول هجری در فهرج(روستایی در دوازده کیلومتری جاده یزد-کرمان) ساخته شده است.  مسجد جامع فهرج شامل حیاط، شبستان، راهرو و مناره است. برخی از این اجرا چون مناره و ورودی اصلی مسجد در قرن های بعد به آن اضافه شدند. اما همچنان که «هیلن برند» در کتاب «معماری اسلامی» تأکید می کند وجود دو ویژگی متمایز و متأثر از معماری ساسانی در معماری اسلامی ایران (یعنی گنبد خانه و ایوان) کاملاً روشن است.

دومین مسجد کهن در ایران که ساخت ان به سال 300 هجری برمی گردد تاریکخانه یا خدای خانه ( خانه خدا) دامغان است.معماری این بنا متأثر از معماری دوره ساسانی ایت و این مسأله در ویژگی های عماری هجده ستونی ان که هر یک، یک متر و نیم قطر داشته و مشابه ستون های کاخ های ساسانی هستند به چشم می خورد. «پوپ» آن را یکی تز با شکوه ترین بناهای اسلامی میداند که از لحاظ مصالح و سبک کاملاً ساسانی است. اما همینم مسأله او را به طرح سؤالی وا می دارد:« چگونه یک بنای ناب ساسانی می تواند سخنگوی موثق اسلام باشد؟» و خود جواب می دهد «تاریکخانه ، علی رغم ماهیت نیرومندی ساسانی اش، ساسانی نیستف چون شخصیت آن با دستاوردهای اسلامی کاملاً عوض شده است. این نکته دارای اهمیت حیاتی است، چون نشان می دهد، شکل بیش از مصالح یا فنون معماری، منشأ اولیه تأثیر نیرومند و عاطفی آن است». مانره این مسجد به همت «بختیار بن محمد» در قرن پنجم هجری به مجموعه بنا اضافه شده است.

مسجد بعدی مسجد جامع نایین یا مسجد علویان است. این مسجد نیز از مساجد اولیه اسلامی در ایران است که همچون تاریکخانه دامغان و مسجد جامع نیریز دارای طاق های هلالی است. این مسجد دارای دو عنصر زیبا و متمایز است که یکی از آنها منبری است با خط و نسخ و کنده کاری شاخ و برگ بر روی آن( ساخته شده در سال 71 هجری قمری) و دیگز درب زیبای منبت کاری شده آن، مسجد دیگر، مسجد جامع نیریز است که با نقشه یک ایوانی در سال 363 هجری قمری بنا گردیده است. ایوان بلند /ان به بناهای دوره ساسانی اشاره دارد و همچنین دارای محراب گچبری شده بسیار زیبایی است که در سال 363 هجدری به بنای مسجد اضافه گردیده است.

شیراز، مسجد جامع مشهوری دارد که در سال 281 هجری قمری به دستور عمرولیث صفاری بنا گردید. این مجموعه در سال 1034 هجری قمری توسط شاه عباس صفوی بازسازی گردید.

معماری اسلامی در ایران از محدوده مسجد فراتر رفت و بناهای دیگری چون مدارس، تکایا(حسینیه) و به ویژه آرامگاه ها را در بر گرفت.  از این آرامگاهها می توان به دو بنای بی نظیر اشاره کرد اول، آرامگاه امیر اسماعیل سامانی که بین سال های 195 الی 300 هجری در بخارا ساخته شده است ساختمانی بسیار زیبا که گویی در آن با آجر تور بافته شده است نقوش هندسی زیبای آن و نیز شیوه گنبدسازی ان که نشان از تأثیرات معماری پارتی و ساسانی دارد این بنا را به یکی از شاهکارهای معماری صدر اسلام تبدیل کرده است. این بنا از اولین بناهایی است که دارای گنبدی نیمکره ای با چهار گنبد کوچک در چهارگوشه آن است. الگویی که بعدها در معماری اسلامی هند (من جمله در مقبره همایون و تاج محل) تکرار گردید.

و دوم «گنبد قابوس» در دشت گرگان که به تغبیر «پوپ» از شاهکارهای معماری صدر اسلام محسوب می شود. این بنا در طبق کتیبه آن در سال 397 هجری با ارتفاعی در حدود 55 متر و بر روی تپه ای با ارتفاع حدود هفده متر تا آجرهای کقارم و سخت ساخته شده است. مقرنس ها ی بکار رفته در این بنا بیانگر آن است که احتمالا آرامگاه قابوس اولین بنای اسلامی-ایرانی است که در آن از مقرنس به عنوان عاملی تزیینی استفاده شده است. این مقرنس در بخش ورودی داخلی گنبد در درون طاق هلالی قرار دارد و از دیدگاه افرادی چون «گرابار»  «اتینگهاوزن»، این آرامگاه  با وجود این که به دست یکی از اعضای خانواده زرتشتی و نو مسلمان ساخته شده، نمایانگر گرایش هایی به مغملری و سنت های تزیینی پیش از اسلام است. به عنوان مثال تأکید بر سال شمسی در کتیبه آن و نیز شکل خاص آرامگاه که بیانگر نوعی دگرگونی در آثار یادبودی مزدایی و یا خیمه و چادر است.، نمودهایی از این تأثیرپذیری محسوب می شوند.   

از دیدگاه پوپ این «شاهکار برجسته معماری» قدیمی ترین و گویاترین برج میان پنجاه برج یادبودی است که تا امروز باقی مانده است. نمونه هایی از این برج ها در ایران همچنان برپاست: برج پیر عملدار و چهل دختران در دامغان، برج طغرل در ری، گنبد علی در ابرقو و آرامگاه بایزید بسطامی در بسطام. پوپ این برج ها را  نمایش گر صادق دوره ظهور سبک و نبوغ فردی معماران ایرانی می داند. برج های که نمایانگر کوه یا زیگورات ها است و یا ستون هایی که قبایل قدیم آسیای میان به یادبود پیروزی هایشان بر می افراشتند.

تاریک خانه یا خدای‌خانه (خانه خدا) دامغان

شاید همین سنت بود که یه هند رفته و به دست قطب الدین ایبک مناره مشهور «قطب منار» را به عنوان نماد پیروزی ساخته و پررورانده باشد به ویژه که نمونه ای از ان تحت عنوان مناره علاء الدین در جام افغانستان به سال 1469 میلادی ساخته شده بود. این برج ها که بلندی و عظمت ان در معماری مساجد - به  ویژه در مناره ها و سردرهای بلندی چون سردر مسجد جامع یزد- ظهوری بارز دارد دارای یک منشاء نهایی است و آن:« سنت نیرومند جایگاه بلند است ، ستنی که در شرق کهن سابفه ای چندین هزار ساله دارد و در ایران از دیرباز مورد توجه بوده است. تمایش ارزش غیرمادی، یعنی کانون دستیابی به نیروی روحانی با این بناهای یادبود عالی، بیدار می شد. کتیبه مقبره مؤمنه خاتون در نخشیروان قصر جاودانگی این بناها را باز می گوید: «همه چیر در گذر است، باشد که این بماند».

معماری اسلامی دوره آل بویه و سلجوقی

غزنویان، آل بویه و پس از ان سلجوقیان، رستاخیز فرهنگی بزرگی را در ایران به وجود آوردند. سلطان محمود و فرزرندش سلطان مسعود، مساجد، برج ها، مجتمع های بزرگ لشکری ، کاخ ها و باغ های وسیع با کوشک ها و نهرها و چشمه هایی به وجود آوردند که هر کدام در نوع خود بی نظیر بود اما ار آن همه متأسفانه جز اندکی باقی نمانده است. آل بویه که مدتی دراز در ایران مرکزی صاحب قدرت شدند، با وزیر صاحب ذوق و صاحب هنری چون «صاحب بن عباد» بناهای زیبا و شکوهمندی را در شهرهای اصفهان، شیراز و یزد ساختند.

مهم ترین و بی نظیرترین اثر معماری این دوره اثر باشکوه مسجد جامع اصفهان است. «اتینگهاوزن»، «گرابار» در کتاب »هنر و معماری اسلامی» معتقد اند بنار اولیه مسجد جامع اصفهان با ابعاد (حدود 140 در 90 متر) در قرن سوم هجری آغاز و در قرن چهارم یک نمای پیشین در اطراف صحن با آجرهای مجردی به آن  اضافه شده است. از دیدگاه این دو محقق برجسته« این مسجد مجتمع پیچیده ای است و با وجود بررسی های متعدد و انتشار قسمتی از حفاری های آن هنوز کامتاً شناهته نشده است. این مسجد نظیر «شارترها» (که قابل مقایسه با انها نیز هست) بی نظیر است و لذا آن را نمی توان به یک دوره نسبت به داد». اما تقریباً تمامی مورخان هنر و محققان معماری اسلامی، این بنای عظیم را به دوره سلجوقی نسبت می دهند زیرا پایین گنبد قبله کتیبه ای وجود دارد که نام سازنده آن را « نظام الملک» و سال بنای آن را بین سال های 451 هجری تا 470 هجری ذکر می کنند. «پوپ» این مسجد را نمونه قدرت و نجابت معماری سلجوقی می داند، قدرت و نجابتی که به خلق یکی از بزرگترین مساجد جهان انجامیده است. این مجموعه در عین حال شناسنامه هشتصد سال تاریخ معماری ایران از قرن چهارم تا دوازدهم هجری است زیرا در دوره های مختلف بارها آسیب دیده و معماران دوره های بعد ان را بازسازی کرده اند. این مسأله در طول تاریخ عمق زیبایی و وسعت بنا افزوده است.

گنبد قابوس

 

تمامی ایوان ها در دوره سلجوقی بازسازی یا تجدید آرایش شده و به تعبیر«پوپ» همین مسأله نشان می دهد که نقش اصلی بنا در دوره قبل از سلجوقی آماده شده بود. گزارش های جغرافی نویسانی چون «ابوحوقل»، «مافروخی» و «ناصرخسرو» نشان می دهد که یک مسجد قدیمی بسیار ساده و دارای صحنی بزرگ با رواق های متعدد در آن جا وجود داشته است. زیباترین بخش مسجد جامع اصفهان گنبد شمالی معروف به گنبد فرکاست. این گنبد در سال 1088 میلادی با 20 متر بلندی و 10 متر قطر ساخته شد. «در این گنبد همه جنبه ها با دقت زیادی بررسی شده ور در حد کمال یک غزل در یک پارچه جوش خورده است. از لحاظ مکانیکی با ضرورت های ریاضی یگ گنبد کمال مطلوب برابری می کند و در نقاط حساس به حد دقتی رسیده که ترک خوردگی در کشور زلزله خیز دوام آورده . شاهدی است بر «ریاضیات دقیق و مکانیک بی عیب» معماری عصر سلجوقی، آن هم مانند گنبد قابوس «به خاطر ابدیت ساخته شده است». 

این بنای مهم با نقشه چهارایوانی که (که یادگاری معماری اشکانیان در ایران است) ساخته شده و دارای بخش های زیر است: شبستان مسجد با گچبری های بسیار زیبا که متعلق به دوره دیلمان است ، گنبد و چهل ستون اطراف آن که به دستور خواجه نظام الملک ساخته شده است، گنبد معروف شمالی که در سطور فوق از آن سخن می رفت، ایوان معروف به «صفه شاگرد» که در عصر سلجوقی ساخته شده بود و در زمان ایلخانی و صفوی به قسمت های تزیینی ان افزوده شد است. صفه معروف به صاحب، ایوان غربی معروف به صفه استاد، صفه معروف به عبد العزیز، مسجد و محراب بسیار زیبا و تحسین بر انگیز الجاتیو که در سال 710 هجری قمری به بنای کسجد اضافه گردیده و بنای مرکزی حیاط و حوض که در زمان شاه عباس ساخته شده است. 

از دیگر بناهای معروف دوره سلجوقی مسجد جامع اردستان است. بنای اولیه این مسجد در قرون اولیه اسلام پی ریزی شده و توسط معماران سلجوقی به اوج کمال رسیده است. تزیینات زیبا و جالب توجه گچبری و آجرکاری مهم ترین وجه این مسجد  جامع است. این بنا را در فاصله سال های 555-553 هجری قمری استاد محمود اصفهانی تعمیر و مرمت کرده و بعدها نیز در دوره های تیموری و صفوی مورد بازسازی قرار گرفته است.

گندب سلطانیه

مسجد جامع  برسیان یا پارسیان در 24 کیلومتری شرق اصفهان از دیگر بناهای مهم دوره سلجوقی است که در زمان ملکشاه ساخته شده و در دوره های بعد مرمت و بازسازی شده است. «طبق کتیبه گچبری شده مسجد، محراب بسیار زیبای ان که در 498 خجری و مناره آجری آن در 491 هجری بنا شده است دارای کتیله کوفی برجسته ای است که آیه مشهور «انما یعمر مساجد الله من امن بالله و الیوم الاخر و اقام الصلوه واتی الزکوه...» نگاشته شده.
مساجد جامع قزوین، بروجرد و اردبیل، مساجد مهم دیگر دوره سلجوقی است. اما در میان مساجد جامع اردبیل ویژگی خاصی دارد. از دیدگاه محققان ایرانی و خارجی، مسجد جامع اردبیل بیانگر سه دوره ساختمان سازی است: دوره اول بیانگر بنای اولیه آن و مربوط به دوره پیش از اسلام است، دوره دوم با ساخت مسجد جامع توسط سلجوقیان بر روی همان بنای پیش از اسلام و دوره سوم دوره بازسازی آن ( پس از ویرانی توسط مغولان) به وسیله حکومت ایلخانیان است.

در دوره سلجوقی بناهای دیگری نیز بنیاد معماری ایران اسلامی را غنا بخشید. رباط یا کاروانسرای شرف در قسمت شرقی راه سرحس و تکمیل شده در سال 549هجری، از دیدگاه محققان، موزه هنر معماری ایران نامیده می شود.« تنوع آجرکاری گچبری و تلفیق آجر و گچ در این بنا به گونه ای است که هریک از آنها می تواند در ردیف شاهکارهای هنری قرن چهارم و پنجم هجری قرار گیرد. »

معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانی

معماری دوره خوارزمشاهی و ایلخانی که پس از سلجوقیان قدرت را به دست گرفتند از نظر سبک تا حدودی شبیه به دوره سلجوقی است و به تعبیر برخی مورخان ادامه سبک سلجوقی. اما مسجد گناباد که دارای تزئینات منحصر به فرد و بسیار زیبای آجرکاری و مربوط به دوره خوارزمشاهی است و در سال 609 هجری بنا گردیده و از نظر سبک با دوره سلجوقی و ایلخانی متفاوت است.

حکومت ایلخانان در ایران با حمله هولاگو ( نواده چنگیز) به ایران در سال 1253 میلادی (681 هجری) آغاز و با تصرف بغداد در سال 1258 بغداد به پایان رسید. وی اولین حاکمی بود که خود را ایلخان یعنی خان مغول نامید . خوی چادرنشینی و صحراگردی، اجازه خلق بناهای عظیم و باشکوه را به این قوم نمی داد اما آشنایی با فرهنگ و هنر ایرانی و ضرورت ساخت بناها، توجه ویژه آنان را به معماری را موجب گردید و بناهای شگرفی را در مراغه، تبریز، بغداد و سلطانیه به وجود آورد .

اولین بنای ساخته شده توسط آنان ، رصدخانه مراغه بود که ساخت آن در سال 658 عجری آغاز گردید. در این سال غازان خان به اسلام مشرف شده و نام محمود را برای خود برگزید. وی به همراه وزیر کاردان خود، خواجه رشیدالدین، حیات تازه ای به اقتصاد بخشید و از فواید آن برای ساخت مساجد و بناهای دیگر بهره گرفت. این حرکت توسط جانشیناش الجاتیو و ابوسعید پی گرفته شده و بناهای مهم معماری مذهبی در سالهای 736-695 هجری خلق گردید.

از مهمترین بناهای این دوره می توان به مجتمع مقبره غازان خان  در غرب تبریز، مقبره رشیدالدین در حومه شرقی تبریز و بنای کم نظیر و باشکوه الجاتیو در سلطانیه_ که آن را با عظمت ترین معماری دوره ایلخانی می دانند_ اشاره کرد. 

این بنای هشت وجهی با 48 متر ارتفاع دارای قطری در حدود 38 متر است. ( هیلن برند در کتاب معماری اسلامی ارتفاع آن را 53 متر و آن را رفیع ترین گنبد ایران می داند. پوپ در کتاب معماری ایران ارتفاع آن را 54متر و کیانی در تاریخ معماری ایران در دوره اسلامی، 48متر می داند.) طبقه همکف دارای هشت ایوان است و راه صعود به طبقات بالا از طریق چهار ایوان کوچک طبقه همکف میسر می گردد. تزئینات داخلی و خارجی این بنا بسیار زیبا و کم نظیر است. کتیبه های به خط کوفی معقلی در برگیرنده جملاتی مانند لا اله الا الله، محمدرسول الله ، علی ولی الله و احادیثی از حضرت رسول اکرم است.

« هیلن برند» ، مقبره الجاتیو را در سلطانیه اثری بی نظیر می داند که با « هنرورزی برجسته و بی مثالی از مهندسی سازه به دست آمده است؛ هنری که  هنر آن در پنهان داشتن هنر است. انعکاس آن در فقدان کامل ستون های گوشه، دیواره های شیب دار، پشت بندها یا هرگونه شیوه های شمع زنی است. همه ریزه کاری ها به سبکباری و توازنی می انجامند که با تمام توده عظیم آن تعادلی دلپسند دارد. » توصیف آرتور پوپ از این بنای بی نظیر دوره ایلخانی، شنیدنی است:

« بنای مقبره الجاتیو هشت ضلعی است با گنبد نیمکره ای با ارتفاع 54 متر و قطر 25متر که با کاشی های آبی روشنی به زیبایی و استحکام پوشانده شده و قرنیز پهن مقرنس و در هر یک از هشت ضلع مناره منقوش آبی در درخشانی دارد که گنبد را همچون نگینی دربرگرفته اند.
دیوارها با 8مترضخامت، به خاطر یکنواختی هشت طاقنمای عظیم و بلند، کمتر به چشم می خوردند. به نظر می رسد زاویه های میان این طاق نماها به وسیله مقرنس های کم عمق کاملا در پایه گنبد عظیم مدور ذوب شده اند. تمام اجزا در وحد عظیمی آرام ترکیب گردیده اند. نورگیرها به خوبی موجب ورود نور کافی می شود و نرده هایشان چنان ماهرانه تعبیه شده که حالت افقی لازم را برای سنجش و درک حالت عمودی نیرومند سایر شکل ها دارا است. گنبد، علی رغم حجمش، سبک و با روح به نظر می رسد و مانند طاق آسمان محکم است نه هیچ دیوار پهن و خالی وجود دارد تا حرکت هماهنگ رو به بالا را کند یا مخدوش سازد و نه دیوارهای قائم نازک و مکرر تا تحرک بی تلاش را به صورتی خصمانه تسریع کند؛ در آن تنها با مقیاس دقیق و نسبت های سنجیده روبه رو هستیم. در همه جا ساختار و تزیین آن یکپارچه است: مقیاس شاهانه، نسبت های هماهنگ، رنگ های غنی و درخشان همگی در یک تعادل و فشارها به درستی در نقاط نسبتا کمی تمرکز یافته است و گنبد عظیم کار صنعتگر کاملی است و « بدون هیچ گونه پشتبند، سرمنار یا شانه ای ساخته شده» . ضخامت پوشش گنبد از پایه، به طرف نوک گنبد کاهش می یابد، که ضرورتی ناشی از سبکی و استحکام بوده. این کاهش توسط یک عده پله صورت گرفته که به گنبد نیمرخی ناهموار بخشیده است. ولی معمار با ایجاد یک پوشش خارجی که بتواند کاشی های لعابی را با نمای هموار و یکدست تحمل کند بر این مشکل فایق آمده است . حاصل آن در واقع یک گنبد دو پوشه است که با وجود غیر مرسوم بودن فکر تازه ای نیست، چون در واقع قبلاً گنبدهای دو پوشه معروفی در بغداد و دمشق وجود داشت. در سلطانیه، گنبد «در واقع تنها به کمک یک نیمدایره تکامل پیش بینی و ساخته شده» شرپا ایستاده است. در اینجا عظمت و آرامش هم تحقیر می شود و هم تعظیم می شود، در اینجا انسان هم کوچک و هم بزرگ می شود. فضاهای محصور و وسیع تری وجود دارد، مانند گل گنبد آرام در نیشابور، پانتئون در رم، ولی شاید هیچ کدام وحدت، قدرت و زیبایی آرامم و شاهانه را این چنین نمایان ترکیب نکرده باشد. ین تحقق مشهود رؤیای شاعر بود:«کاخی عظیم تر از کوه،درخشان چون ستارگان،به پهنای عالم و سربرافراشته بر آسمان».
تفکیک معماری، مدرسه، مقبره و مسجد در معماری ایرانی پس از دوره سلجوقی به شدت دشوار است به ویژه آرامگاه ها که از زمان الجاتیو به بعد هم شبه مذهبی قوی می باشد و هم آرامگاهی برای بزرگداشت مشایخ صوفیه می گردند. علاقه الجاتیو به انتقال پیکرهای امام علی(ع) و امام حسین (ع) به مقبره سلطانیه و تلاش قدسی گسترده ای که در تزیین مذهبی آرامگاهها به عمل می آمد تقریباً مرز میان مساجد و مقبره را از میان برداشت و سبب برپایی آرامگاههایی شد که پس از مدتی به زیارتگاه مردم مبدل می گردید. این آرامگاه ها از یک الگویی پیشین بهره می گرفتند و ان مقبره بایزید بسطامی در شمال شرق ایران بود که در سال 261 هجری بنا گردیده بود. مقبره عبد الحمد به عنوان یکی از مشایخ صوفیه در سال 707 هجری قمری با همین دیدگاه در شهر نطنز ساخته شد.

اما مهم ترین مساجد دوره ایلخانی که در برخی از انها دو ایوانی هستند عبارت اند از:

مسجد اشترجان در 33 کیلومتری جنوب غربی اصفهان که در سال 715 هجری توسط حسابدار حکومت ایلخانی ساخته شد.
مسجد جامع ورامین که در سال 722 هجری قمری توسط ابوسعید و جانشین الجاتیو ساخته شد مسجد جامع یزد که بنای اولیه ان در سال های 724 الی 728 آغاز گردید و در دوره های بعدی ایوان و بعضی پوشش های تزیینی (735)، شبستان جنوبی، دهلیز و رواق های متصل بر گنبد خانه همراه با نمای صحن و بنای شبستان شمالی. دهلیز و رواق های ارتباطی آن، کتیبه ایوان و صحن و بعضی پوشش های تزیینی (احتمالا از نرده های از کاشی و منبری از مرمر) به ان اضافه گردید. مسجد جامع تبریز که گفته می ش.د علی شاه، (سازنده و حامی بنای مقبره الجاتیو) بانی آن بوده است(شروع بنا 713 هجری و اتمام 723 هجری). پوپاین بنا را تنومند ترین ساختمان آجری می داند که هنوز پابرجا است. ایوان شبستان به پهنای 30 متر و عمق 50 متذو فاصله میان سر در و محراب بیش از 65 متر است، احتمال دارد این مسجد مناره هایی داشته باشد که 60 متر ارتفاع داشته اند.

مسجد جامع نطنز که دارای چهار ایوان است و در سال های 1304 الی 1309 هجری میلادی ساخته شده است . حکومت ایلخانی در سال 736 هجری (1335 میلادی) با مرگ ابوسعید و تجزیه حکومت او پایان پذیرفت اما در سنت معماری ایران تحولی بسیار مهم پدید اورد. برخی از ابتکارات هنر معماری در این دوره آغاز  و مسائل لاینحلی در معماری را به زیبایی حل نمود، طاق های همبر در یزد و اصفهان تکمیل شد، ساختمان های آجری (به تعبیر پوپ، در مقبره الجاتیو در سلطانیه) به پیروزی نهایی دست یافت.، توجه به بلندی و حالت عمودی بنا افزوده گردید، «ایوان های بلند، مناره ای سر در دوتایی و نزدیک به هم، ستونچه های گرد، طاقنماهای بلندترف قابهای دیواری دراز، حیاط های باریک تر و تکمیت نقشه چهار ایوانی از ابتکارات معماران دوره ایلخانی بود، ابتکاراتی که معماری ایرانی را به چنان سطحی از شکوه و جلال و قوام و زیبایی رساند که میراث بحقش در معماری بی نظیر اصفهان در دوره ی صفوی ظاهر گردید. پس از تجزیه و تلاش  حکومت ایلخانی نظام الملک الطوایفی حاکم بر ایران، امیرانی را در مرکز ایزان(دوره آل مظفر) آل جلایر(در شمال غرب ایران) و نیز عراق، بر سر کار دارد. این دودمان ها هر یم به نوبه خود در گسترش دامنه معماری ایران به لحاظ کمی و کیفی کوشیدند. مهم ترین نمونه معماری این دوره که توسط خاندان آل مظفر در کرمان ساخته شد، مسجد جامع کرمان است (751 هجری). ویژگی مهم این مسجد که به تقلید از مسجد جامع یزد ساخته شده استفاده گسترده از کاشی معرق چهار رنگ برای تزیین سطوح سراسر مسجد است. همچنین مدرسه امامی اصفهان را از آثار برتر معماری دوره ایلخانی می دانند. یکی از زیباترین محراب های هنری جهان اسلام با کاشی های رنگارنگ در این درسه ساخته شده که هم اینم در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می شود. مسجد جامع یزد مه بنای اولیه ان در قرن ششم و بنای فعلی ان در قرن هشتم ساخته شد یکی دیگر از آثار بی نظیر معماری اسلامی در ایران پیش از دوره تیموری است. بنای اولیه این بنا در سال های 724 الی 728 هجری ساخته شده و به ترتیب در دوره های بعدی تا سال 819 هجری بخش های دیگر به ان اضافه شده است مناره های بسیار بلند آن، طرح های هندسی هزارباف درون گنبد، طرح های کوکبی شامل ستاره های هفت پر کاشیکاری بی نظیر محراب با کاشیکاری معرق، و نیز مقرنس کاری های بی نظیر آن از مسجد جامع یزد نمونه کم نظیری از معماری اسلامی ارائه نموده است.

ادامه دارد ( قسمت دوم مقاله هویت معنائی ومعنوی معماری)

ماهنامه اطلاعات حکمت و معرفت - دی ماه 1390   
بررسی و نوشته: دکتر حسن بلخاری قهی
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

موضوعات مرتبط : هویت معماری    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید