Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1908

چغامیش ، نخستین مرکز خط و کتاب ایران

 (مقالات گذشته- آبان 1388)

باستان شناسان چهار بار و به تناوب در تپه های چغامیش به کاوش های باستان شناسی پرداخته اند.

در پناه کوه زاگرس و حاشیه شمالی شوش تپه های میان رودخانه دز و کارون از تپه ای بزرگ و به نسبت مرتفع و چند تپه کوچک تشکیل شده اند. این تپه ها روزگاری پوشیده از کوزه شکسته های فراوانی بود که پس از نخستین مطالعه و بررسی روشن شد از عهد پیش از خط باقی مانده اند.

این منطقه در جلگه ای که آبادی های شاه آباد در شمال، شلگهی در غرب، کهنک در شمال شرقی و دولتی و جلیعه در جنوب آن واقع اند و در میان دشتی وسیع و در 40کیلومتری جنوب شرقی دزفول قرار دارد. چغامیش شهری از دوران پیش از اختراع خط است و قدمت آن به حدود 34قرن پیش از میلاد می رسد. چغامیش را باید نخستین مرکز در ایران خواند که خط و کتاب، اول بار در آن  جا ظاهر شده است.

امتیاز حفاری این تپه را هیات مشترک باستان شناسان اعزامی از دانشگاه کالیفرنیا و مؤسسه شرق شناسی دانشگاه شیکاگو به سرپرستی پروفسور پینهاوس دولوگاز به نام مؤسسه اورینال از ایران درخواست کرد. پس از وی دکتر هلن کانتور در سال های 1961 تا 1976 میلادی کاوش کرد. این دانش مندان 4بار و به تناوب در تپه های چغامیش به کاوش های باستان شناسی پرداختند. در میان اشیای مکشوفه، قدیمی ترین و جالب ترین سند دریانوردی را که به نوشته آن ها ریشه فرهنگی آن به 6هزار سال قبل از میلاد می رسد کشف کرده و به جهانیان عرضه داشته اند. این مهر گلین، یک کشتی را با سرنشینانش نشان می دهد.

در این کشتی یک سردار پیروز ایرانی، بازگشته از جنگ، نشسته  و اسیران زانوزده در جلوی او دیده می شوند همچنین در این مهر یک گاو نر و یک پرچم هلالی شکل هم دیده می شوند. نقش های برجسته پاسارگاد نمایان گر توان مندی دریایی ایرانیان و فرمان روایی ایشان بر هفت دریاست. اما در ارتباط با سند دریایی ایرانیان که در چغامیش کشف شده باید گفت برخی از گویاترین کشفیات در چغامیش اثر مهرهای استوانه ای است. این مهرها قطعات سنگی بودند که روی آن ها تصاویری حک شده بود که با این وسیله روی ظروف و غیره علامت گذاری می کردند.

یکی از این مهرها پادشاهی را نشان می دهد که از جنگ برمی گردد و در قایقی نشسته و عده ای اسیر دست بسته در جلوی پاهای او افتاده اند. در یک دست فرمانده، گرز و در دست دیگرش ریسمانی است که با آن اسیران را نگاه داشته است. در این کشتی تصویر دریانوردی به چشم می خورد که یکی از آن ها روی دماغه کشتی نشسته و شیئی شبیه علامت یا پرچمی را در دست دارد.

به اعتقاد پروفسور دولوگاز این تصویر نمایشگر جنگی دریایی است که به احتمال زیاد در رودخانه های داخلی روی داده. چند لوح گلی نیز با اشکالی از نقطه و خط فشرده کشف شده و عقیده بر این است که این ها تنها دستگاه اعداد بود که به احتمال قوی برای مقاصد حساب داری به کار می رفته است.

Choghamish -1

در این تپه تعداد زیادی الواح گلی(شمارشی) و قطعات و ظروف و کاسه های سفالی مشهور به «لبه واریخته» به دست آمده است.

اما مشاهده گاو لوح روی این نقش گلی که یکی از جاشوها به مراقبت از آن می پردازد حاکی از آن است که فرمانده کشتی از راه دوری برمی گردد و نیز رسم همراه بردن حیوانات زنده در کشتی ها از زمان های گذشته میان دریانوردان ایرانی خایج فارس معمول بوده است.

در میان چیزهای فراوان و مختلف دوران پیش از خط آنچه از همه پرمعنا تر بود و ما را بهتر به چگونگی آن دوران آگاه کرد اثر مهرهای استوانه ای روی گل نرم بود. صحنه ها و موضوع هایی که صدها اثر مهر یافته شده در چغامیش را نشان می دهند بسیار تنوع دارد. در این نقش ها جانور، آدم و دیو هرکدام به فعالیتی سرگرم هستند و ساده ترین این طرح ها که تنها جانوران و گیاهان را نشان داده از هنر پیشرفته حکاکی روی سنگ حکایت می کند. حالت های اصلی جانوران با برجستگی های دقیق تجسم یافته است.

هنرمندان به طور کلی از واقعیت الهام می گرفته اند اسیر اوهام نمی شده اند. موجودات غیرواقعی مانند بزکوهی دوسر یا شیری که مانند آدم زانو زده آزادانه با دنیای واقعی درآمیخته است.

Choghamish -2

نقش مهر کشف شده از حفاری های تپه چغامیش.این مهرها قطعات سنگی بودند که روی آنها تصویری حک شده است.

در آن ها صحنه های فعالیت انسانی با واقع بینی ترسیم شده است. از جمله در آن ها مردانی دیده می شوند که بزو گوسفندی را راهنمایی می کنند، قسمت های خالی صحنه عموما با ظرف هایی پرشده که گویا شبانان و ماست بندان به کار می برده اند، روی دو قطعه گل که اثر یک مهر منعکس است 2زن دیده می شود، یکی سمت راست نشسته نخ می ریسد و دیگری مشکی دو دهانه را می زند.

بخش بزرگی از مهرهای چغامیش موضوع های نظامی را نشان می دهد. روی دیگر نمونه هایی از جنگ ها دیده شده است. روی یک اثر مهر چهره بزرگ تیراندازی دیده می شود که تجهیزات وی جزء به جزء پیداست. این صحنه که تا به امروز در هیچ کجا مانند ندارد گروهی مرد را نشان می دهد که با گام های فشرده راه می روند، گویا واحد نظامی آزموده و با انضباطی است. همچنین در این تپه تعداد زیادی الواح گلی(شمارشی) و قطعات و ظروف و کاسه های سفالی مشهور به « لبه واریخته» به دست آمده است که از سفالینه های شاخص دوره آغاز کتابت است؛ سفال هایی که سخت صیقل یافته و اغلب این سفال ها با موضوع هایی نقاشی شده که به طرز شگفت انگیزی به نسبت آن زمان پیشرفته بوده است. سفال های دوران های بعدی با نقش های هندسی تزئین شده که تنگ هم وبا موتیف های مخصوص قلم خورده است. مقدار زیادی سفال به ابعاد و شکل های مختلف از آن جا بیرون آمده است. از قوطی کوچک آرایشی گرفته تا خم های بزرگ ثابت که برای انبار کردن آذوقه به کار می رفته است که همه منعکس کننده شغل های اهالی و کارهای مربوط به محله های مختلف شهر است و چند شیئی کیشی که نشانه هایی از زندگانی مذهبی است. چغامیش به شماره 487 در سال 1344 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است  و نام یکی از بخش های سه گانه شهرستان دزفول به مرکزیت شهرک دولتی است. بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت بخش چغامیش شهرستان دزفول در سال 1385 برابر با 28هزار و 368 نفر بوده است.

  

 بررسی و نوشته: ندا سیجانی

مجله سفر-سال هجدهم - شماره 20- آذر 88
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

استان مرتبط : خوزستان  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید