Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1779

پیامدهای زیست محیطی سدهای بزرگ (مقالات گذشته - 1386)

پس از انقلاب صنعتی و مطرح شدن عمومی توسعه پایدار و دامنه مباحث گوناگون مربوط به آن در کنفرانس سازمان ملل متحد به نام کنفرانس محیط و توسعه در ریودوژانیرو در سال 1992، جهان با دیدگاه های تازه یی در تعیین مفاهیم توسعه با معنای متفاوت روبه رو شد.

در آستانه هزاره سوم، بشر به این نتیجه رسید که اراده گرایی محض در انجام هر گونه تغییر مهندسی، می تواند پیامد ها و عواقب نه چندان مطلوبی داشته باشد که در درازمدت برای انسان و زیستگاه او یعنی زمین زیانبار خواهد بود. کتاب «رودهای خاموش» در 10 بخش متفاوت به نام های آب و نیرو، پیامد های زیست محیطی سدها، پیامد های انسانی، مسائل فنی سد های بزرگ، فایده های سد های بزرگ، سدها و آبیاری، بهره گیری از آبخیزها، نیرو، اقتصاد سد سازی و رودرروی سدها اثرات مختلف سد سازی را از شروع این صنعت تا کنون از جنبه های مختلف مورد بررسی قرار داده است.

«رودهای خاموش» اثر پاتریک مک کالی عضو کمیته اجرایی «برنامه محیط زیست» و «سد و توسعه» سازمان ملل متحد است. نویسنده ایرلندی الاصل این کتاب سردبیر مجله رودخانه های جهان است که در امریکا منتشر می شود. وی همچنین مدیریت سازمان شبکه رودخانه های جهان را نیز عهده دار است. بازگشت مک کالی به همکاری نزدیک با برنامه محیط زیست سازمان ملل و آگاهی وسیع او درباره طرح های آب در سراسر جهان، نثر این کتاب را که همراه با آگاهی و اشراف به زمینه های مختلف طرح های سد سازی جهان بوده به کتابی جذاب برای خواننده تبدیل کرده است. در قسمتی از این کتاب به پیامدهای اجتماعی سد سازی در جهان اشاره شده است؛ در شش دهه گذشته سدسازی ده ها میلیون نفر از مردم فقیر و فاقد قدرت سیاسی را که بخش بزرگی از آنها مردم بومی و اقلیت های قومی بودند، از خانه و کاشانه و زمین هایشان بیرون رانده است آن هم به بهانه توسعه و عدالت و فقرزدایی. سرنوشت کسانی که با بی عدالتی خانه و زمین شان را از دست می دهند و با دریافت مبلغی ناچیز به حاشیه شهرهای اطراف رانده می شوند چندان بهتر نیست.

پیامد های انسانی سد سازی در جهان نیز به اندازه پیامدهای اکولوژیک آن اهمیت دارد. گرچه سدسازان به آن اهمیتی نداده اند، اما شمار مردمی که زمین های آنها زیر سدها رفته است به طور قطع ده ها میلیون نفر ( از 30 تا 60 میلیون نفر) برآورد می شود. بسیاری از آنها ماهیگیری، اراضی آبیاری شده با سیلاب های فصلی و نیز چوب و سایر فایده های جنگل هایی را که زیر آب رفتند از دست دادند.

این کتاب سد ها را دارای دو کارکرد اصلی می داند؛ یکی اینکه برای جبران نوسانات جریان رود یا تقاضای آب و انرژی آب را ذخیره می کند و دیگر اینکه سطح آب را در بالادست افزایش می دهند تا به این شیوه اختلاف سطح میان مخزن و پایین دست رودخانه را افزایش دهند. ایجاد این ذخیره امکان تولید برق، تامین آب کشاورزی صنعتی و آشامیدنی و نیز کنترل سیلاب و کشتیرانی در رودخانه را به وسیله تنظیم جریان و پرآب کردن مسیر به سد ها می دهد. در بخش آخر کتاب سه بیانیه بین المللی سان فرانسیسکو، مانیبلی و کوریتیبا درباره سد ها آمده است. این بیانیه ها بانک جهانی را به عنوان یک وام دهنده بزرگ سد سازی در دنیا چنین معرفی می کند؛ نظر به اینکه بانک جهانی بزرگ ترین منبع وام برای ساخت سد های بزرگ است و بیش از 50 میلیارد دلار امریکا در سال 1992 برای ساخت بیش از 500 سد بزرگ در 92 کشور اعتبار پرداخت کرده است، به رغم این سرمایه گذاری عظیم، هیچ تحلیل مستقل یا شاهدی برای نشان دادن این هزینه های مالی، اجتماعی و زیست محیطی سدها که با فواید تحقق یافته آنها هم ارز باشند وجود ندارد.

یکی دیگر از عوامل مهم سد سازی در مناطق زلزله خیز این است که احتمال وقوع زلزله در آن منطقه افزایش پیدا می کند. ظرفیت ذخیره مخزن سدها در سراسر دنیا روی هم 10 هزار کیلومتر مکعب برآورد می شود که پنج برابر حجم آب همه رودخانه های جهان است. در سراسر دنیا 400 هزار کیلومتر مربع از بهترین اراضی، مهم ترین و متنوع ترین زیستگاه های رودخانه یی و سیلابدشتی زیر دریاچه سدها مدفون شده است. وزن این دریاچه ها به اندازه یی زیاد است که می تواند سبب زمین لرزه شود. تغییر توزیع وزن پوسته خاک به سبب سدها می تواند روی شتاب چرخش و زاویه تیلت محور زمین و شکل میدان گرانشی کره زمین اثر داشته باشد. رابطه میان لرزش های زمین و مخزن سدها در بیش از 70 سد جهان به ثبت رسیده است. 5 زمین لرزه از 9 زمین لرزه شبه جزیره هند در 1980 به مخزن سدها نسبت داده شده است.

نادرستی شیوه تحلیل سدها، بیش برآوردهای غلوآمیز فایده ها، کم برآوردهای بی دروپیکر هزینه ها، توجه نکردن به زمان و دوره ساخت واقعی سدها (که غالباً بسیار طولانی تر از برنامه اولیه به بهره برداری می رسند که این مساله با توجه به ورود عامل ترجیح زمانی فایده ها و هزینه ها می تواند سنجه های اقتصادی سدها را بسیار وخیم ترکند) و نیز بی توجهی کامل به مساله هزینه فرصت از دیگر عوامل بسیار رایج در توجیه سدسازی است. تامین مالی طرح های سدسازی از طریق مشارکت بخش خصوصی تقریباً یک استثنا است و همین خود آزمون بسیار مهمی در نداشتن توجیه اقتصادی طرح های سدسازی و جعلی بودن تحلیل های اقتصادی انجام شده از سوی مشاوران و پیمانکاران سدساز و پشتیبانان سیاسی آنهاست.

کتاب پیامدهای زیست محیطی سدهای بزرگ نوشته پاتریک مک کالی می تواند برای تمامی دانشجویان و علاقه مندان به محیط زیست و آب مفید و پرکشش باشد. این کتاب توسط انتشارات علم و ادب به قیمت چهار هزار تومان در سال 1386 منتشر شد.

 

فاطمه ظفرنژاد - دیماه 1386
روزنامه اعتماد دوشنبه، 3 دی 1386 - شماره 1573

عضو مرتبط :   


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید