Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :4957

کاوشهای باستان شناسی در پشتکوه لرستان (مقالات گذشته)

بیش از 30سال از نخستین اکتشافات اشیاء برنزی در ناحیه لرستان میگذرد. تا این تاریخ امکان نپذیرفت که راجع به مردمی که این اشیاء برنزی زیبا را در گورهایشان قرار میدادند اطلاعات دقیق داده شود. در واقع تمام این اشیاء از دست جویندگان گنج بیرون میآمد و در جهان پخش میشد. پروفسور واندنبرگ تصمیم دارد در نتیجه یک سلسله کاوش های دقیق علمی این مشکل را حل نماید. ایشان در «بردبال» یک گورستان تقریبا کامل را با دقت فوق العاده از زیر خاک بیرون آورده اند و در صفحات بعد که عکس های متعدد همراه دارد نتیجه اکتشافات ایشان از نظر خوانندگان این مجله خواهد گذشت.

از تاریخ 19 سپتامبر 1970 هیات باستان شناسی بلژیک و ایران بار دیگر در پشتکوه مشغول کاوش های باستان شناسی شد تا شاید بتواند قدمت واقعی تمدن «برنزهای لرستان» را مشخص نماید.

تا این تاریخ در شش فصل کاوش ها و تحقیقات در این ناحیه با همکاری بسیار نزدیک اداره کل باستان شناسی بعمل آمده. در سال های 1965 و1966 قبرستان «ورکبود» مورد مطالعه قرار گرفت و نتایجی راجع به آخرین دوره تمدن این ناحیه در قرون هشتم و هفتم پیش از میلاد بدست آمد. سومین فصل کاوش در قبرستان «بنی سرمه» انجام یافت و تاریخ برنزهای مذکور را در فاصله بین سال های 2600تا2500 سال پیش از میلاد مشخص نمود. چهارمین کاوش در سال 1968 در «کل نسار» مربوط به دوره واقع بین 2400 تا 2000 سال پیش از میلاد بود.

پنجمین کاوش در ناحیه «بدر» صورت گرفت و ما را راجع به دوره آهن در نواحی «بردبال» و «پای کل» روشن نمود. ششمین فصل کاوش مربوط به مطالعات در گورستان «بردبال» است و ضمنا تفحصاتی نیز در ناحیه «پای کل» و «آویان» بعمل آمد.

گورستان بردبال

این گورستان در کنار رودخانه «گرآب» بفاصله یک کیلومتر در شمال غرب ویرانه های «غینارباشی» و 54 کیلومتر جنوب غرب ایلام قرار دارد. این مکان در واقع صخره ایست که 7 مترونیم ارتفاع دارد و در کنار رودخانه قرار گرفته، و در سال 1969 در ضمن تفحصاتی که در این ناحیه میکردیم به چشم ما خورد.

کاوش را در این مکان در تاریخ 19 سپتامبر شروع کردیم. در محوطه ای که 30متر طول و 23متر عرض داشت 70قبر قدیمی کشف شد . 15 قبر قبلا بوسیله جویندگان گنج زیر و رو شده بود.

بردبال، چنارباشی، کارگاه حفاری
4-بردبال، چنارباشی، کارگاه حفاری

عمق این قبرها نسبت به کف زمین چندان زیاد نیست و بین 40سانتیمتر تا یک مترو ده سانتیمتر قرار دارد ولی بیشتر آنها در عمق های 70یا80 سانتیمتر کنده شده است. فاصله قبرها نسبت بیکدیگر زیاد نیستو اینطور بنظر میرسد که کوشش شده است که تقریبا در یک خط قرار گیرند و بیشتر آنها (در حدود 30قبر) در جهت شمال غربی و جنوب شرقی واقع اند 170قبر در جهت تقریبی غرب و شرق یا شمال غربی و جنوب شرقی کنده شده اند. یازده قبر شمالی جنوبی هستند . بقیه قبرها مدوراند. در طرف شمال شرق ناحیه مورد مطالعه ما، آثار پی ریزی دیواری بنظر میرسد که ممکن است گورستان را محصور میکرده است. در پشت دیوار با وجود تفحصات ما اثر گوری بدست نیامد.دیوار دیگری در طرف جنوب شرقی، این گورستان را محدود میکرده است که 95 متر طول داشته است. در طرف شمال غرب گورستان به گودالی محدود میشده است . در طرف شمال غرب جاده ایلام به «چنارباشی» قرار دارد که شش مترونیم عرض آن است. در طرف دیگر جاده نیز آثار گوری پیدا نشد. بنابراین میتوانیم اینطور نتیجه بگیریم که ما تمام گورستان «بردبال» را بصورت کامل از زیر خاک بیرون آورده ایم. انواع مختلف گورها بقرار زیر است:

الف) بیشتر گورها زنبیلی شکل اند و در اطراف آنها دیوارهایی مرکب از تخته سنگ ها تشکیل شده است که بر روی هم قرار داده اند. روی بعضی از قبرها تخته سنگ بزرگی قرار داده اند ولی بعضی دیگر فاقد درپوش میباشند.

ب)در پاره ای از گورها تخته سنگها را تراشیده اند تا بتوانند بطور صحیحی روی هم قرار گیرند . از این نوع قبرها در «تاتولبان» و « شینان» نیز دیده شد که در یکی از آنها در سال 1967 یک مجسمه کوچک برنزی شبیه به گیلگامش نیز بدست آمد.

ج)در پاره ای از گورهای کم حجم، مثلا گور کودکان، در هریک از چهار طرف یک تخته سنگ بزرگ بصورت عمودی قرار داده شده است.

د)در بعضی موارد مرده را روی خاک داخل گودال قرار داده اند و فقط حدود قبر را با تخته سنگ هایی مشخص نموده اند. این نوع قبرها سنگ روپوش قبر نیز ندارد.

ه) در موارد دیگری مرده در داخل گودال قرار داده شده و روی گودال با سنگ قبری پوشیده شده است.

گورها معمولا مستطیل اند ولی گوشه هایشان بصورت نیم دایره درآمده و زاویه تیز ندارند. پاره ای از گورها تخم مرغی شکل اند، بعضی دیگر گرداند.

بیشتر گورهای «بردبال» از سه طرف با تخته سنگ ها پوشیده شده اند و از یک طرف سنگ بزرگی قرار داده شده که شباهت به مدخلی پیدا میکند. کف بعضی از قبرها با شفته آهک ساخته شده است.

موضوع جالب توجه این است که گاهی تخته سنگ بزرگی که بصورت مدخل در یک طرف گور وجود داشته برداشته شده و مرده دیگری در قبر قرار داده شده و سپس در محل تخته سنگ بزرگ سنگ های کوچکتر بصورت دیواره قبر قرار داده شده است، زیرا در مکان هایی که تخته سنگ مدخل وجود ندارد استخوان های چند مرده دیده میشود و این نشانه این است که در زمان های مختلف قبرها را باز میکرده اند و مردگان دیگری را در آن قرار میدادند. 

بردبال، چنارباشی، گور شماره2
7-بردبال، چنارباشی، گور شماره2

 

تشخیص استخوان های چند مرده در یک گور آسان نیست، چون غالبا استخوان ها از بین رفته اند. مثلا در یک گور سه جمجمه با کمی استخوان پیدا شد و در گور دیگری هشت جمجمه با کمی استخوان باقی مانده بود. در یک گور کاملا معلوم بود که هنگام به خاک سپردن مرده دوم اشیایی را که همراه مرده اول بوده در گوشه ای از قبر جمع کرده اند و مرده دوم را بخاک سپرده اند.

این هم امکان دارد که هنگامی که مرده جدید را بخاک میسپردند استخوان های مرده اول را بیرون قبر میریختند. دلیل مهمی که ما را وادار میکند تصور کنیم چندبار گوری مورد استفاده قرار میگرفته تعداد زیاد اشیاء در بعضی از گورها و تعداد جمجمه های آنان است. اشیائی که همراه مردگان در گورها قرار میدادند عبارت بود از ظروف سفالین و اشیاء فلزی. یک بار نیز دیده شد که کودکی را در خمره ای قرار داده دفن کرده بودند.

قسمت مهم اشیاء داخل گورها را ظروف سفالین تشکیل میدهد.رنگ این سفال ها زرد است و گاهی به قهوه ای متمایل میگردد. هیچیک از این ظروف نقش ندارند و فقط روی بعضی از آنها احتمالا با ناخن کنده کاری هایی شده است.

شکل این ظروف بقرار زیر است:

  1. ظروف سفالین نوک دار، دهنه گشاد یا تنگ دسته دار یا بدون دسته.
    ممکن است تصور کرد بعضی از این ظروف مثلا قوری، شیردان یا ماست خوری بوده است. ظروف نوک دار در این ناحیه شبیه به ظروف نوک دار طبقه پنجم«سیلک» یا طبقه ششم آن و یا شبیه به ظروف «تپه کلونی» هستند.
  2. یک ظرف با نوک لوله ای شکل و یک دسته که نظایرش فقط در طبقه ششم «سیلک» دیده شده است.
  3. شیردان یا آبخوری با دهانه گشاد و نوک کوچک و با یک دسته
  4. ظروف شکم بزرگ.
  5. ظروف دو دسته با دهانه تنگ و نقوش کنده شده.
  6. ظروف دو دسته که دسته های آن بصورت عمودی قرار گرفته اند.
  7. ظروف بلندپایه، دو دسته با کنده کاری.
  8. آبخوری های دسته دار.
  9. فنجان های دسته دار.
  10. ماست خوری ها.
  11. لیوان ها.
  12. کوزه ها گاهی بدون دسته و گاهی دسته دار.
  13. جام های سفالین بدون پایه و بندرت پایه دار.
  14. جام های پایه دار که بعضی از آنها سه پایه دارندو شاید هم بصورت میوه خوری بوده اند.
  15. سفال نوع«ورکبود» با زمینه خامه ای یا خاکستری مایل به سیاه.

 

 بردبال، چنارباشی، گور شماره 68 ظرف سفالین

16-بردبال، چنارباشی، گور شماره 68 ظرف سفالین

بردبال، چنارباشی، ظرف سفالین مکشوف در گور شماره 43

21-بردبال، چنارباشی، ظرف سفالین مکشوف در گور شماره 43


اشیاء فلزی معمولا از برنز و آهن یا از مخلوطی از این دو فلز میباشند. اشیاء برنزی معمولا خنجرها و چاقوها، پیکان ها، تبرهای زینتی، دسته چاقو تیزکن ها بصورت سر گوزن میباشند، زینت آلات، حلقه های مربوط به بستن موی سر، گوشواره، انگشتری، دستبند،خلخال، میل، سوزن، جوال دوز، دوک، مجسمه های کوچک مذهبی و ظروف.

بردیال، چنارباشی،ظرف سفالین مکشوف در گور شماره 68
20-بردیال، چنارباشی،ظرف سفالین مکشوف در گور شماره 68

 

بسیار اتفاق می افتد که اشیاء فلزی که همراه مردگان در قبرها قرار داده شده شکسته یا پیچ خورده و ضایع شده عمدی هستند. آیا این اشیاء را عمدا از حال سلامت خود بیرون میآوردند تا در دنیای دیگر بتوانند مورد استفاده مردگان قرار گیرند، یا اینکه هنگام بخاک سپردن مجدد مرده دیگری آنها را باین صورت در میآوردند. زیرا اینطور بنظر میرسد که در گورهایی که فقط یک مرده بخاک سپرده شده اشیاء بصورت سالم باقی مانده اند. برای بعضی از این اشیاء توضیح بیشتری میدهیم:

1- خنجرها، این نوع خنجرهای برنزی که در حدود 33 تا 36 سانتیمتر طول دارند و روی دسته آنها احتمالا از چوب یا استخوان قسمت هایی نشانده شده بوده که از بین رفته است در لرستان زیاد دیده میشوند. نظایرشان در «بیت سرخ» در راه کرمانشاهان، در همدان، در « تنک همانلان» در پیشکوه دیده شده است.

در حسنلو در طبقه پنجم نیز نظایر این خنجرها کشف گردیده و به حدود بین 1300تا1250 یا 1000 پیش از میلاد مسیح نسبت داده شدهاند. درچغازنبیل نیز از این قبیل خنجرها بدست آمده است ورودی  بعضی از آنها نام «اونتاش گال» کنده شده بود(1265-1245 پیش از میلاد). در «راس شمرا» در یکی از قبرهای قرن 13 پیش از میلاد نیز نظیر چنین خنجری بدست آمده است. در اینجا خنجری را که در طبقه اول تپه گیان (1200-1000 پ. م .)بدست آمده نیز خاطرنشان می کنیم . ضمنا یادآور میشویم که بعضی از این خنجرها که در لرستان پیدا شده کتیبه هایی هم دارند، مانند خنجری که کتیبه ای بنام: «مردوک نادین آهه» (1100-1082)دارد.

2-یک خنجر که دسته آن گل بی شکل است. این خنجر در لرستان زیاد معمول نبوده ولی نظایر آن در ناحیه طالش زیاد بدست آمده است و همچنین در قفقاز.

3- تبرهای زینتی، تاکنون پنج تبر از این نوع پیدا کرده ایم و ظرافت ساخت آنها ما را وادار میکند تصور کنیم که فقط جنبه زینتی داشته اند و در جنگلها بکار برده نمیشدند. در مجموعه آقای فروغی نیز دو تبر از این نوع وجود دارد که شامل نوشته هایی هستند و یکی از آنها بنام پادشاه ایلام «شیلاک اینشوشیناک» (1166-1151 پ.م.) و دیگری بنام «نبوکدنذور» (بخت النصر) مربوط به سال های 1126-1104 پ.م. میباشد.

4-چاقو تیزکن، معمولا این چاقو تیزکن ها ی سنگی دسته یی از برنز بصورت یک بز خوابیده دارند. نظیر آنها در معبد «اینشوشیناک» در شوش نیز بدست آمده و به قرن 12پ.م. تعلق دارد. روی نقوش برجسته دوره «آشورنازیرپال» دوم (883-859 پ.م.)نظیر آن دیده میشود.

5-بازوبندها این زینت ها معمولا به سر دومار منتهی میشوند.

6- مجسمه های کوچک مرکب از دوحیوان شاخ دار که در برابر  یکدیگر ایستاده اند. این بت ها معمولا روی پایه ای به شکل گیلاس برگشته (وارونه) قرار داده میشدند.

اشیاء آهنی بیشتر مربوط به زینت آلات اند ولی گاهی نیز بصورت سلاح های جنگی از آن استفاده میشد مانند خنجر، چاقو، پیکان، سرنیزه، تبر، زینت مربوط به موی سر، انگشتری،حلقه، خلخال، میل های ساده، دوک. بعضی از آنها قسمتی از برنز و قسمتی از آهن اند.

علاوه بر این اشیاء در گورهای «بردبال» رشته های گردن بند و مهره ها نیز کشف گردید.

از کشف این اشیاء میتوانیم اینطور نتیجه بگیریم که قبرستان «بردبال» در مدت سه قرن مورد استفاده بوده و بعدا متروک مانده است. نخستین گورهای این قبرستان مربوط بدوران آهن اول (1100-1000پ.م.) است و بقیه آن مربوط بدوره آهن دوم (1000-800 یا 750 پ.م.) و ابتدای سومین دوره آهن(800-750 پ.م.) میباشد.

 بردبال،چنارباشی

14-بردبال،چنارباشی،قوری مکشوف در گور شماره 10
15-بردبال،چنارباشی،ظرف سفالین مکشوف در گور شماره 56

پس از پایان کاوش های «بردبال» «بال» در ناحیه «پای کل» نیز تفحصاتی کردیم و معلوم شد آنجا نیز مربوط بدوره اول و دوم آهن میباشند در آنجا بیشتر ظروف سفالین بدست آوردیم ولی آنچه را که ما برنز لرستان مینامیم در آنجا کمیاب بود. چون این گورستان مورد تجاوز جویندگان گنج قرار گرفته کاوش در آن بسیار مشکل بنظر میرسد.

کاوش در ناحیه آیوان

از 19 نوامبر تا 7 دسامبر 1970 در ناحیه آیوان در شمال ایلام مشغول تفحص شدیم. در کنار رودخانه «گنگیر» تعدادی گور پیدا کردیم ولی در این ناحیه جویندگان گنج حتی از تراکتورها و بولدوزرها استفاده نموده بودند و بنابراین امکان پیدا نشد که در آن تفحصاتی بعمل آید. در ناحیه میاندر، دروند، کزاب، میل کبود و غیره تعدادی سوراخ و گودال بچشم میخورد که نشانه عملیات جویندگان گنج هاست.

اینطور بنظر میرسد که دشت آیوان در دوران های کهن آباد بوده و احتمالا قدمت آن به 2300 تا 2100 پ.م. میرسیده است. در ناحیه سرتنگ به آثاری از دوران اول آهن برخوردیم و اشیاء مکشوف از «شاله شوری» از دوره سوم عهد آهن و از دروند متعلق به دوره دوم عصر آهن میباشد.

در دشت آیوان آثار ویرانه هایی دیده میشود، خصوصا در « قلعه تران» در «تپه شیامامازمان»، در دهکده نرغیزه، در «تپه سنگر» نزدیک «جوب خان»، و در «تپه قلعه» نزدیک روستای «زرنه» . احتمالا این ویرانه ها مربوط به دوره قدرت آشوری است.

در«کله جم جنگی» ، در مغرب سرتنک، و در معبد زردشتی یا چهارطاقی «سه پا» ، در کنار جاده سرتنک به «دروند» آثار دوره ساسانی زیاد بچشم میخورد. عکس این چهار طاقی در این مجله چاپ شده و جزییات ساختمانی آن در ضمن مقاله آقای واندنبرگ دیده میشود.

وقتی در تاریخ 11 دسامبر از آیوان بتهران میآمدیم، در «قیلان گربی» در راه قصرشیرین بکرمانشاه به چهارطاقی دیگری برخوردیم که به امامزاده مبدل گشته است. 

بررسی و نوشته: لوئی واندنبرگ
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

استان مرتبط : لرستان  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید