Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :11085

چهار طاقی گنبد دار نقطه عطف معماری مساجد ایرانی(مقالات گذشته – 1386)

مهم ترین نقشه مساجد قبل از سلجوقی ایران که سادگی و مردم واری آن مورد توجه بوده، الگوی شیستانی است. در کنار سادگی این نقشه معایبی از جمله رواق های متحدالشکل و عدم تاکید مناسب به جهت قبله مورد توجه معماران بوده و هریک به فراخور توجه و با درنظر گرفتن معماری منطقهای به تغییراتی اقدام نمودند. یکی ازمهمترین تغییرات در ایران ورود با تاخیرچهارطاقی گنبددار قبل از اسلام به مساجد به عنوان سالن محراب م یباشد که با ترتیب مناسب با ایوان، ضمن کاستن بخشی ازستون های مرکزی یکی از بهترین راه حل های توجه به جهت قبله و محراب در ساخت مساجد جهان اسلام را پدید می آورد. بعد از این تغییر گونه عام چهار ایوانی که به تازگی در مدارس در خدمت معماری مذهبی ایران درآمده بود به ساخت مساجد وارد گشته وتا به امروز به عنوان نمادی از فضای ایرانی،الگو-نقشه مساجد این خطه می گردد. آیا ورود چهارطاقی گنبددار و ایوان در مساجد ایران به علت مقابله با نقشه شبستانی - عربی می باشد؟ آیا تکیه بهتر به جهت قبله در نمونه های ایرانی نیز مطرح شده و یا اینکه کمبود توجه به بخش محراب و یا مقصوره راه حل ایرانی را در مساجد پارسی جستجو می کند؟ این مقاله با ارایه نظرات مختلف سعی در جواب به این تغییر اساسی ساختار مساجد ایرانی در مقایسه با دیگر نقاط جهان اسلام را دارد.

به دو دلیل عمده موضوع این تحقیق در خصوص یکی از ویژگی های مهم در ساختار مساجد دوران سلجوقی انتخاب شده است. در خصوص انتخاب موضوع مسجد، ساختمان مسجد به عنوان مهم ترین بنای ساخته شده در کلیه ادوار تاریخی معماری اسلامی همیشه از جایگاه ویژه در امر تحقیق و پژوهش برخوردار بوده است. از طرفی در وجه دوم، لزوم تحقیق در معماری ایران و کنکاش در نقاط کور سیر تحول آن، می تواند بستر مناسبی جهت بررسی و تحلیل نقش معماران این خطه در تحولات معماری جهان اسلام باشد، بنابراین در این نوشتار اهمیت بنای مسجد در معماری ایران از یک سو و وجوه تمایز دوره سلجوقی به عنوان نقطه عطف معماری این سرزمین از دیگر سو مورد مطالعه قرار گرفته است.از آنجایی که بیشترین بحث این مقاله در خصوص علت ساخت اتاق گنبددار در قلب مساجد اولیه ایران می باشد، بنابراین به عنوان نمونه، پر ارزش ترین مسجد این دوره یعنی مسجد جامع اصفهان میتواند کلیه خصوصیات این تحقیق را دارا بوده و واجد شرایط لازم باشد.

بی شک پرآوازه ترین بنای ایران اسلامی را می توان مسجد جامع «عتیق» اصفهان نامید. این مسجد تجمع بزرگ و نامنظمی ازبناهایی است که در طول تاریخ شکل گرفته است. در کتب تاریخی نویسندگان قدیمی ، اعم از عرب و ایرانی، پیرامون مسجد بزرگ اصفهان بسیار نوشته و به نتایج بسیار متفاوتی رسیده اند.مورخین ضمن بررسی در متون تاریخی احداث اولیه آن را مربوط به دوران اولیه عباسیان می دانند. اما مهم ترین تغییرات مسجد از جمله ساخت گنبدخانه اصلی و چهار ایوان آن به عهد سلجوقیان بازگشته و به عنوان الگوی مساجد دیگر از جمله اردستان، یزد و ... نقش اساسی خود را دارا می باشد.

امروزه با گذر در میان قطعات مختلف مسجد و دیدن ستون ها، جرزها و رواق های متفاوت بیننده را برآن می دارد که علت عدم یکپارچگی د ساختار مسجد را جستجو نماید. اما متاسفانه از نوشته های مورخین ایرانی تا قبل ا زسده های جدید در خصوص علل این تحولات و به خصوص تغییرات عهد سلجوقی تحقیقی در دسترس نمی باشد. شاید تا زمان مدرن، مسائل دیگری ذهن نویسندگان این خطه را به خود مشغول می نموده است! باید منتظر مستشرقین و باستانشناسان غربی بود تا با ارایه نظریات مختلف این راه را برای ما بگشایند. در میان این افرادی همچون گالدیری[1]، گدار[2]، پوپ[3]، اسمیت[4]، سواژه[5]، سوردل[6] و گابریل[7] ... هرکدام ضمن کنکاش باستان شناسانه مقدمات این بحث بسیار مهم را در ساختار مساجد ایران و به خصوص این مسجد گشوده و پس ازآن اندیشمندان ایرانی در گروه های باستانشناسی و با تکیه بر نظریه های موجود به تکمیل این فرضیه ها اقدام نموده اند.

تاریخچه تحقیق در خصوص موضوع

نوشته های موجود در مورد این موضوع را می توان به سه گروه تقسیم نمود.

  1. کتب تاریخی - توصیفی  در خصوص وضعیت مسجد در زمان بازدید مورخ یا مستشرق.
  2. گزارشات باستان شناسی که سیر تحول مسجد را بدون علل تغییرات درج نموده اند.
  3. تحلیل باستان شناسان که با تکیه بر منابع نوشتاری و حفاری های انجام شده سعی در ارایه فرضیه های مختلف و علل سیاسی - مذهبی زمان و تغییرات آن داشته اند.

در میان نوشته های قدیمی ابن حوقل، المقدسی، ناصرخسرو، المفروضی، ابن اثیر و یاقوت شرح کاملی از وضعیت مسجد قبل و بعد از زمان سلجوقیان درج نموده اند . همچنین مستشرقین بی شماری از جمله شاردن[8] و پاسکال کوست[9] وضعیت آن را پس از عهد صفویه به رشته تحریر درآورده اند.

در مورد گزارشات باستان شناسی، تکیه اصلی بر روی تحقیقات سازمان میراث فرهنگی و به خصوص مرکز اصفهان می باشد. و اما جهت سومین گروه از مطالب تحلیلی، شاید بیشترین سهمیه به نظریات گدار، گالدیری  و اخیرا متخصصین داخلی از جمله دکتر باقر آیت ا... زاده شیرازی در کنگره تاریخ و معماری و شهرسازی در بم را بتوان اشاره نمود.

آندره گدار و گروه دیگر از محققان داخلی و خارجی به پشتیبانی  از سیاست های دولت وقت سعی در ایجاد ملی گرایی افراطی در هنر و معماری ایران نموده و بهترین نمونه را مسجد جامع اصفهان یافتند. گدار ضمن اشتباه تاریخی تخریب کامل مسجدرا با توجه به گفته مورخین مبنی بر خشتی بودن پایه های مسجد عباسی منشاء نظریه خود مبنی بر شروع مسجد جدید با تکیه بر چهار طاقی گنبد دار نهاده و فرضیه مربوط به همبستگی فیمابین ساختمان سبک عربی و مسجد سلجوقی را رد می نماید(گدار،ج-ص32،1375). او چنین نتیجه می گیرد که مسجد فعلی مطلقا یک بنای ایرانی است و اصل آن عبارت از بنای گنبد داری است که به نام ملکشاه معروف است. گدار همچنین ضمن اشتباه در تاریخ آتش سوزی، تخریب مسجدرا پس از این زمان و ساخت گنبد تاج الملکی را به بعد از آتش سوزی ارتباط می دهد. به محض ایراد این فرضیه مخالف و موافقت های مختلفی در مجامع داخلی و خارجی صورت می گیرد که در این میان گالدیری و سواژه از مخالفین سرسخت و گابریل و مارسه[10] و برخی دیگر از موافقین این نظریه مطالب فراوانی در این خصوص به چاپ می رسانند که بعضا در ادامه این مقاله به بحث و تحلیل آنها خواهیم پرداخت.

علل ورود چهار طاقی گنبد دار در مساجد ایرانی

از آنجایی که یکی از اهداف طراح مسجد تقویت امتداد قبله و جهت جلب توجه نمازگذاران از هریک از ورودی ها به سمت قبله می باشد، متاسفانه در نقشه های شبستانی قرون اولیه دوره اسلامی به این مهم کمتر توجه شده است. در دوره بنی امیه این ضعف از طرفی به کمک نقشه های بازیلیکایی معماری بیزانس، با عریض و مرتفع کردن رواق مرکزی و از طرف دیگر به کمک رواق های تویزه دار یک جهته به سمت محراب مرتفع گشته و سپس در مغرب زمین تکامل شکلی خود را طی می کند. در ایران نیز نقشه شبستانی با اندکی تاخیر دستخوش تغییرات شده تا با الگویی بومی به تعریف جدیدی از مساجد جهت دار توجه گردد.

وجوه توجه به جهت قبله در معماری مساجد ایران چیست؟ چهار طاقی گنبددار چگونه و چرا به معماری مساجد ایران وارد می شود؟ آیا مساجد عهد سلجوقی ضمن ایجاد حرکت قدرتمند به جهت قبله الگویی ایرانی را دنبال می کنند؟ سعی در جوابگویی بهاین سئوال ها راه گشای بخشی از سیر تحول مساجد ایرانی است . در این مقاله ابتدا علت تقویت جهت قبله مورد کنکاش قرار گرفته و سپس به دلایل حذف نقشه شبستانی یا عربی توجه شده است.

الف: تقویت جهت قبله

یکی از ویژگی های اصلی مساجد که تاثیر بسزایی در شکل گیری ساختار و اجزاء و نیز کلیت آن دارد، نحوه قرارگیری مسجد نسبت به جهت قبله است. این ویژگی استثنائی ترین عامل موثر در شکل گیری مساجد است که فرسنگ ها از خود مسجد فاصله دارد و جز در هیچ بنای دیگری سابقه ندارد. از آنجایی که بر اساس نسخ تاریخی در ابتدا در خارج از سرزمین ایران در دوره بنی امیه و سپس مغرب و اندلس به سمت قبله دقت کرده اند و به سوی مساجد جهت دار گام برداشته اند، به ناچار در ابتدا مختصری از این سیر تحول بررسی و با شرایط ایران مقایسه و تحلیل می گردد.

در نقشه های اولیه مساجد دو عامل مهمی که ضعف نقشه شبستان را تا حدی جبران کرده اند تعداد زیادتر رواق های در شبستان اصلی و کشیدگی حیاط در جهت قبله می باشند.

اتینگهاوزن ضمن مطالعه در این نقشه ها، تعداد رواق ها در ضلع قبله را عامل مهمی جهت ایجاد جذبه به این جهت در مساجد ستون دار عربی ذکر می کند(اتینگهاوزن،1378،28).

با توجه به اینکه در مساجد اولیه ورودی های متعدد از جوانب غیرقبله مستقیما به شبستان بزرگ باز می شوند، برخلاف این نظریه بایستی اذعان کرد که در میان این شبستان و در ورودی های جانبی شبستان ها کماکان مشکل عدم جهت یابی وجود خواهد داشت. این خصوصیت  منفی در خصوص کشیدگی حیاط به سمت قبله که در نمونه های بعدی همچون مسجد بزرگ سامره و مسجد جامع اصفهان در نظر گرفته شده در بخش شبستان اصلی کماکان ادامه یافته است.

در دوران ولید خلیفه اموی، معماران مسیحی تازه مسلمان با دیدن نقشه مسجد مدینه، نسخه معابد بازیلیکایی رومی را که در کلیساها مورد استفاده قرار گرفته بود، جهت تاکید برسمت قبله موثر یافتند. «مساجد اولیه با ستون، تیر و سقف صاف اکنون به کمک ستون تویزه دار و رواق مرکزی بزرگ و عریض جهت دار شده و مومنان را به سمت محراب و قبله هدایت می نماید(مسجد القصی)(Hoag,1982,35).

در اینجا این سوال مهم پیش می آید که چرا با وجود ابداع راه حل ایجاد کشش به سمت قبله در دوره بنی امیه، مجددا عباسیان در مسجد بزرگ سامره راه حل قدیمی مدینه، بصره و کوفه را مورد توجه قرار دادند؟پاسخ به این سوال مشکل است، ولی به علت عدم اطلاع کافی از تغییرات پیشین مساجد بنی امیه در بین النهرین،شاید بتوان اطلاع محدود معماران محلی و استفاده بعد از آن در مسجد ابودلف در شمال سامره و بعدها توسط دست نشاندگان آنها در مصر و مغرب، مساجد جهت دار رشد و گسترش داده شد که این می تواند موید نظر ما باشد.[11]

در ایران متاسفانه جهت مطالعه این حرکت تعداد بسیار کمی از مساجد اولیه تاکنون باقیمانده و قابل مطالعه می باشد. اما همین شواهد اندک نشان می دهد که بسیاری از معماران ایرانی در ساخت نخستین مساجد شبستانی، الگوی مساجد عربی را با تغییر و ایجاد حرکت و توجه به سمت قبله تغییر داده وبا عریض نمودن رواق مرکزی(میانوار) منتهی به محراب جهت قبله را مورد توجه قرار داده اند[12]. مرحوم پیرنیا این تغییر در عرض رواق ها را نیارشی می داند. ایشان در خصوص مسجد فهرج(تصویر 1) می نویسد: « در معماری ایرانی هرگاه چند کوچه طاق پوش در کنار هم جای می گیرد دهانه کوچه میانی یا میان وار بیش از کوچه های دیگر است و از دهانه بر وارها یا کوچه های دیگر کم کم کاسته می شود تاآخرین دهانه کمترین رانش را داشته باشد و دیوار پرت را نیاندازد. ناگزیر نمای میانوارکه بر روی سرای سرگشاده باز می شود پردهانه تر و بلندتر می شود و از مردم واری آن می کاهد»(پیرنیا،1366،10). گرچه این نظریه از دیدگاه سازه و نیارش بنا درست است ولی بلند و عریض کردن محور وسط دراین مساجد می تواند شروع جهت دار نمودن مساجد شبستانی ایرانی نیز باشد. این ایده به نظر ایشان مردم واری را کم ارزش می نماید، اما به دلیل اهمیت دادن بهجهت قبله راه حلی قابل توجه می باشد. یکصدسال پس از فهرج در دامغان(تصویر2و3) نقشه مسجد، بسیار شبیه مساجد مغربی و بیان کننده ایجاد تحرک به سمت محراب و قبله است. پیرنیا اضافه می کند« معمار هنرمند مسجد فهرج برای پیشگیری از این کاستی در اضافه شدن عرض دهانه مرکزی» در کنار دو جرز میانوار پیلک های نغزی افزوده تا دهانه ها را یکسان نماید((این نغزکاری در تاریخانه دامغان رها شده است)) (پیرنیا، 11،1366). بنابراین ایشان نیز معتقد است که در دامغان به راستی علت سازه ای نتوانسته آنقدر موثر باشد و لذا عریض کردن و مرتفع نمودن این رواق در این مسجد علتی بسیار مهم تر از علل سازه ای دارد. حتی با دقت در نقشه فهرج متوجه می شویم که دهانه ها دوبه دو کوچک و بزرگ شده اند که ممکن است علت قرینه سازی نیز وجود داشته باشد. بعدها این ایده در مساجد نائین و مسجد جامع یزد تکرار می گردد(تصاویر 3-1).

آیا بزرگ شدن میانوار در این مساجد از مساجد بنی امیه  مغربی برداشت شده و یا اینکه این تغییر، ریشه در گذشته ایران دارد؟ شواهد قبل از اسلام ایران، پارسی بودن آن را تائید می کند.

چهار طاقی گنبد دار نقطه عطف معماری مساجد ایرانی  چهار طاقی گنبد دار نقطه عطف معماری مساجد ایرانی

با نگاهی به کاخ های پارتی- ساسانی در آشور، سروستان و تیسفون به راحتی تعریض دهانه وسط را با تکیه بر ایوان های عریض مشاهده می کنیم که راه حل ساده شده این تغییرات در یزد و دامغان مشاهده می گردد. بنابراین جای شگفتی نیست که ایوان واقعی در دوران بعدی به صورت مسجد و بعدها در دوران سلجوقی با ترکیب با چهارطاقی گنبددار جایگاه اصلی خود ر  ا در مساجد ایرانی پیدا نماید[13].
با ورود چهارطاقی در قلب مساجد ایرانی جهت قبله و اهمیت سالن محراب در آنچنان شان و مرتبه ای قرار گرفت که تاکنون در طول قرن ها این نقشه بدون تغییر باقی مانده است.

چهار طاقی گنبد دار نقطه عطف معماری مساجد ایرانی

در خصوص استفاده این عناصر در دوره سلجوقی، یکی از مشخصات مهم مساجد این دوره را می توان در چگونگی جایگزینی گنبدخانه در ساماندهی فضایی مسجد، به عنوان نقطه عطف مشخص بیان نمود. حتی پس از چهار ایوانی شدن مساجد در سال های بعد، هنوز هم گنبدخانه بزرگ،بدون شک مرکز توجه بوده و سادگی چهارطاقی نمونه اولیه در این گنبدهای سنگین دیده می شود.

در اینجا این سوال وجوددارد که آیا این چهار طاقی گنبددار با تخریب بخشی از مسجد شبستانی و بازسازی این عنصر در مساجد به وجود آمده یا اینکه این عنصر به عنوان سلول مادر بخش اولیه مسجد ساخته شده و بعدها بقیه بخش ها بدان اضافه شده ا ست؟

علاوه بر نظریه آندره گدار در خصوص تغییر کاربری چهار طاقی های اولیه به مسجد که تاکنون تنها نمونه مورد تائید آن مسجد یزد خواست ذکر شده[14]، وی همچنین معتقد است چهار طاقی ها در دوران سلجوقی به عنوان سلول مادر و اساس مساجد ایجاد گردیده و آنگاه در طی زمان شبستان ها و سایر اجزاء بدان پیوند خورده است (گدار،1375،ج4).

او ضمن تحقیق در این مورد معتقد است که به غیر از زواره، مابقی مساجد از جمله اصفهان، اردستان، برسیان و گلپایگان در اصل از یک ساختمان منفرد بشکل چهارطاقی کوچک(مکعب گنبددار) شروع شده و و به تدریج شبستان ها و دیگر فضاهای الحاقی بدان اضافه شده است. اگر چنین فرضیه ای درست باشد نظریه ما مبنی بر حل مشکل ضعف جهت گیری به سمت قبله در مساجد اولیه توسط معماران ایرانی خدشه دار خواهد شد.[15] اما از آنجایی که بسیاری از مساجد معروف چون اصفهان، اردستان، یزد، قبلا در دوره عباسی به شکل شبستانی ساخته شده اند، نظریه گدار می تواند اشتباه باشد و دلیل تاکید برقبله به کمک این عنصر ایرانی مورد تائید قرار می گیرد. گابریل(1935) و گالدیری (1972) و بسیاری دیگر از باستان شناسان این نظریه را پذیرفته اند. بنابراین نظریه گدار مورد تردید قرار دارد و تنها در خصوص شهرهای کوچکی همچون گلپایگان و برسیان می تواند درست باشد. از طرفی چون در ابتدا این تغییر و ترکیب با ایوان در مسجد جامع اصفهان انجام شده، نظریه نقطه عطف از نظر زمانی هم، تقدم خواهد داشت. در ثانی اصولا وجود مساجدی کوچک با ایوان و گنبدخانه تکی، خود ضمن تاکید به ویژگی های ایرانی مساجد، نمونه شاخصی از حرکت قوی به سمت قبله می باشند که در آناتولی تازه مسلمان سلجوقی نیز به عنوان مساجد کوچک ساخته شده اند.

ب: نظریه حذف نقشه عربی:

همانگونه که در بالا آمد یکی از ایده های انتخاب چهارطاقی گنبددار در مساجد ایران جهت تاکید بر بخش محراب و تسریع در شناخت امتداد قبله و محراب به عنوان نقطه عطف مساجد ایرانی است.

در اینجا ابتدا بایستی به نقش چهارطاقی محراب در تغییر نقشه های عباسی مساجد پرداخته شود. همانگونه که ذکر شد در مساجد کلاسیک سبک عربی انبوهی از ستون ها، بخش شبستان اصلی را احاطه نموده که بی شباهت به سالن های چند ستونی مادی همچون نوشیجان ملایر و تالارهای ستون دار هخامنشی نمی باشند.

مهم ترین مسجد از این نوع همان مسجد اولیه جامع اصفهان است که در زمان منصور عباسی ساخته می شود. مارسه می نویسد: « برخی از مساجد سبک عربی در دوران تسلط عباسیان به ایران ساخته شده است . ولی با تضعیف سلطنت آنها، اندک اندک ایرانیان سعی در تغییر نقشه مساجد شبستانی نمودند. بایستی منتظر دوره سلجوقیان بود تا ورود عناصر معماری ایرانی همچون ایوان و پاویون گنبددار مساجد عربی را تضعیف نماید» (Marcais,1962,56).


همانگونه که قبلا اشاره شد برخلاف نظر گدار حداقل برای شهرهای بزرگی همچون اصفهان که قبلا مساجد سبک عباسی وجود داشته این چهارطاقی پس از تخریب بخشی از شبستان در اطراف محراب اصلی مسجد به عنوان اولین گام در جهت ایرانی نمودن مساجد عربی انجام شده است.

 چهار طاقی گنبد دار نقطه عطف معماری مساجد ایرانی 

سواژه در مورد این مسجد علت به وجود آمدن این سالن را دلیل امنیت سلطان می شمرد. او معتقد است که این پاویون به عنوان مقصوره جهت جدانمودن سلطان و نزدیکان وی از عوام ساخته شده و اعتقادی به شروع تاثیر تفکر معمارانه ایرانیان در مقابل سبک عربی ندارد[16]. البته نمی توان به طور کامل این نظریه را مورد تردید قرار داد، اما در جهت مقابل از آنجایی که ایده مقصوره در ابتدا از مساجد اموی دمشق و کوفه و بعدها در مساجد عباسی سامره مطرح می گردد، به نظر سواژه این شکل محصور نمودن از این طریق به مساجد سلجوقی وارد می شود. چرا در شهری مثل اصفهان که نقشه اولیه مسجد کاملا عربی است، ایجاد مقصوره نیز به سبک همان مساجد با استفاده از دیوارهای چوبی محصور کننده بخشی از رواق های موازی با قبله صورت نگرفته است؟

چهار طاقی گنبد دار نقطه عطف معماری مساجد ایرانی

بنابراین آوردن گنبد عظیم در بخش محراب در کنار جدانمودن بخش های حکومتی، حرکتی زیرکانه از سوی معماران منطقه مرکزی ایران جهت حذف نقشه عباسی از مساجد ایرانی است.

در ثانی اگر این نسخه مقصوره سلطانی تنها دلیل نصب چنین عنصری در بطن مسجد جامع اصفهان و دیگر مساجد سلجوقی باشد، چرا در شهرهای کوچکی همچون زواره، برسیان، گلپایگان، اردستان که از حساسیت سوء قصد بر علیه سلطان برخوردار نبودند، نیز این عنصر به عنوان فضای اصلی سالن محراب ساخته می شود.

بنابراین دلایل، نظرات سواژه چندان مستدل به نظر نمی رسد.

گالدیری این نظر را تائید می کند. او می نویسد: «سلجوقیان برای ساختن این قبه ها و ستون های عظیم آن از سنت دیرین ساسانیان بهره برده اند» (گالدیری،1354،70).

خانم ژانین سوردل باستان شناس فرانسوی ضمن مطالعه تزیینات مساجد قزوین در مورد مساجد چهارطاقی با گدار مخالفت نموده و چنین می نویسد: «اینکه به تعدادی از مساجد لفظ مسجد چهارطاقی «مسجد کیوسک» را الصاق نماییم چیزی جز اختراع گدار نمی باشد ولی مساجدی در ایران به علت قدیمی بودن به مقصوره گنبددار در جلوی محراب اصلی مزین شدند»(Sourdel,1974,43).

او حتی از سواژه نیز پیشی می گیرد و این چهارطاقی را مقصوره گنبددار می خواند. همانگونه که در بالا گفته شد این نظر در مورد مساجد شهرهای بزرگ می تواند صحیح باشد. اما این فرض و اینگونه نام گذاری که ریشه های عربی دارد در مورد شهرهای کوچکی همچون برسیان با توجه به عدم نیاز به عنصری به نام مقصوره اشتباه بنظر می رسد.

آندره گدار در کتاب هنر ایران برای اثبات نظریه خود می نویسد: «در مساجد اولیه چهارطاقی که با تغییر عملکرد به مسجد تبدیل شده اند گلدسته ها بعدها روی بدنه دیوار مسجد ساخته می شدندکه نشان دهنده اضافه شدن این قسمت ها در سنوات بعدی دارد. اما در مورد برخی مساجد از جمله گلپایگان و برسیان گلدسته ها از آغاز در بدنه اصلی چهار طاقی تعبیه شده که نشان دهنده این نکته می باشد که اینگونه بناها در دوران سلجوقی بصورت مسجد کیوسک طراحی شده اند» (گدار،1377،140).

بنابراین برای شهرهای کوچک فرضیه گدار می تواند مورد توجه قرار گیرد. هیلن براند در این مورد می نویسد: «چنین فضاهای گنبددار چه قبلا آتشکده بودند و چه از اول به عنوان مسجد ساخته شده اند، گاه با حیاط گاه بدون حیاط(بروجرد) بدون شک بخش اولیه بیشتر مساجد ایرانی قرون وسطی « مثل سوجاس» همین فضای گنبددار است. تنها حفاری این مشکل را حل خواهد کرد (هیلن براند،142،1377). در اینجا نیز بار دیگر نظر ما تایید می شود و هدف از ساختن این عنصر می تواند نوعی حرکت به سمت معماری منطقه ای ایرانی در نظر گرفته شود. نسخه غیر ایرانی مسجد در ایران نتوانست مورد قبول واقع گردد. ایران با میل و اراده خویش با پذیرش دین اسلام، داشتن مسجد را نیز به عنوان مکان عبادت قبول نمود ولی به مرور به سمت ساختن مساجدی می رود که مناسب سنت معمارانه اوست.

سواژه در بخش دیگری از کتاب خود برای رد نظر گدار دو دلیل دیگر را نیز اضافه می نماید. او می گوید: «چهار طاقی ساسانی به دو علت عمده نمی تواند دوباره مورد تقلید معماران مسلمان ایران قرار گرفته باشد. نخست اینکه این سالن ها فضایی کوچک دارند که قادر به پذیرش تعداد زیاد نمازگذاران نمی باشندو بنابراین عده زیادی از مؤمنان در حداقل چهار الی پنج ماه از سال بایستی در نماز سر بر آب و گل بگذارندو نکته دوم اینکه این ساختار دید به محراب را تضعیف می کند.» [17] در جواب بایستی گفت که برخلاف نظر او آب و هوای ناحیه اقلیم گرم و خشک ایران به گونه ای نیست که مقدار سرما و بارندگی به حدی باشد که مؤمنان سر بر گل بگذارند. در بخش وسیعی از این اقلیم بارندگی به قدری کم است که فی المثل در دشت لوت گیاهان قادر به ادامه حیات نمی باشند. به علاوه حتی در مساجد بزرگی همچون مسجد جامع اصفهان در بیشتر روزها صف نمازگذاران در حیاط و خیابان های اطراف تشکیل می گردد. همچنین در شهرهای کوچک حجم این فضاها اغلب متناسب جمعیت کم آنهاست.

برای دومین مخالفت ذکر این نکته ضروری است که اصولا ساخت چنین عنصری خواه مقصوره و خواه چهارطاقی بازسازی شده باعث کم نمودن شفافیت دید نمازگذاران به محراب است.در مساجد بعدی و به خصوص در مسجد امام اصفهان با عریض نمودن بازشوهای چهارطاقی این شفافیت به شبستان ها و حیاط تا حد قابل ملاحظه ای افزایش یافته است. از سوی دیگر برای حل این مشکل از دوران سلجوقی اقدام به ساخت محراب های کمکی در شبستان های جانبی سالن محراب شده که هم جهت قبله را تقویت می نماید و هم صحبت های امام جماعت و آداب نماز از طریق این محراب ها تکرار می شود تا همگی استفاده نمایند.

بنابراین در خاتمه می توان ایده تضعیف نقشه غیرایرانی و ایجاد ته رنگ های پارسی را نیز مهم و پراهمیت قلمداد نمود. ایرانیان در حقیقت با قبول دین اسلام و بخصوص گرایش شدید به مذهب اهل تشیع مخالفت صریح خود را به پذیرفتن اشرافیت بنی امیه، بنی عباس و سپس سلاجقه غیرایرانی، با تکیه بر ساختارهای اصیل خویش، نمودند. بنابراین سعی در حذف نقشه های غیرایرانی در مساجد از این نقطه نظر می تواند مطرح باشد.

گرچه ساختمان گنبد نظام الملک در محوطه سلطنتی به طور کلی، سنت دیرینه معماری مسلمانان را در زمان امویان به بعد در جلوه دادن هرچه بیشتر به این قسمت مهم از مساجد بزرگ را دنبال می کرده است، لیکن این گنبد از نظر ابعاد، ترکیب کلی و بنای آزاد و منفردش در بافت شبستان، سبکی نو را پدید آورده و برای سالن های محراب که پس از آن در مساجد دیگر ساخته شده، سرمشق قرار می گیرد. از آن پس از گنبد به عنوان شاهدی موفق، الهام بخش معماری مساجد و یکی از وجوه مشخصه مساجد ایرانی گردیده است.

بنابراین اولین گام در جهت تغییر نقشه عباسی مساجد در زمان سلجوقیان برداشته شد. چهارطاقی عظیم سالن محراب را از بقیه قسمت ها متمایز ساخت. با افزودن یک ایوان در میان این سالن و صحن حیاط گام بعدی در جهت تحکیم نقشه ایرانی مساجد انجام گردید. می دانیم که ایوان منتهی به گنبدخانه نیز ریشه درمعماری قبل از اسلام ایران دارد. کاخ فیروزآباد فارس هنوز هم، چنین ترکیبی را ارایه می نماید که در دوران اسلامی باعث اهمیت جهت قبله و محراب اصلی مساجد می گردد.

این ایوان به مثابه فضایی نیمه باز صحن را به گنبدخانه عظیم ترکیب نموده و ورودی را تشدید می کند. گام بعدی افزودن سه ایوان دیگر و ارایه الگوی عام چهار ایوانی به عنوان سمبل مساجد ایرانی است. از آنجایی که ترکان سلجوقی قدرت خلق آثار معماری را نداشتند در حقیقت این معماران شیعه ایرانی بودند که با انجام طرح های ملی هویت فرهنگی خود را استمرار بخشیدند. این ایده ضمن ایجاد کشش به سمت نقطه عطف مساجد ایرانی، تضعیف قبله در مساجد عربی را ترمیم نمود. در اینجا می توان به نقش مردم در حفظ و استمرار سنت های ایرانی به عنوان مقاومتی معمارانه پی برد تا در زیر سلطه سلطنت های غیر ایرانی فضاهای سمبلیک فارسی را تداوم بخشند. ورود عناصری همچون چهارطاقی گنبددار و ایوان های عظیم مراحل مختلف استحاله عمده مساجد دوره عباسی را مشخص می نماید.

ایرانیان با تکیه بر معماری قبل از اسلام ضمن بازگشت به فرهنگ معماری پارسی حرکتی مستقل را جهت رفع مشگل جهت یابی مساجد اولیه پدید آوردند. برای معماران این خطه تقلید از راه حل های غیرایرانی ضعف به شمار آمده و سعی در ایجاد فضاهایی نمودند تا ضمن اسلامی بودن روحیه ایرانی را تقویت نماید.

اقبال ایرانیان به گرایش به سمت شیعه اثنی عشری در کنار حقانیت ائمه و روحیه حق جویی آنها، همچون سدی فرهنگی در مقابله با حرکات غیر ایرانی باعث تداوم سنت های پارسی در دوران اسلامی شد. بایستی منتظر شیعیان صفوی بود تا این اتحاد نتایج نهایی خود در بازگشت به سنت های معمارانه ایرانی را به اوج خود برساند. در این دوران است که بزرگ ترین و زیباترین مسجد چهار طاقی یعنی مسجد شیخ لطف ا... ساخته خواهد شد.

پانوشت ها :

  1. Galdier
  2. Godard
  3. Pope
  4. Smith
  5. Sauvajet
  6. Sourdel
  7. Gabriel
  8. Chardin
  9. Coste
  10. Marcais10
  11. دست نشاندگان عباسی جهت جبران این نقیصه درشهر قیروان یکی از زیباترین و بهترین راه حل های مساجد جهت دار مغربی را به عنوان الگو ارایه دادند تا با پلان T شکل مغربی و با تکیه بر گنبد خانه ایرانی در محل محراب راه حل مناسبی را به این دنیا هدیه نمایند. اما در کنار این قدرت اکثریت مساجد این خطه دارای کشیدگی حیاط های خلاف جهت قبله می باشند که ممکن است علت اقلیمی داشته باشد و شاید علت آن تقلید از مساجد اولیه بنی امیه دمش و کرد و با «قرطبه» باشد.
  12. استفاده از سقف های گهواره ای بومی ایرانی و قرار دادن امتداد آنها به سمت قبله در مساجدی چون فهرج و دامغان حرکتی زیبا جهت ایجاد حرکت و توجه به سمت قبله بود تا ضعف مساجد با سقف صاف عربی را از این جهت جبران نماید.
  13. تا زمان سلجوقیان مساجدی همچون نیریز،بامیان و مساجدی دیگر در خراسان از یک یا دو ایوان تکی تشکیل شده بود و بعدها بقیه مسجد در اطراف آنها شکل گرفته است.
  14. مهرداد شکوهی می نویسد:«در بسیاری از مناطق دنیای اسلام اماکن عبادی دوران قبل از اسلام به مسجد تبدیل شده اند. از آنجمله کلیساهای معروفی چون سنت جان دمشق به صورت مسجد تغییر کاربری داشته اند. در ایران به غیر از مسجد یزد خواست مساجد دیگری از جمله مسجد بیرون ابرقو و دیگری مسجد جامع عقدا می توان اشاره کرد که قبلا چهار طاقی آتش بوده اند با توجه به مشکل پلان گنبدخانه مسجد عقدا که از درون مربع گنبددار و از بیرون فرمی مدور را دارا می باشد شاید بتوان آنرا شبیه پلان قلعه دختر فیروزآباد دانست. از سوئی قبله مسجد عقدا در جهت جنوب به سمت قبله است و نه از سمت غرب بنابراین با توجه به زاویه اشتباه متوجه می شویم که قبلا آتشکده بوده». (شکوهی ، 1370،62)همچنین گنبدخانه و بخشی از مسجد بر روی سکو ساخته شده که در ساخت مسجد ایرانی معمولا این بخش پائین تر می باشد که دلایل دیگری بشمار می آید.همچنین (هیلن براند،130،1377)،(پوپ،11،1377)،(پورجعفر،157،1379)،(پیرنیا،21،1366)طرفدار تغییر کاربری چهارطاقی آتشی به مساجد اولیه در صدر اسلام می باشند.
  15. فرانت(Ferrante 1968) با پافشاری به این نکته که این چهار طاقی گنبددار در ابتداء بدون ارتباط با بخش های کناری ساخته شده با گدار موافق می باشد و در جهت مخالف افرادی چون سواژه (1938)،سوردل(1974)،و گالدیری (1972) با این فرضیه مخالفت صریح می نمایند.
  16. سواژه اضافه می کند:«ساخت این پاویون گنبددار برطبق شواهد تاریخی به زمان ملکشاه سلجوقی باز می گردد. در این زمان، در دنیای اسلام، شهری مثل اصفهان پایتخت بزرگترین پادشاه ممالک اسلامی است. به همین جهت برای حفظ شاه شاهان از سوء قصدهای احتمالی اسماعیلیان شیعه این سالن به عنوان مقصوره ساخته شده است. 
  17. سواژه می نویسد:«در روزهای جمعه زمستان، مسلمانان در این مساجد میبایست پا در میان گل و برف بگذارند و در موقع سجود پیشانی در چاله های آب فرو ببرند.

 

فهرست منابع:

  • اتینگهاوزن، ریچارد و گرابر، اولگ(1378)، هنر و معماری اسلامی، ترجمه یعقوب آژند، انتشارات سمت، تهران.
  • پوپ،آرتور(1377)،معماری ایران، ترجمه غلامحسین صدری افشار، انتشارات فرهنگان، تهران.
  • پیرنیا، محمدکریم(1366)، مساجد معماری ایران(بکوشش یوسف کیانی)،انتشارات جهاد دانشگاهی،تهران.
  • پورجعفر،محمدرضا(1379)،تاثیر چهارطاقی هاایران باستان در معماری مساجد،مجموعه مطالعات همایش معماری مساجد، دانشگاه هنر،صص175-157.
  • شکوهی، مهرداد(1370)، تبدیل دو آتشکده به مسجد در ابرقو و عقدا، مجله باستان شناسی و تاریخ، سال پنجم، شماره دوم،صص70-60.
  • گدار،آندره(1377)، هنر ایران، ترجمه بهروز حبیبی، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی،تهران.
  • گدارفآندره(1375)،آثار ایران، ترجمه ابوالحسن سرو مقدم،آستان قدس رضوی، جلد چهارم،مشهد.
  • گالدیری ،اوژینو(1354)، مسجد جامع اصفهان،ترجمه حسینعلی سلطانزاده پسیان، انتشارات مولی،تهران.
  • هیلن براند،رابرت(1377)،معماری اسلامی ، ترجمه دکتر ایرج اعتصام،انتشارات حوزه معاونت شهرسازی و معماری شهرداری تهران،تهران.

 

   

بررسی و نوشته:دکتر حشمت اله متدین
مجله هنرهای زیبا - شماره 31 - پاییز 1386
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید