Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :2150

بنای سنگی اسپاخو مشهور به کلیسای اسپاخو (مقالات گذشته - 1357)

بنای سنگی اسپاخو مشهور به کلیسای اسپاخو
1- منظره کلی محل قرارگرفتن بنای کلیسای اسپاخو

در 6کیلومتری جاده آسفالته و در کیلومتر 110 تهران -  بجنورد بر روی تپه ای مرتفع در دامنه جنگلهای کاج و سرو منطقهکاستانبنائی بچشم میخورد که با بناهای دیگر دهکده اسپاخو از نظر حجم، تفاوت چشمگیری دارد. مصالح آن از سنگهای نتراشیده و ساروج است و در محل نیز بنام کلیسا مشهور است.

جلگهمانه و سملقانباستناد بررسیهای انجام شده، از هزاره چهارم ق.م مسکون بوده و وجود تپه های با ارزشی مثل تپه قلعه خان و تپهشهروآدر دشتآشخانهبا مشخصات سفالهای منقوش برنگ سیاه مایل به قهوه ای روی زمینه قرمز جگری یادآور سکونت مردمانی است که پاسداری این منطقه را از هزاران سال پیش برعهده داشته اند.

بنای سنگی اسپاخو مشهور به کلیسای اسپاخو
2- قسمتی از نمای ضلع شمال کلیسا با دیوار سنگچین و طاق نماهای کوچک. در این عکس قسمتی از گنبد کلیسا که برپا مانده بچشم میخورد .

ادامه دشت مانه و سملقان بطرف شاه پسند به یک سری از ارتفاعات قابل توجهی منتهی میشود که هنوز هم بقایای درختان کهنسال جنگلی سرو و کاج برروی آن دیده میشود و بلندترین نفطه آن 9249 پا از سطح دریا ارتفاع دارد.

در اطراف کلیسا و دهکده اسپاخو برروی تپه های مجاور قبرستانی وجود دارد که از نظر وضع تدفین و مقبره سازی با طرز تدفین مسلمانان تفاوت کلی دارد. قبرها بصورت خانوادگی است و هر کدام از آنها با گچ و ساروج بشکل مکعب مستطیل با سنگهای چهارگوش و نامنظم ساخته شده و دور هرچند قبر را حصارکشی نموده اند.

در حصارکشی از سنگهای بسیار بزرگ استفاده شده و برای این کار نیروی انسانی قابل توجهی بکار برده اند. این مطلب میرساند که اقوامی با اعتقاد مذهبی خاص مغایر با اسلام در این منطقه ساکن بوده اند و این بنای عظیم به آنها تعلق دارد.

در شرق دهکده بقایای یک تپه اسلامی بنامگل سرخانهمتعلق به قرون 5 تا 7 هجری با بقایای یک حمام مخروبه باحتمال زیاد مربوط به دوره صفوی وجود دارد و نشان میدهد که در دوران اسلامی نیز این منطقه مورد توجه بوده است.

بنای سنگی اسپاخو مشهور به کلیسای اسپاخو
3- تصویری از نمای ایوان کلیسا و ضلع شمال بنا

طرح بنا :

طرح بنا عبارتست از ترکیب یک ایوان با پلان چهار گوش که بوسیله دهلیزی با یک اطاق چهارگوش گنبددار که در سمت شرق ایوان قرار دارد در ارتباط میباشد.

پوشش :

سقف اطاق بصورت گنبدی از نوع پوششهای نیمکره ای قابل مقایسه با گنبد چهار طاقی های  ساسانی است.
پوشش ایوان بصورت نیم استوانه (گهواره ای) شکل و شبیه ایوانهای دوران ساسانی است که قسمت مقابل ایوان اندکی نشست کرده است.

بنای سنگی اسپاخو مشهور به کلیسای اسپاخو
نقشه شماره1 - نقشه کلیسا- نمای شمال و نمای شرقی

قوس ورودیها و محراب :

در دیوارهای شمالی و جنوبی تالار گنبددار ورودیهای قوس داری از نوع قوسهای موجود در بنای اصلی تخت سلیمان ایجاد شده است.
در دیوار غربی اطاق محرابی با اندازه های 1.5×2.5 مشاهده میگردد که دارای هیچگونه تزئینی نمیباشد. در دو طرف محراب هر سو دوطاقچه  و در دیوار شرقی نیز دوطاقچه مشاهده میگردد .

بنای سنگی اسپاخو مشهور به کلیسای اسپاخو
4- قوس ورودی اطاق گنبد دار

در ارتفاع 5 متری داخل این اطاق چهار ضلع بنا بوسیله چهار ترمبه زیبا قابل مقایسه با ترمبه های موجود در بنای (ساسانی- آل بویه) زندان هارون نزدیک بقعه بی بی شهربانوی ورامین به دایره تبدیل میشود. در بعضی قسمتهای دیوار نزدیک ترمبه ها هنوز قطعه هائی از اندود گچ و ساروج دیده میشود. در چهار سمت گنبد نیمکره ای آن چهار روزنه کوچک مستطیل شکل بابعاد 125×76 عمق 80 سانتی متر تعبیه شده است .

قطر دیوار گنبد که مصالح آن از سنگ است حدود 110 سانتی متر میباشد. منظره هوائی و نحوه پوشش این بنا از بیرون در قسمت ایوان مسطح و در فضای گنبد دار بصورت گنبد کم خیزی است که در حال حاضر قسمت اعظم آن فرو ریخته است.

در ناامنی های دوره قاجار برپشت بام این بنا اقدام به احداث سنگر شده و مقدار زیادی از سنگهای سقف گنبد برای همین منظور از جای خود برداشته شده اند .

بنای سنگی اسپاخو مشهور به کلیسای اسپاخو
5- ورودیهای روبروی هم واقع در ضلع های شمال و جنوبی اطاق گنبد دار

هم اکنون ترمبه شمال غربی شکاف عمیقی برداشته که اگر اقدام به تعمیر آن و پی بندی دیوار ضلع محراب نشود نابودی این بنا حتمی بنظر میرسد . ارتباط فضای گنبد دار با ایوان از طریق یک ورودی طاق دار صورت میگیرد که طاق آن چنانکه صحبت شد از نوع قوسهای شانه دار است کف این قسمت و فضای گنبد دار یک سطح بوده که در حال حاضر در قسمت ایوان خاکبرداری صورت گرفته و حدود نیم متر اختلاف سطح ایجاد شده است. مصالح این قسمت نیز از سنگ بوده و قسمتی از ملاط رو کار گچ و در عمق ساروج میباشد. فضای این قسمت (ایوان) هم دارای پلان چهارگوش بوده که ضلع شرقی آن باز و ضلع غربی اسپرطاق را تشکیل میدهد. دو ضلع شمالی وجنوبی در ارتفاع 1.5 متری در کف با شیب خیلی ملایم یک قوس هلالی را بوجود میاورند که دارای فضای بسیار رفیع و وسیعی میباشد.

بنای سنگی اسپاخو مشهور به کلیسای اسپاخو 

6- تصویر یکی از ترمبه های کاربندی زیرطاق

چشم انداز این ایوان مشرف به دره سرسبز و با صفائی بوده که هنوز هم بقایای درختان آن بچشم میخورد. این قسمت از بنا فاقد تزئینات بوده و در عین سادگی از زیبائی و عظمت خاصی برخوردار است. حیاط کلیسا را زمین های شرقی و شمالی تشکیل میدهد که بقایای دیوارکشی آن موجود است. در چند سال اخیر از حیاط کلیسا بعنوان قبرستان استفاده شده زیرا تا حدود سی سال پیش مردم اعتقاد داشتند این بنا یک امامزاده است ولی از این تاریخ ببعد با علم باینکه این محل نمیتواند امامزاده باشد و احتمالا یک کلیسا است بکلی متروک شده و حتی بصورت قبرستان نیز از آن استفاده نمیشود و این مساله خود به نابودی بنا کمک کرده و موجبات ویرانی آنرا فراهم کرده است.

 

 بنای سنگی اسپاخو مشهور به کلیسای اسپاخو

7- تصویر سقف گنبدی فرو ریخته تالار چهارگوش و اصلی کلیسا

تاریخ بنا :

در مورد قدمت بنای کلیسا باید گفت با توجه به چگونگی این اثر و نحوه کاربرد مصالح و استفاده از سنگهای نازک تر و صاف تر در فاصله های معین نظیر آنچه که در دیواریاستی قلعهزنجان و سایر قلاع دیگر دوره ساسانی مشاهد میشود همچنین شیوه طاق زنی و قابل مقایسه بودن ترمبه ها با بنای زندان هارون و قوس های مشابه بنای تخت سلیمان و چهار طاقی قصر شیرین و از همه مهمتر اشل بنا و درشتی مصالح باحتمال این اثر را میتوان یک بنای مذهبی دوره ساسانی بشمار آورد، تناسب قوسهای موجود در این بنا عبارتست از نیم دایره کامل تا پاکار قوس و این شکل نظیر کارهای معماری اوایل دوره ساسانی و دنباله طاقهای هلالی دوره اشکانی میباشد.

قوسهای شانه دار یکی از ویژگی های معماری دوره ساسانی است که در این بنا بنحو چشمگیر و جالب توجهی خودنمائی میکند.

بنای کلیسا در استان خراسان منحصر بفرد بوده و از شیوه خاص معماری دوره ساسانی برخوردار است و بلحاظ دارا بودن ارزش تاریخی و نوع معماری خاص آن تقاضای ثبت آن در فهرست آثار ملی گردیده است. 

بنای سنگی اسپاخو مشهور به کلیسای اسپاخو

8- تصویر دیگری از قوس ایوان واقع درنمای شرقی کلیسا

 

 بررسی: فایق توحیدی - فوق لیسانس باستان شناسی - رئیس هیئت بررسی ناحیه خراسان
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

موضوعات مرتبط : بناهای مذهبی    


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید