تاریخ آخرین ویرایش : شنبه،11-10-1395
تعداد بازدید :54

کاهش اثرات مخرب زلزله، بهترين راهكار است

نيروي ويرانگر زلزله از کجا می‌‌آيد؟

علی درویش‌زاده. استاد زمین‌شناسی دانشگاه تهران ،عضو پیوسته شاخه زمین‌شناسی فرهنگستان علوم

خروج مواد مذاب و آتشفشانی، وجود چشمه‌های آب گرم و ازدیاد دما به‌هنگام حفر چاه‌ها، نشان‌دهنده این واقعیت است که درون زمین گرم است. این گرما یا از تلاشي مواد رادیواکتیو مانند توریوم، اورانیوم و... حاصل می‌شوند که در سنگ‌های سازنده لیتوسفر زمین فراوان‌ترند یا باقیمانده دمای زمین اولیه است که در ابتدا حالت کاملا مذاب داشته و پس از سرد‌شدن و انجماد به‌تدریج پوسته جامد روی آن تشکیل شد و در مدت ٤,٥‌ میلیارد سال تا عمق دوهزارو ٩٠٠ کیلومتری آن به حالت جامد درآمد. ضمن آنکه هسته داخلی آن حالت جامد و هسته خارجی به علت دمای زیاد (بیش از سه‌هزار درجه سانتی‌گراد) به حالت مایع است. احتمالا در حدود یک‌ میلیارد سال دیگر، گرمای هسته خارجی به صورت تشعشع از آن خارج مي‌شود  و به سطح زمین می‌رسد و تمام هسته زمین به صورت جامد درمی‌آید. در آن زمان، عقربه قطب‌نما از حرکت بازمی‌ایستد. خروج گرما از درون زمین به صورت جریان جابه‌جایی از اعماق تا زیر لیتوسفر زمین ادامه می‌یابد و موجب حرکت ورقه‌های لیتوسفری در جهات مختلف در سطح زمین می‌شود و به‌این‌ترتیب انرژی حرارتی درونی به انرژی مکانیکی تبدیل می‌شود. بر اثر همین حرکات و جابه‌جایی‌ها، ورقه‌های لیتوسفری در جاهایی به‌هم برخورد می‌کنند و زلزله‌ای مهیب ایجاد می‌شود و سلسله‌کوه‌های ممتد در محل برخورد به‌وجود می‌آید و در جایی ورقه‌های مزبور از هم دور می‌شوند و شکاف‌های عمیق ممتد تولید می‌شود که مواد مذاب از آن به سطح زمین می‌رسد. بنابراین، انرژی لازم براي حرکت ورقه‌های لیتوسفري که در سطح زمین موجب بروز زلزله و آتشفشان می‌شود، انرژی نهفته درون زمین است که از بدو تولد آن تا به امروز موجب بروز زلزله و آتشفشان در مکان‌هایی که لبه این ورقه‌ها را تشکیل می‌دهند، شده‌ است و متأسفانه کشور ما یکی از محل‌های برخورد ورقه‌های لیتوسفری زمین در گذشته بوده و در آینده نیز با بازشدن بیشتر دریای سرخ، نیروهای جانبی موجب حرکت شبه‌قاره عربستان به سمت ایران شده و درعین‌حال با بازشدگی کف اقیانوس هند، سرزمین‌های جنوبی تحت فشار قرار می‌گیرند و زمین ایران تحت فشار نیروهای تکتونیکی مداوم قرار خواهد داشت.
چرا نمی‌توان زمان وقوع زلزله را پیش‌بینی کرد؟
همیشه این سؤال مطرح می‌شود که چگونه هرروز، هواشناسان وضع هوای فردا را اعلام می‌کنند، ولی این مسئله درباره آتشفشان و زلزله غیرممکن است؟ جواب چندان مشکل نیست. هواشناسان با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای میزان رطوبت و دمای هوا و سرعت وزش باد روزهای قبل را بررسی می‌کنند و با توجه به آنکه روندها مشابه و در یک جهت دنبال می‌شوند، می‌توانند وضعیت هوا را در هشت تا ١٠ روز آینده پیش‌بینی کنند زیرا منحنی‌های تغییرات دما، رطوبت و ... در فاصله چند روز نسبتا منظم هستند، ولی در مقیاس چند ماه حالت کاملا نامنظمی پیدا می‌کنند. با وجود تمام داده‌ها، حداکثر مدت پیش‌بینی وضع هوای روزانه از هشت روز تجاوز نمی‌کند. بنابراین، تمام عوامل درگیر در تغییر وضع هوا را مي‌توان اندازه‌گیری كرد و هرقدر فاصله زمانی زیادتر باشد، پیش‌بینی دقیق وضع هوا غیرممکن خواهد بود. حال عوامل شناخته هواشناسی را با عوامل بروز زلزله مقایسه کنیم: در درون زمین هیچ‌یک از عوامل دخیل در ایجاد زلزله؛ مثلا مقدار و جهت تأثیر نیروها، ضخامت و مقاومت لایه‌های سنگی، عمق کانون و عوامل دیگر نه رؤیت‌‌پذيرند و نه مي‌توان آنها را اندازه‌گیری كرد. هنگامی که از پدیده‌های زمین‌شناختی صحبت می‌شود، معمولا با فرایندهایی که در زمان بسیار طولانی مداومت دارند سروکار خواهیم داشت؛ مثلا زمان لازم برای آنکه لایه‌ای از آهک به ضخامت دو متر ته‌نشین شود، یک‌ میلیون سال در نظر گرفته می‌شود و برای درهم‌شکستن همین لایه دومتری برحسب آنکه در چه عمقی واقع باشد، مدت‌زمان مقدار نیروي تأثیرگذار بین ٥٠٠ تا ٧٠٠‌ هزار سال متغیر است. یک زلزله، نتیجه حرکتی است که در مدت چند‌ میلیون سال دوام داشته است. بنابراین نمی‌توان پدیده‌های درگیر در تغییر هوا را که در سطح زمین قابل رؤیت و اندازه‌گیری است، با پدیده بروز زلزله که در مقیاس زمین‌شناختی (میلیون‌ها سال) عمل می‌کند و هیچ‌یک از عوامل درگیر در آن قابل رؤیت و اندازه‌گیری نیست، مورد مقایسه قرار داد.
پیشگیری
می‌گویند پیشگیری نوعی درمان است حال که نمی‌توانیم وقوع زلزله را پیش‌بینی کنیم، باید برای کاهش اثرات مخرب آن اقدام کنیم. این همان پیشگیری است. با توجه به اينكه ما در کشوري زلزله‌خیز زندگی می‌کنیم که قدیمی‌ترین آنها در خرداد سال ١٧٥٥ میلادی چهارهزار نفر قربانی و در ٥٠ سال اخیر در بویین‌زهرای قزوین، دشت بیاض خراسان، گلباف کرمان، بم، طبس، ورزقان، حوالی بیرجند و بندرعباس قربانی‌های زیاد داشته است و مسلما در آینده هم تکرار خواهند شد، لازم است به نکات زیر در کاستن بلایا توجه کنیم:
تهیه نقشه خطر: این نقشه برای تمام ایران ترسیم شده است، ولی مقیاس آن برای کشوری که تقریبا تمام گسل‌های آن فعال است، دقیق نیست و نمی‌توان به وسیله آن، مردم را از مناطق خطر بر حذر داشت. در این نقشه، ایران به چهار منطقه با ریسک خیلی زیاد، زیاد، متوسط و اندک تقسیم شده است. متأسفانه تمام مناطق مسکونی در مناطقی با ریسک بالا قرار دارند و مناطق بیابانی و غیرمسکونی در مناطق کم‌خطر واقعند.
ساختمان‌های مقاوم در برابر زلزله: بدون‌تردید، مؤثرترین پیشگیری در مقابل زلزله، ساختن بناهایی است که در مقابل زلزله مقاوم باشند. دراین‌باره باید قوانین سخت و مؤثری وضع شود و به اجرا درآید. متأسفانه، چون ساختن بناهای مقاوم در مقابل زلزله، بیش از ٣٠ درصد هزینه ساخت را افزایش می‌دهد، در کشور ما هنوز نه برای سازنده و نه برای خریدار جا نیفتاده است. در مناطق پرجمعیت؛ مثلا در تجریش، ساخت آپارتمان‌های چندین‌طبقه‌ای در کوچه‌های تنگ و باریک از مشکلاتی است که در هنگام بروز زلزله راه فرار مردم را سد می‌کند و تعداد قربانیان را افزایش می‌دهد.
ایمنی منابع گاز: اگرچه شرکت گاز در این کار اقدامات لازم را در شهرهای بزرگ انجام داده است، ولی لوله‌کشی خارج از استاندارد و سرخود، می‌تواند موجب بروز آتش‌سوزی‌های مهیب شود.
آموزش مداوم: در مناطقی که خطر زلزله، دائما آنجا را تهدید می‌کند، آموزش همگانی باید از دبستان الزامی باشد. دراین‌باره باید با آموزش‌های علمی، دانش‌آموزان را از خطر زلزله آگاه كرد و به‌طور دوره‌ای گهگاه با به‌صدادرآوردن علائم خطر، اعلام آماده‌باش داده شود تا هم به‌تدریج از ترس و وحشت مردم جلوگیری شود و به‌این‌ترتیب آنها را از نظر روحی در مقابل بحران آماده نگه داشت و هم محل‌های امن در هنگام بروز خطر به‌وسیله آنان شناسایی شود. نقش صداوسیما دراین‌باره باید پررنگ‌تر شود.
حال این سؤال را از خود می‌کنم؛ اگر در حادثه طبس یا بم یا ورزقان، موارد فوق رعایت می‌شد، آیا تلفات به همین اندازه فاجعه‌بار بود؟
 

منبع  روزنامه شرق
موضوعات مرتبط : محیط زیست    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید