تاریخ آخرین ویرایش : چهار شنبه،23-3-1397
تعداد بازدید :24

يادنامه مهدي خان شقاقي اولين مهندس معمار تهراني. در روز معمار چرا يادي از مهندسان معمار قديمي ايران نشد ؟

پارک اتابک

اين مقاله برداشت آزاد از مدارك تاريخي دوران  سلسله قاجاريه وسلسله پهلوي  در مورد پارك اتابك و  يكي از  مهندس معمار ايران( مهندس مهدي خان شقاقي ) بوده و برخي از طرحها انجامي آن مهندس معمار  به رشته تحريردرخواهد آمد.

قابل ذكر آنكه برخي از آثار معماري اين مهندس معمار بزرگ  تخريب ويا نيمه تخريب و برخي هنوز پايدار است كه در اين مقاله بيكي از آثاراوپرداخته خواهد شد

مهدی خان شقاقی نخستین  مهندس معمار ايران

در مدارك  وسوابق  " میرزا مهدی خان شقاقی " را به عنوان نخستین مهندس و معمار ایران می شناسند كه در اين مقاله  ابتدا نگاهي به زندگي نامه كاري مهدي خان شقاقي نخستين  مهندس معمارتهراني نموده وسپس  يكي از كارهاي او كه بنام پارك اتابك كه طراحي وتا پايان كار نظارت نمود را بطور مختصر با رخدادهاو حوادث تاريخي را به رشته تحريردر ميايد .   

زندگي نامه مهدی خان شقاقی

مهدی خان شقاقی حدود 176 سال پیش درمحله سنگلج متولد شد . وي تحصیلات ابتدایی را درمکتب خانه و آخرین سال های متوسطه را در مدرسه دارالفنون که آن زمان تازه افتتاح شده بود به پایان رساند . پدر او " میرزا قلی خان شقاقی " از کارمندان وزارت خارجه عهد ناصری بود . به واسطه این ارتباط مهدی خان به دستور ناصرالدین شاه با نخستین هیئت محصلان به پاریس اعزام و گواهینامه مهندسی معماری را از مدرسه عالی (( اکل نرمال سوپریور دو پاری )) و دانشکده معماری پاریس دریافت کرد . او در 22 سالگی به ایران بازگشت و ساخت و ساز را در تهران آغاز کرد    

از معماری های مشهور او که همچنان به جا مانده می توان از ساختمان های مسجد سپهسالار (( شهید مطهری فعلی )) , مجلس شورای ملی , پارک اتابک و مجتمع قصر فیروزه نام برد که طراحی و نقشه کشی آنها را انجام داده و تا پایان ساخت این ساختمانها نظارت داشته است . وی در دوره میانسالی لقب ممتحن الدوله را گرفت .      

میرزا مهدی دردفتر خاطرات خود درباره کسب این لقب مینویسد :((وقتی کتاب های حقوق بین الملل را ترجمه و تالیف کردم وبا تشویق وزارت خارجه , مدرسه علوم سیاسی را افتتاح کردم به لقب ممتحن الدوله و عنوان جنابی مفتخر شدم )) میرزا مهدی خان , مولف نخستین اثر فارسی درباره قواعد دیپلماسی و حقوق بین الملل به نام (( مآثر مهدیه )) است ؛ این کتاب از نخستین ترجمه های حقوق بین الملل و دیپلماسی است که به دستور ناصرالدین شاه و با استفاده از متون اروپایی گردآوری شد . تالیف دیگر مهدی خان شقاقی کتاب خاطرات اوست که حکایت زندگی او را بازگو میکند. از دیگر نوشته های او سخنان تاریخی بزرگان جهان و گوشه هایی از تاریخ ایران باستان است . وی در 76 سالگی در تهران در گذشت . 

پیشینه پارکهای سلطنتی

اتابک طی سالهای 1308 ه. ق تا 1323 ه. ق، هنگام اقامت در ایران و تصدی مقام وزارت اعظم، در پارك اتابك  به سر می بردودرآ غاز سال 1286 ه. ش، که محمدعلی شاه سلطنت خود را آغاز کرده بود بنا به دعوت او به ایران بازگشت. با آمدن او پارک اتابک محل تردد رجال و سیاستمداران و شغل خواهان ایرانی و نیز وزیران مختار خارجی شد.. پارک اتابک پس از آن نصیب ورثه اتابک شد. امین السلطان خانه ای نیز در ابتدای خیابان فردوسی جنوبی کنونی که در آن زمان خیابان علاءالدوله خوانده می شده داشته که محل زندگی خانوادگی او پیش از احداث پارک اتابک بوده است.

در آن زمان پارک زمان به عنوان یک مد روز در میان اشراف و درباریان متداول شده بود. اولین پارک، پارک بهارستان یا خانه سپهسالار میرزا حسین خان مشیرالدوله صدراعظم و سپهسالار اعظم قزوینی بوده که میرزا حسین خان بعد از مراجعت از دوران مأموریت دوازده ساله خود در استانبول به عنوان سفیر کبیر دولت شاهنشاهی ایران بنا کرده بود و اکنون محل مجلس شورای اسلامی است. در کنار آن نیز مسجد بزرگی به نام مسجد سپهسالار ساخته بود که پس از مرگش، برادرش حاجی میرزا یحیی خان مشیرالدوله آن دو بنا را به اتمام رساند. میرزا علی خان امین الدوله نیز پارک امین الدوله را در جنوب دروازه شمیران ساخته بود.

معماری کاخ  اتابك

معمار این پارک، میرزا مهدی خان شقاقی(ممتحن الدوله)، اولین مهندس معمار)آرشیتکت (ایراني است که طراحی و نقشه‌کشی آن را خود انجام داده و اجرای آن را نظارت کرده‌است.

پارک معروف به اتابک در سال 1308 ه. ق، یعنی پنج سال قبل از قتل ناصرالدین شاه به وسیله حاج علی اصغرخان امین السلطان معروف به اتابک اعظم در زمانی که وزیر اعظم بود طبق نقشه وتحت نظارب مهندس معمار مهدي خان شقاقي ، ساخته شد و به پایان رسید . عمارت اصلی پارک که هنوز باقی است انواع تزئینات و مبلمان اروپایی و آیینه ها و چلچراغها و دیوارکوبها به کار برده شده بود. حتی تخت خوابهای ورشو از روسیه وارد کرده بودند. در زیرزمین عمارت سالن بیلیارد ساخته بودند که اتابک غروبها در آن تالار با دوستان فرنگی و ایرانی بیلیارد بازی می کرد.

رويداد تاريخي  پارك اتابك.    

در شب عید نوروز سال ۱۳۲۸ق، جمعیت زیادی از مردم و رجال شهرتبريز از جمله یپرم‌خان برای وداع با ستارخان و باقرخان جمع شدند و آنان به سوی تهران حرکت کردند. محل باغ اتابک )محل فعلی سفارت روسیه( را به اسکان ستارخان و یارانش و محل عشرت آبادرا به باقرخان و یارانش اختصاص داد.

پس از چند روز مجلس طرحی را تصویب نمود که به موجب آن تمامی مجاهدین و مبارزین غیرنظامی می‌بایست سلاح‌های خود را تحویل دهند. اما یاران ستارخان از پذیرفتن این امر خودداری کردند. به تدریج مجاهدین دیگری که با این طرح مخالف بودند به ستارخان و یارانش پیوستند سردار اسعدبه ستارخان پیغام داد که «به سوگندی که در مجلس خوردید وفادار باشید و از عواقب وخیم عدم خلع سلاح عمومی بپرهیزید.»، اما باز یاران ستارخان راضی به تحویل سلاح نشدند. بعدازظهر اول شعبان ۱۳۲۸ق قوای دولتی، به فرماندهی یپرم خان، یار قدیمی ستارخان در تبریز و رئیس نظمیه باغ اتابک را محاصره کردند و پس از چندبار پیغام، هجوم نظامیان به باغ صورت گرفت و جنگ بین قوای دولتی و مجاهدین آغاز گشت. و به فاصله ۴ ساعت ۳۰۰ نفر از افراد حاضر در باغ کشته شدند. ستارخان راه پشت بام را درپیش گرفت، اما در مسیر پله‌ها در یکی از راهروهای عمارت تیری به پایش اصابت کرد و مجروح شد و. اندکی بعد قوای دولتی او را دستگیر کردند و به منزل صمصام‌السلطنهبردند و خود و اتباعش ناچار به خلع سلاح شدند.

2ماجرای واگذاري  پارک اتابک  به روسيه

پارک اتابک در مقابل پارک پاکروفسطایای مسکوکه به سفارت ایران واگذارشده بود،به سفارت جمهوری شوروی روسیه واگذار شده است.

پارك اتابك از نظر تملیکی چه وضعیتی دارد ؟  پارک معروف به اتابک در سال 1308 ه. ق، یعنی پنج سال قبل از قتل ناصرالدین شاه به وسیله حاج علی اصغرخان امین السلطان معروف به اتابک اعظم در زمانی که وزیر اعظم بود طبق نقشه وتحت نظارب مهندس معمار مهدي خان شقاقي ، ساخته شد و به پایان رسید و عمارت اصلی پارک که هنوز باقی است انواع تزئینات و مبلمان اروپایی و آیینه ها و چلچراغها و دیوارکوبها به کار برده شده بود. حتی تخت خوابهای ورشو از روسیه وارد کرده بودند. در زیرزمین عمارت سالن بیلیارد ساخته بودند که اتابک غروبها در آن تالار با دوستان فرنگی و ایرانی بیلیارد بازی می کرد.

سرنوشت پارک اتابک چه شد؟

پارک اتابک پس از مرگ اتابک دست ورثه او افتاد. اما دیگر ورثه بر اثر ولخرجی و بریز و بپاش پارک اتابک را نتوانستند در تملک خود داشته باشند و آن را به یک تاجر زرتشتی فروختند.چند سال بعد تاجر زرتشتی ورشکسته شد و ناچار پارک اتابک را در قبال بدهی مالیاتی خود به دولت واگذار کرد.

چگونگی واگذاری پارک اتابک به روسیه

در سال 1290 ه. ش، وقتی دولت مورگان شوستر اقتصاددان آمریکایی را به ایران دعوت کرد، پارک اتابک را به عنوان اقامتگاه و دفتر کار در اختیار او گذاشت.پس از برکناری مورگان شوستر و اخراج او از ایران که زیر فشار دولت روسیه تزاری انجام شد، مدتی این پارک به افسران سوئدی ژاندارمری دولتی ایران واگذار و اقامتگاه و باشگاه آنان شد. در پایان جنگ اول جهانی، در مقابل پارک پاکروفسطایا که دولت شوروی به سفارت ایران داده بود این پارک نیز متقابلاً به سفارت شوروی واگذار شد. پارک اتابک مدتها مورد توجه خبرنگاران اروپایی قرارداشت. سفارت روسیه دراینزمان، پارک زرگنده را نیز به عنوان تابستانگاه (ییلاق) حفظ کرده بود.

ییلاق روسی یا ییلاق ملی

این محل قبلاً محل سفارت دولت روسیه تزاری در مرکز شهر تهران بود. در آغاز حکومت شوروی، آن دولت طبق قرارداد 1919 از تعدادی از کنسولخانه ها اماکن بانک استقراضی روس، تأسیسات راه آهن جلفا- تبریز و تأسیسات و کشتی های مستعمل دریاچه ارومیه صرفه نظر کرد اما دولت نتوانست شیلات شمال را که متعلق به خانواده لیانازوف بود، از کف روسها درآورد. برای جلب نظر مردم سفیر وقت شوروی دستور داد عصر پنجشنبه و تمام روز جمعه باغ سفارت به روی مردم باز باشد تا در آن بساط سفره شام و ناهار پهن کنند یا از هوای لطیف باغ برخوردار شوند مجلس شورای ملی در مقابل این خودنمایی آرام ننشست و به دستور رئیس وقت مجلس باغ مجلس در روزهای پنجشنبه عصر و تمام جمعه به روی مردم باز اعلام شد تا به جای رفتن به پارک سفارتخانه اجنبی در محل پارک بهارستان تفریح و تفرج کنند و سفارت شوروی سر جای خود بنشیند. سفارتخانه در دوران سلطنت رضاشاه خلوت بود و کسی حق مراجعه به آن محل را نداشت. حتی در ضیافت ها عده معدودی از رجال و شخصیتهای بلندپایه مجاز به شرکت بودند، اما پس از شهریور 1320 این سد شکست و دولت شوروی میهمانیهای با شکوهی در این پارک می داد.در سال 1335 با آمدن نیکل پگوف ضیافتها پررونق تر شد، بویژه که شاه و ثریا از شوروی دیدن کرده بودند.

فرجام پارک اتابک

در بخش غربی محوطه پارک اتابک، مجتمع مسکونی چندین طبقه بزرگی برای اقامت دیپلماتها ساخته و نیز در رزیدانس زرگنده نیز عماراتی ساخته شد...

تملك باغ اتابک توسط  سفارت روسیه

میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان (اتابک اعظم) صدراعظم مقتدر ناصرالدین‌شاه که در خیابان لاله‌زار خانه‌ای وسیع داشت(خانه اتحادیه) در جوار آن باغ بزرگی را که 180هزار ذرع(187هزار و 200متر) مساحت داشت رادر اختیار گرفت و یکی از بهترین بناهای شهر تهران را با خرج‌کردن بیش از150هزار تومان در سال 1268 شمسی در آن بنا کرد و با استخدام باغبان‌های فرنگی، باغی زیبا در قلب تهران برپا ساخت.

پس از ترور اتابک، این باغ به دست بازماندگان او افتاد و در قبال بدهی‌های اتابک آن را نزد صرافخانه زرتشتیان گرو نهادند و چون ارباب مهربان نتوانست قروض خود را به بانک استقراضی روس‌ها بپردازد، روس‌ها این باغ را که در گرو آنها بود در قبال طلب خود برداشته و از محل سفارتخانه قبلی(پامنار که در حال حاضر محل تجاری روس‌ها در تهران است) به این محل نقل مکان کردند .

عمارت فعلی باغ که در سالن آن پذیرایی می‌شود، عمارتی است که موسیو شومیاتسکی دومین سفیر شوروی در سال‌های 23-1922 میلادی ساخت.عمارت مجلل و معروف اتابکی در سال 1921 چند ماه پس از ورود اولین سفیر دچار حریق شدو از بین رفت. از ساختمان‌های اتابکی اکنون فقط عمارت اندرونی آن برجاست و در همین عمارت بود که روس‌ها در سال 1923 دومین غرفه خود را در اولین نمایشگاه کالاهای ایران برپا کردند و اجناس شوروی را در معرض نمایش گذاشتند.حریق در حالی درگرفت که سفارت برای گذراندن ایام تابستان در زرگنده بود. حریق صورت موحشی داشت و سردارسپه، وزیر جنگ عده زیادی سرباز برای اطفای آن اعزام کرد و خود هم شخصا حاضر شد. علت حریق معلوم نشد. چون در آن روزها عده زیادی کارگر ساختمانی در این محل کار می‌کردند، بعضی گمان بردند که بر اثر بی‌احتیاطی آن کارگران، آتش گرفته و بعضی نیز آن را عمدی دانستند.

باغ اتابک در دوران تزارها، جزو اموال روس‌ها به حساب می‌آمد.کمونیست‌ها، تمامی قراردادهای استعماری را لغو کرده بودند اما ناگهان یادشان آمد که کار بدی کرده‌اند و رومانف‌ها بد بوده‌اند اما کارهایشان خوب بوده، پس سفارت را پس گرفتند. درآن سال‌ها، روس‌ها نیز در زرگنده- همچون انگلیسی‌ها در قلهک- از هفت دولت آزاد بودند و فرار محمدعلی‌شاه پس از تسخیر تهران به سفارت روسیه، نشان از «حق قضاوت کنسولی» آنها داشت . قصه پرغصه باغ قلهک که محمدشاه بخشید و ناصرالدین‌شاه آن را تکمیل کرد، همچون باج و خراج بانک استقراضی روسیه و باغ اتابک است.

اجاره پارک اتابک وبدهی میلیونی روسيه

پارک یا باغ اتابک، عمارتی بود در محله اعیان‌نشین تهران قدیم که توسط اتابک اعظم، مقتدر و مشهور قاجاریه برای سکونت شخصی ساخته شده بود اما ماجرای سر زبان افتادن «پارک اتابک» به دوران مشروطه باز می‌گردد پس از آنکه میرزا علی‌اصغرخان اتابک صدراعظم ایران بدرود زندگی گفت، اموال و املاک او در میان وراث تقسیم شد. وراث اتابک نیز محل فعلی سفارت شوروی را که به پارک اتابک معروف بوده به انضمام «یک رشته قنات و یک باب طویله و یک گلخانه» در تاریخ ۲۰ آبان ماه ۱۲۸۲ مطابق با ۱۳ نوامبر ۱۹۰۷ به یک ایرانی زرتشتی بنام (اردشیر مهربان) پارسی می‌فروشند. پس از چندی مهربان پارسی پارک اتابک را در مقابل مبلغی نزد «بانک استقراضی ایران» به رهن می‌گذارد و چون موفق به پرداخت بدهی خود درسرموعد معین نمی‌گردد ناچار پارک را به مبلغ سیصد وشش هزار تومان به همان بانک می‌فروشد. در ۱۱ سپتامبر ۱۹۱۵ سفارت روس تصمیم می‌گیرد پارک مزبور را خریداری یا اجاره نماید. پس از مذاکرات مفصل پارک مزبور در تاریخ ۱۵ اکتبر ۱۹۱۵ به سفارت روس تحویل می‌شود و مقرر می‌گردد سفارت روس سالیانه شش هزار منات بابت «مال‌الاجاره» بپردازد و مبلغ ۱۶۵۰ منات نیز بابت مال‌الاجاره از روز تحویل تا آخر سال پرداخت می‌شود

دولت روسیه تزاری مال‌الاجاره پارک اتابک را تا ۱۹۱۷ پرداخته بود. پس از آن در روسیه انقلاب می‌شود و دولت شوروی برای سفارتخانه خود در پامنار محلی را اجاره مینماید. در ژوئن ۱۹۱۹ یعنی دو سال پس از انقلاب پارک مزبور را در مقابل ۴۰ هزار تومان در بانک شاهی گرو می‌گذارند و بعد دوازده هزار تومان آن را می‌پردازند. پس از اینکه به موجب عهدنامه ۱۹۲۱ تمام اموال غیرمنقول بانک مزبور به دولت ایران واگذار می‌شود، بانک ایران در تاریخ دهم اسفند ۱۳۱۰ بقیه طلب بانک شاهی را از بودجه دولتی پرداخته و پارک را از گرو بیرون آورده وبه مالکیت خود در می‌آورد.اداره ثبت اسناد ایران حتی در آذرماه ۱۳۰۶ در روزنامه رسمی کشور و روزنامه کوشش، چندین بار اعلانی درباره ثبت پارک اتابک منتشر مینماید وچون هیچگونه اعتراضی از طرف سفارت شوروی بعمل نمی‌آید لذا پارک اتابک به مالکیت رسمی دولت ایران در می‌آید.با اینکه به موجب مقاوله‌نامه اخیر ایران وشوروی مقرر گردیده بود که کلیه اختلافات مالی و ارضی دوکشورحل وفصل گردد، مع‌ذالک بازهم پاره‌ای از مسایل مالی باقی مانده که نه تنها حل نشده بلکه دامنه اختلافات وسیع‌تر نیز شده است. یکی ازاین مسایل موضوع پارک اتابک محل فعلی سفارت شوروی درتهران و باغ معروف به «خونی» درمشهد محل سابق کنسولگری شوروی می‌باشد.

یادداشت لنین   

 در سال ۱۹۱۷ پس از اینکه حکومت تزاری روسیه سرنگون شد و لنین زمام امور را در دست گرفت، ایران اولین دولتی بود که حکومت جدید شوروی را به رسمیت شناخت. در آن موقع که تقریبا همه کشورهای اروپا مخالف با رژیم جدید شوروی بودند، شناسایی دولت لنین از طرف دولت ایران بزرگترین کمک به لنین محسوب می‌شود. لنین در مقابل این کمک بزرگ طی اعلامیه‌ای به دولت ایران اطلاع داد که از این تاریخ کلیه امتیازات دولت سابق تزاری و کلیه طلب‌های آن دولت از ایران ملغی است. به موجب این اعلامیه کلیه امتیازات دولت تزاری، همچنین کلیه موسسات آن دولت به ایران واگذار شد.

عهدنامه ۱۹۲۱   

 همین اعلامیه بعدها در قرارداد ۱۹۲۱ منعکس شد و به موجب فصل نهم از همین قرارداد که دولت شوروی بارها بدان استناد کرده وحتی به موجب ماده ششم ارتش خود را وارد ایران کرده است مقررگردید که کلیه املاک غیرمنقول بانک سابق استقراض روسی نیز به دولت ایران واگذار شود.و آخر فصل نهم همین قرارداد تصریح می‌کند: «...توضیح آنکه در شهرهایی که مقرراست کنسولگری روسیه شوروی تاسیس شوند و در آن‌ها خانه‌هایی متعلقه بانک استقراضی ایران وجود داشته ومطابق همین فصل منتقل به دولت ایران می‌شود. دولت ایران رضایت میدهد که یکی ازآن خانه‌ها مجانا برای استفاده مطابق انتخاب دولت شوروی روسیه برای محل کنسولگری روسیه واگذار نماید...» صرف‌نظر از اینکه به موجب اعلامیه لنین واول فصل نهم قرارداد ۱۹۲۱ کلیه موسسات منجمله «املاک غیرمنقول بانک استقراضی روسیه» متعلق به ایران می‌باشد درآخر همین فصل نهم نیزکه مورداستناد دولت شوروی تصریح شده است که خانه‌های متعلقه بانک استقراضی به دولت ایران واگذار میشود و فقط دولت ایران رضایت میدهد یکی ازخانه‌ها را برای محل کنسولگری شوروی در اختیار آن‌ها بگذارند.            

‌اعتنایی روس‌ها به مالکیت ایران بر پارک اتابک

دردوران پهلوی و بعد از پایان جنگ جهانی دوم، دولت ایران بارها به سفارت شوروی تذکر داده است که محل سفارت را تخلیه نماید ولی سفارت شوروی به استناد آخر فصل نهم از قرارداد ۱۹۲۱ از تخلیه محل مزبور خودداری نمود. اولا به موجب پیمان قسمت آخر فصل نهم مقرر شده است که برای محل کنسولگری یکی از خانه‌ها در اختیار کنسولگری گذاشته شود ودراینجا کلمه «کنسولگری» مشخص است، در حالیکه پارک اتابک محل کنسولگری نبوده و محل سفارت شوروی میباشد. از طرف دیگر باغ معروف به «خونی» در مشهد نیز که به موجب همین فصل مجانا در اختیار کنسولگری گذاشته شده بود تا موقعی معتبر است که دولت شوروی درمشهدکنسولگری داشته باشدومیدانیم که از دهه ۳۰ شمسی تاکنون به موجب تصویب‌نامه دولت ایران کلیه کنسولگری‌های روسیه درایران تعطیل شده بدین ترتیب دولت روسیه بایست مال‌الاجاره پارک اتابک از سال ۱۳۱۰ تاکنون، اگر مال‌الاجاره را سالی همان ۶ هزار منات باشد، بپردازد. دولت روسیه بابت پارک اتابک میلیون‌ا دلار به دولت ایران بدهکار است، خانه‌ای که برطبق مدارک واسناد تاریخی متعلق به دولت ایران است.     

رویدادهای مهم در پارك اتابك

-1کنفرانس تهران از ۶ تا ۹ آذرماه ۱۳۲۲ با شرکت وینستون چرچیل نخست‌وزیرانگلستان، فرانکلین روزولت رئیس‌جمهورایالات متحده آمریکاو ژوزف استالین دبیرکل اتحاد جماهیر شورویپ پنهانی در همین محل که سفارت شورویدر تهران به شمار می‌رفت، برگزار گردید.                                                                      

2 -اجرای نمایش آدم و حوا با  محوریت «آزادی زنان» که نخستین تئاترزنان در ایران بود. این نمایش توسط جمعیت نسوان وطن‌خواه با همکاری میرزاده عشقی  نوشته شد و جمعیت نسوان وطن‌خواه درآمد فروش بلیط را برای مخارج کلاس‌های اکابر زنان مصرف کرد                                                                               

بيژن علي ابادي

عضو مرتبط : بیژن علی آبادی  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید