Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2494

کاخ توپکاپی (مقالات گذشته –پاییز 1381)

کاخ« توپکاپی» حدود چهارصد سال محل زندگی و مرکز حکومتی بیست و چهار سلطان عثمانی بود. این کاخ نشانه ای با شکوه از معماری غیرمذهبی عثمانی است و با مجموعه عظیم شامل هشتادوشش هزار شیء یکی از بزرگ ترین کاخ - موزه های جهان به شمار می آید.

سلطان محمد دوم، پس از فتح استامبول در سال 1453 در یک کاخ کوچک - محل امروزی دانشگاه استامبول - اقامت گزید،بعد از آن بنای یک کاخ جدید را در نقطه ای از شبه جزیره که چشم اندازی وسیع داشت و محل شهر قدیم استامبول بود، شروع کرد. این کاخ که در برابر کاخ محل اقامت شاه کاخ جدید و سپس بطور مطلق کاخ نامیده شد، از اواسط قرن نوزدهم با نام « توپکاپی» در مآخذ آمده است. این نام بعد از شکل گیری نهایی بنا که تا سال 1850به طول انجامید، از نام دروازه حرم که به دروازه گنبدی (توپکاپی) مشهور شد، گرفته شده است. محوطه کاخ وسعتی در حدود هفتصدهزار متر را در محل تلاقی تنگه بسفر دماغه طلایی و دریای مرمره دربر می گیرد. دیوار دور کاخ پنج کیلومتر طول و هفت دروازه بزرگ دارد. چهار دروازه به سمت خشکی و سه دروازه رو به دریا باز می شود. محوطه ای که کاخ توپکاپی در آن بنا شده است، مکان کهن ترین استقرار انسان در بخش اروپایی استامبول است. این محوطه در دوره امپراتوری (روم شرقی)  پوشیده از سبزه زارها و درختستان های زیتون بود. بنا بر مدارک به دست آمده از تحقیقات باستان شناسی و اطلاعاتی که از تاریخ نویسان بیزانسی برجا مانده است، در این محوطه یک جفت معبد قرار داشته که بعدها ویران شده و سه کلیسای کوچک برجای آنها ساخته شده است. این کلیساها هنگام ساختن کاخ جابه جا شدند. قسمت مرکزی کاخ بر بلندای تپه ای قرار گرفته است که پنجاه متر از سطح دریا ارتفاع دارد و مساحتی به اندازه 370*220 متر را می پوشاند. ورودی اصلی کاخ، باب همایون، یا دروازه سلطنتی در دوره سلطنت محمد دوم ساخته شد و دارای کتیبه ای است با تاریخ 1478.

 کاخ توپکاپی

بناها و محوطه های این کاخ با تالارهای متعدد هم به عنوان کاخ موزه ای با چشم اندازی از طبیعت و تاریخ بر تنگه بسفر و دریای مرمره و سواحل جنگلی آن و بر دوردست های تاریخ گشوده می شود و هم به عنوان مجموعه ای از موزه های مستقل که از تنوع کم نظیری برخوردار است، می تواند ساعت ها و روزها بینندگان و منجمین محققان عرصه های گوناگون را به خود مشغول دارد.

گفتنی است که یکی بناهای کاخ توپکاپی کلیسایی است که توسط « ژوستینین - Jostinian» امپراتور روم ساخته شد، و یکی از زیباترین کلیساهای دوره بیزانس است. این کلیسا امروزه به عنوان محل برگزاری نمایشگاه ها و کنسرت های موسیقی مورد استفاده قرار می گیرد و تنها کلیسای استامبول است که بعد از استیلای ترکان به مسجد تبدیل نشد.

آنچه در ادامه مطلب می آید، معرفی مختصر بخشی از تالارها و مجموعه های اشیای توپکاپی است.

موزه خزانه

موزه خزانه که پربیننده ترین بخش کاخ - موزه توپکاپی است، نه از این جهت که اشیای گرانبهایی در آن قرار دارد، بلکه از این جهت که نمودار اقتدار و سلطه دویست و پنجاه ساله دولت عثمانی در حد فاصل سه قاره جهان می باشد، برای بازدیدکنندگان آن قابل توجه است. امروزه چهل کشور مستقل در قلمروی که به دولت عثمانی تعلق داشت به وجود آمده است.

دولت عثمانی از اواسط قرن نوزدهم شروع به عقب نشینی کرد تا به تدریج در 1850به طور کامل از هم گسیخت. در این دوره ایجاد ساختمان های لوکس و بناهای بزرگ دولتی خزانه را که در موقعیت وخیمی قرار داشت چنان به ورطه تاریکی کشاند که هرگز نتوانست از آن بیرون بیاید.

گنجینه اشیای خزانه پس از فتح استامبول از سال 1453 تا 1478 در « یدی کوله - yedikule» یا قلعه هفت برج نگهداری می شد و پس از ساختن « توپکاپی» به این کاخ انتقال یافت.

اشیای خزانه به تناسب نوع، جنس و مورد استفاده هرشیء ومعیارهای دیگری که در هر مجموعه رعایت شده، تنظیم گردیده و در چهار تالار به نمایش گذاشته شده است. به رعایت اختصار، مجموعه تالار دوم آن که تالار زمرد(اشیای زمردنشان) است در اینجا معرفی می شود.

در تالار دوم زمرد و اشیای تزیین شده با زمرد به نمایش گذاشته شده است . شامل تسبیح های با مهره های زمردین سلطان سلیم سوم، گوشواره های زمرد تاج ها و آویزهای زمرد، متعلق به سلطان عبدالحمید اول. یک آویز زمرد با تاریخ ساخت 1616 متعلق به سلطان احمد اول. خنجر با دسته زمردنشان هدیه داده شده به مادر سلطان محمد چهارم به مناسبت افتتاح مسجد جدید (yeni comi) در سال 1663، یک کمان و یک انفیه دان زمردنشان، یک ظرف چینی از سنگ یشم، با نقش برجسته اژدها، یک جام آراسته با عقاب دوسر، نقش امپراتوری روسیه با دسته هایی از سنگ یشم سبز تیره، هدیه نیکلای دوم تزار روسیه به سلطان عبدالحمید دوم، مجموعه وسایل تحریر از سنگ یشم، گلاب دان، ظرف آب و شمعدان پایه دار کریستال و ...

خنجر زمردنشان-هدیه برای نادرشاه

از جمله اشیایی که در تالار نگهداری می شود خنجر زمردنشانی است که سلطان محمود دوم به عنوان هدیه برای نادرشاه پادشاه ایران فرستاد. در یک طرف قبضه این خنجر سه قطعه زمرد درشت بیضی شکل نشانده اند و در بالای آن یک ساعت قرار داده اند.

کاخ توپکاپی

و امروز به صورت رمز و علامت توپکاپی درآمده است. این خنجر در سال 1747 به دربار ایران فرستاده شد،اما با پیشامد مرگ نادرشاه دوباره توسط سفیر عثمانی به استامبول باز گردانده شد.

کاخ توپکاپی - قمقمه  کاخ توپکاپی - خنجر هدیه سلطان عثمانی به نادرشاه

تالار پیامبر اسلام (ص) و اشیای مقدس

ساختمانی که امروزه تالار پیامبر و قسمت اشیای مقدس در آن قرار دارد، در زمان سلطان محمد فاتح ساخته شد. نوشته روی در « السلطان محمدبن مرادخان» حکایت از زمان بنای آن دارد.

کاخ توپکاپی - تخت ایرانی، هدیه نادرشاه 

کاخ توپکاپی

 

در این ساختمان تالار اشیا و آثار بی همتا و گران بهای مربوط به پیامبر اسلام و غرفه های مربوط به دیگر آثار مذهبی، در فضایی با پلان مستطیل شکل، که دوگنبد روی آن را می پوشاند، قرار گرفته اند. اشیای تالار پیامبر توسط سلطان سلیم اول از مکه، بغداد، به استامبول انتقال یافته است. در این تالار طی 408 سال حکومت عثمانی بدون وقفه و در تمام بیست و چهار ساعت شبانه روز توسط بیست و چهار قاری (حافظ)،آیات قرآنی تلاوت می شده است که به نوبت این وظیفه را بر عهده داشته اند.امروزه تنها در مدت هفت ساعتی که موزه باز است، قرآن خوانده می شود.

تا پیش از سال 1962دیدن آثار موجود در این قسمت، فقط از پشت پنجره حیاط و هنگام دعاخوانی ممکن بود، از ماه اگوست سال 62 این بخش موزه به روی همگان گشوده شد.

قفل و کلید کعبه که پس از فتح مصر در سال 1517توسط شریف مکه به استامبول فرستاده شد، از جمله اشیای دیدنی این مجموعه است. همچنین دیگر قفل و کلیدهای مربوط به خانه کعبه که کنده کاری ها و نقش ها و خطوط برجسته نقره ای و طلایی با آیه های قرآنی و با نام های بایزید دوم، احمد اول، و عبدالعزیز، شاهان عثمانی، روی آنها دیده می شود. در این قسمت شمشیر مقدس پیامبر و شمشیرهای متعلق به چهار خلیفه اسلام، ابوبکر، عمر، عثمان و علی و نیز شمشیرهای مربوط به شخصیت های دینی، مثل جعفر طیار و خالدبن ولید به نمایش گذاشته شده است.

کاخ توپکاپی - جعبه موزیک ساخت هند با پیکرفیل

شمشیر پیامبر دارای قبضه آراسته با گل های طلایی و جواهرات مختلف است. غلاف شمشیر نیز مرصع به سنگ های گرانبها است، شمشیر دیگری از حضرت محمد(ص) در این تالار نگهداری می شود که بر روی آن عبارت « لا الاه الا الله ،محمد رسول الله ابن عبدالله ابن عبدالمطلب» نوشته شده است.

در وسط تالار قطعه ای از خاک(زمین) مزار پیامبر و جای کف پای آن حضرت، به طول 28سانتیمتر که در قاب طلا گرفته شده است قرار دارد. این اثر پا از «تریپولی» آورده شده است. از دیگر اشیای منحصر به فرد این تالار، یکی جعبه ای محتوی تار موی ریش پیامبر و دیگر مهر عقیق ایشان که از بغداد آورده شده است. همچنین نامه ای مربوط به تاریخ 627میلادی که حضرت محمد به فرمانروای مصر نوشته اند و او را به پذیرفتن اسلام دعوت کرده اند. این نامه که در سال 1850در مصر پیدا شده است بر روی پوست قهوه ای رنگ نوشته شده و شامل دوازده خط است.

کاخ توپکاپی - گهواره ولیعهد

قبای پیامبر اسلام (ص)

شیء مهم دیگر این تالار، قبای پیامبر است که در یک صندوق طلایی نگهداری می شود و روی صندوق با نوشته هایی از آیات قرآنی تزیین شده است. بلندی قبا 24/1 متر است، آستین های گشاد دارد و از جنس پشم و به رنگ سیاه است. قسمت هایی از آن هم از بین رفته است.

این قبا را حضرت پیامبر به کعب مکی(mecca kaab)، هنگامی که او اسلام را پذیرفت هدیه کردند. معاویه ابوسفیان می خواست در برابر ده هزار سکه نقره آن را از کعب بخرد، اما او حاضر به فروش نشد. اما پس از مرگ او معاویه با پرداخت بیست هزار سکه نقره قبا را از پسر کعب خرید.

لباس های سلاطین

برخی از مجموعه لباس های شاهان عثمانی که در موزه لباس های سلطنتی نگهداری می شود. به این شرح است:

یک قبا و شمشیر، یک لباس بدون آستین و یک قبای ابریشمی برودری دوزی و با پوست، یک قبای کوتاه ابریشمین سه رنگ و یک قبای نیم ابریشم نیم کرک که سلطان سلیمان عالی می پوشیده است. یک شال برودری دوزی شده، یک رومیزی، یک تاج، یک قبای پهن ، و یک قبای برودری دوزی با نخ نقره مربوط به سلطان سلیم دوم، یک قبای ابریشمین ، یک قبای تشریفاتی و یک لباس بدون آستین پهن با پوست آستر، لباس سلطان احمد اول، یک لباس مربوط به سلطان عثمان اول.

کاخ توپکاپی - سلطان عثمان  کاخ توپکاپی - سلطان محمد فاتح

پیراهن بدون آستین، یک کمربند جواهرنشان، یک حمایل ابریشمی مربوط به سلطان مراد چهارم، یک قبای تشریفاتی با طرح  Applique (لاله) متعلق به ابراهیم Mad، یک قبای ابریشمی ظریف با طرح لاله، دستکش و کفش، دمپایی مربوط به سلطان سلیمان دوم، یک قبا وشلوار مربوط به سلطان احمد سوم، یک قبای نیم ابریشم و نیم کرک که سلطان سلیمان عالی می پوشیده است. یک شال برودری دوزی، یک رومیزی، یک تاج، یک قبای پهن و یک قبای برودری دوزی با نخ نقره مربوط به سلطان سلیم دوم، یک قبای ابریشمین، یک قبای تشریفاتی و یک لباس بدون آستین پهن با پوست آستر، لباس سلطان احمد اول، یک لباس مربوط به سلطان عثمان اول.

پیراهن بدون آستین، یک کمربند جواهرنشان، یک حمایل ابریشمی مربوط به سلطان مراد چهارم، یک قبای تشریفاتی با طرح Applique (لاله) متعلق به ابراهیم Mad، یک قبای ابریشمی ظریف با طرح لاله، دستکش و کفش، دمپایی مربوط به سلطان سلیمان دوم، یک قبا و شلوار مربوط به سلطان احمد سوم، یک قبای Velvet متعلق به پسر سلطان بایزید دوم، قبای کودکی سلطان احمد اول، قبا و شلوار سلطان محمود دوم پیش از تغییر شکل لباس در سال 1826، و شلوارها، جلیقه ها و ساعت ها مربوط به دوره بعد از تغییر لباس و یک دست ژاکت و شلوار اورکت و فینه و چکمه مربوط به سلطان عبدالحمید دوم.

تالار رزم افزار

حدود چهارصد موضوع در مجموعه بیش از ده هزار رزم افزار در ساختمان خزانه(گنجینه) قدیم به نمایش گذاشته شده است . این مجموعه شامل گرزها ، نیزه ها، شمشیرها، خنجرها، یاتاقان ها، کمان ها و تبرها، سلاح های گرم، زره ها، نشان ها، کلاه خودها و سپرها است که همه مربوط به قرن های هفتم تا هشتم هستند.

کاخ عثمانی مشتمل است بر مجموعه رزم افزارهای متعلق به شاهان و وزیران عثمانی و سلاح های مختلفی که به عنوان هدیه داده شده و یا به عنوان غنیمت جنگی گرفته شده است . تعدادی از رزم افزارها جواهرنشان و مرصع به سنگ های قیمتی است. بقیه سلاح هایی است که در انبار نگهداری می شد و از آنجا به موزه رزم افزار انتقال داده شد.

کاخ توپکاپی - سلطان سلیم اول  کاخ توپکاپی - آویز با نگین یاقوت

به این ترتیب یک مجموعه رزم افزارهای عثمانی، عرب، دیگر کشورهای تابع(مملوک) و ایران در کاخ شکل گرفت. قدیمی ترین شمشیرها آنهایی است که به دوره حضرت محمد(ص) پیامبر اسلام و به خلیفه های اموی و عباسی تعلق داشته است و توسط سلطان سلیم به استانبول آورده شد. نیزه های مربوط به قرن پانزدهم مملوک، سلاح های آهنی سنگین با نوک بلند هستند.

نیزه های ترکی از نی یا چوب بسیار سخت با نوک های نرم و لبه های ساب داده شد. و نیزه های ایرانی از جنس نی یا چوب سخت و نازک با آهن های چنگالی نوک تیز هستند.

مجموعه همچنین شمشیرهای لبه تیز و خمیده ایرانی و شمشیرهایی از کریمه و قفقاز را که همه مربوط به قرن های هفدهم و هیجدهم هستند،شامل می شود. ویترین مرکزی شامل انواع مختلف ترکی، ایرانی، و مملوک است مثل کلاه خود، بیرق، سپر،تبرزین، زره....

علاوه بر این اشیای دیگری مانند تفنگ ها، تپانچه ها و شمشیرهای قرن های 17تا20 مانند شمشیرهای ژاپنی که به سلطان عبدالحمید دوم در سال 1891هدیه شده است. و شمشیرهای مرصع متعلق به پانزده سلطان عثمانی در این مجموعه گرد آمده است.

غرفه ساعت

این بخش شامل مجموعه ای از ساعت های جیبی، رومیزی و دیواری آلمانی،روسی، ترکی، فرانسوی، انگلیسی، اتریشی و سویسی است. این ساعت ها درزمان های مختلف به کاخ هدیه شده است .

چهار عدد ساعت ترکی مربوط به قرن هفدهم هستند که امضای «بولوگات - Bulugat» ،« ساهین» ، «عبدالرحمان» و «مصطفی اکسرایی» را دارند. ساعت های ساخت ساهین و بولوگات به شکل اسطرلاب (استرلاب) ساخته شده اند.

قدیمی ترین ساعت آلمانی، تاریخ قرن شانزدهم را دارد. ساعت طلای اتریشی که با سنگ های قیمتی تزیین شده است، تاریخ 1720را دارد. قدیمی ترین ساعت انگلیسی با نشان « پرنده  - Bird» مربوط به سال 1654 است . ساعت جیبی فرانسوی که نشان «برگوات» با چشم اندازی از بسفر و دماغه طلایی روی آن دیده می شود، توسط ناپلئون بناپارت امپراتور فرانسه به سلطان محمد دوم هدیه شده است.

ساعت رومیزی روسی با شیوه ساخت سویسی، به مناسبت بیست و پنجمین سالگرد سلطنت سلطان عبدالحمید دوم از طرف نیکلای دوم تزار روس برای او فرستاده شده است.

دستنوشته ها،وسایل نگارش و صورت های پادشاهان

بخشی از مجموعه دست نوشته ها و آثار خطی، شامل آثار زیر است:

قرآن های دوره سلجوقی با خط کوفی، کتاب هایی درباره اسب داری مربوط به کشورهای تابع، یک کتاب حدیث مربوط به دوره صفوی، متضمن چهل حدیث، یک قرآن دستنویس شیخ حمدالله، یک مجموعه قرآن دستنویس سلطان عبدالحمید و یک آلبوم خوشنویسی متعلق به حافظ عثمان، قطعه های خوشنویسی و فرمان ها که درون قاب به دیوارها آویخته است. همچنین صحافی های مربوط به قرن شانزدهم،لوازم و وسایل صحافی و تحریر مانند کاغذ، چاقو و قیچی کاغذ، تذهیب کاغذ، قلمدان، مجموعه دوات های جواهرنشان، مجموعه نوشت افزار از جنس عاج، نقره و میناکاری.

در طبقه بالای این قسمت نمایشگاه تصویرهای بزرگ سی و شش سلطان عثمانی دیده می شود. بعضی از این ها در زمان خودشان نقاشی شده است و بقیه بر اساس اطلاعات و اسنادو مدارک توسط هنرمندان به تصویر کشیده شده است.

این مجموعه سی و هفت تابلو نقاشی را در بر می گیرد. برخی کارهای اصلی است و توسط هنرمندان خارجی کشیده شده است، بعضی هم کپی برداری از روی اصل است. مثلا پرتره اصلی سلطان محمدفاتح که «بلینی - Bellini» کشیده است، در نگارخانه (گالری) ملی انگلستان قرار دارد؛ و پرتره آویخته در این قسمت، کپی کار بلینی است. این کپی کار « زنارو - zonaro» نقاش کاخ است که در سال 1907 کشیده شده است. همچنین پرتره « ارهان بی» و سلطان سلیم دوم که توسط هنرمندان ایتالیایی ترسیم شده است. افزون بر اینها، پرتره سلطان مراد چهارم اثر نقاش روسی « آیوا زوفسکی» ، پرتره سلطان محمد رشید اثر نقاش اتریشی و تصویر سلطان عبدالعزیز کار هنرمند هلندی « گلوفسکی» نیز در این بخش به نمایش گذاشته شده است.

 

ترجمه و تلخیص: محمد میرشکرایی
مجله موزه ها -شماره یازدهم -پاییز 1381
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

موضوعات مرتبط : معماری موزه    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید