Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :9314

بازشناسی ویژگی های کالبدی گرمابه های ایران در دوره صفوی

(مقالات گذشته - بهار 1386)

دوره صفویه درخشان ترین دوره تاریخ معماری ایران است . ایجاد حکومت مرکزی مقتدر و امنیت ناشی از آن، پیشرفت در فناوری ساختمان، توسعه شهرها، و هنر دوستی پادشاهان صفوی؛ از جمله عوامل شکوفایی معماری این دوران به شمار می آیند.همپای این شکوه و عظمت،طراحی و ساخت گرمابه ها نیز،به اوج رسید. علاوه بر این،عوامل دیگری همچون اهمیت نظافت،حرمت آب،و نیز رعایت احکام فقه شیعی نیز در توسعه و رشد معماری گرمابه ها مؤثر بوده اند. همه اینها،در کنار خلاقیت و نبوغ هنرمندان و معماران مکتب اصفهان،باعث پیدایی ویژگی هایی در طراحی معماری گرمابه های صفوی شده اند. این مقاله به بازشناسی و معرفی ویژگی های کالبدی گرمابه های ایران در دوره صفوی می پردازد. بدین منظور،ده باب از گرمابه های این دوره برگزیده شده و از لحاظ تعداد، سلسله مراتب و سیرکولاسیون،مساحت،ابعاد و تناسبات فضاها؛ مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند. مطالعه انجام شده شباهت های بسیاری را در معماری گرمابه ها نشان می دهد؛ تا حدی که می توان، ویژگی های کالبدی گرمابه ها در مکتب اصفهان را جمع بندی نمود. بدیهی است که برای رسیدن به ویژگی های سبکی،باید وجوه دیگری همچون تزیینات نیز مورد بررسی قرار گیرند.

دوره صفوی را بدون شک باید درخشان ترین ادوار تاریخ معماری و شهرسازی ایران دانست. ابعاد گوناگون این اتفاق مبارک،که دیگر هیچگاه در تاریخ این سرزمین مکرر نشد،شایسته آن است تا بیش از اینها مورد بررسی و پژوهش قرار گیرد. ایجاد حکومت مرکزی مقتدر،امنیت ناشی از ثبات حکومت،ابداعات و پیشرفت فناوری ساختمان، توسعه شهرها در اثر توسعه اقتصادی،و خوی و خصلت هنردوستی و هنرپروری پادشاهان صفوی،به ویژه شاه عباس اول،از جمله عوامل موثر در رشد و شکوفایی بی نظیر معماری و شهرسازی در آن دوران به شمار می آیند. همپای شکوه و عظمت گونه های مختلف معماری، طراحی و ساخت گرمابه ها نیز مبتنی بر تجارت پیشین،به اوج خود رسید. علاوه بر عواملی که پیشتر برشمرده شد، عوامل دیگری همچون تاکید بر اهمیت نظافت در اسلام، تاکید بر حرمت و قداست آب،و رعایت مبانی و احکام فقه شیعی نیز در توسعه و رشد معماری گرمابه ها مؤثر بوده اند. همه این عوامل در کنار خلاقیت و نبوغ هنرمندان و معماران مکتب اصفهان،باعث پیدایی ویژگی هایی در طراحی معماری گرمابه های صفوی شده اند.

در خصوص گرمابه های قدیمی ایران، عمدتا با رویکردی مردم شناسانه نگاشته شده اند. معدود مقالاتی نیز که به معماری و اجزا و عناصر حمام ها اشاراتی دارند، فقط در حد توصیف باقی مانده و به تحلیل نپرداخته اند. این مقاله بر آن است تا در بخش نخست،با مروری بر پیشینه تاریخی،شرایط و اوضاع دوره صفوی را به اجمال، ترسیم نموده،و در بخش دیگر،ویژگی های کالبدی گرمابه های این دوره را از میان ده نمونه،برگرفته و بازنماید.

بدین منظور گرمابه های خسرو آقا، شاه،شازده،وزیر،و علیقلی آقا در اصفهان؛ حمام گنجعلی خان در کرمان؛ حمام شاه (رضوی)و حمام حضرت در مشهد ؛ حمام فین در کاشان،و حمام کهیار در دهدشت از نظر تعداد،سلسله مراتب، سیرکلاسیون ، مساحت، ابعاد و تناسبات فضاها مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته و با یکدیگر مقایسه شده اند. بدیهی است پرداختن به همه وجوه معماری آثار و تحلیل جامع آنها،از حد یک مقاله فراتر است؛ لذا این مقاله مباحثی همچون هندسه، رابطه جزء و کل، نظم و ساماندهی ، اقلیم، سازه، تاسیسات، تزیینات و ... را به فرصتی دیگر وانهاده است. همچنین امید است که بحث تاثیرپذیری حمام های دوره زند و قاجار از ویژگی های دوره صفوی(که ادامه منطقی بحث حاضر است) در مجالی دیگر پیگیری شود.

1-دوره صفویه

1-1-پیشینه تاریخی

1-1-1-زمینه های تشکیل دولت صفوی:

الف- زمینه های مذهبی:شکل گیری حکومت صفویه در ایران، در قالب یک دولت شیعه اثنی عشری را باید یکی از مهم ترین فضول تاریخ ایران و اسلام به شمار آورد؛ زیرا تلاش و مبارزات شیعیان، بیش از نه قرن ادامه یافت تا آنکه مذهب شیعه، دین رسمی ایران شد(مزاوی، 1368،28). بخش مهم دیگر، تصوف است. در قرن ششم هجری، صوفیان مورد احترام مردم بودند. علت این اقبال ، آن بود که تصوف به جنبه های واقعی زندگی مردم می پرداخت. صوفیان، مشکلات مذهبی مردم عادی را به زبان خودشان برطرف می کردند و با نمازهای جماعت، دل مردم کوچه و بازار را در نهایت شوق و جذبه می ربودند(همان،117). شیخ صفی الدین اردبیلی نیز یکی از همین صوفیان بود.

ب- زمینه های اجتماعی:شیخ صفی الدین مدت 35 سال، مرشد طریقتی بود که خویش بنیان گذاشت. این طریقت به طریقت اردبیل یا طریقت صفوی مشهور شد و به زودی پیروان بسیاری یافت. علاوه بر مریدان بی شمار شیخ، یکی دیگر از مهم ترین زمینه های اجتماعی حکومت صفوی، ارتباط مناسب این خانواده با خاندان های حکومت گر بوده است(هینتس،1361،3). جنبش های سیاسی و اجتماعی نظیر سربداران و حروفیه را نیز می توان از دیگر زمینه های اجتماعی حکومت صفویه دانست(نوایی و غفاری فرد،1381،30-27).

ج- زمینه های سیاسی:پس از فروپاشی حکومت ایلخانی،قلمروی ایرانی ایشان، در اختیار و تسلط حکومت های محلی مستقل قرار گرفت. سلسله های محلی،غالبا به دلایل مختلف همواره با یکدیگر در جنگ بودند. زمانی که شاه اسماعیل برای کسب قدرت به پا خاست،چنین قدرت متکثری در ایران پراکنده و حاکم بود. علاوه بر این،عوامل خارجی و همسایگان ایران نیز در زمره بسترهای سیاسی ایجاد حکومت صفویه به شمار می آیند.

1-1-2- نتایج و پیامدهای تشکیل دولت صفویه:

1-اعلام مذهب شیعه اثنی عشری به عنوان مذهب رسمی کشور موجب وحدت جامعه ایران شد.

2-تثبیت دولت صفوی باعث ارتقای جایگاه ایران مستقل و مورد احترام در معاملات بین المللی شد.

3-سلسله صفویه مفهوم جدیدی از حکومت و دولت، به نام حکومت مرکزی،در ایران به وجود آورد.

4-تشکیل حکومت مرکزی مقتدر،به هنرمندان فرصت داد تا در کار خود به اوج شکوفایی برسند.

5- تشکیل دولت صفویه باعث شد که ایرانیت،وجه تمایز ایران از دیگر کشورهای اسلامی محسوب شود.

1-2- معماری دوره صفویه:

بر طبق نظر مرحوم استاد محمدکریم پیرنیا، معماری ایران در دوره اسلامی،چهار شیوه را پشت سرگذاشته است؛ شیوه خراسانی، شیوه رازی، شیوه آذری، و شیوه اصفهانی. این شیوه، آخرین شیوه معماری ایران است که خاستگاه آن نه شهر اصفهان ، که آذربایجان بوده است ولی در اصفهان رشد کرده و بهترین بناهای این شیوه را در این شهر می توان یافت(پیرنیا، 1380، 272).دوره نخست شیوه اصفهانی، از کمی پیش از صفویان یعنی در دوره قره قویونلوها، آغاز شده و در پایان روزگار محمد شاه قاجار،به پایان می رسد. دوره دوم آن، که استاد پیرنیا آن را دوره انحطاط نامیده است، از زمان افشاریان آغاز شده و در زمان زندیان نیز ادامه می یابد ولی پسرفت کامل،از زمان محمدشاه آغاز می شود(همانجا). به ترتیب ، دو دوره مذکور از شیوه اصفهانی، در برخی از مقاطع تاریخی با یکدیگر همپوشانی دارند. در این مجال،فقط آنچه از این شیوه که مرتبط با دوره صفویه است مورد نظر پژوهشگران می باشد.

اساسا باید توجه داشت که هنر در دوره صفوی ، به دو دوره متقدم و متاخر قابل تقسیم است. دوره متقدم، تمامی آثار دوره شاه اسماعیل و شاه تهماسب را در بر می گیرد و دوره متاخر، شامل آثار دوره شاه عباس و جانشینان وی می شود. به تبع اولی، معماری این دوران را نیز می توان به دو بخش متقدم و متاخر تقسیم کرد. دوره متقدم ، که با شاه اسماعیل آغاز و به شاه تهماسب ختم می شود،عمدتا دارای معماری چشمگیری نبود زیرا از یک سو جنگ های پیاپی فرصتی برای معماری باقی نگذاشته بود(پوپ،بی تا، 249). و از سوی دیگر شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول چندان مانند شاه عباس اول به معماری شکوهمند علاقه ای نداشتند(آیت اللهی،1380،274). آثار بر جای مانده از شاه اسماعیل در تبریز در اثر هجوم های متوالی ترکان به آذربایجان ویران شد(پوپ، بی تا، 248)و آثار دوره شاه تهماسب، به ویژه در قزوین، در اثر زلزله های مکرر نابود شد (همانجا،آیت اللهی ،1380،274). بنابراین از این دوران آثار چندان ارزشمندی باقی نمانده؛ هرچند بقعه هارون ولایت در اصفهان و مسجد جامع ساوه از دوره شاه اسماعیل برجا است.

معماری در دوره دوم حکومت صفوی و با شاه عباس اول به اوج خود رسید. تقریبا همه پژوهشگران متفقند که هیچ پادشاهی در ایران به اندازه شاه عباس اول به معماری و شهرسازی علاقه مند نبوده است (رک: پوپ، بی تا، 249؛ آیت اللهی،1380،274؛ و همچنین کونل، پرایس، محمد حسن و ...). در دوره شاه عباس اول ، داشتن نقشه و طرح جامع فراگیر، دارای اهمیتی ویژه بود و اجزای تشکیل دهنده معماری، در طرح کلی بنا دیده می شد و اهمیت می یافت(پوپ،بی تا،249). مرحوم استاد پیرنیا،مجموعا ویژگی های زیر را برای شیوه اصفهانی برشمرده اند، که تقریبا همه آنها در بناهای دوره صفوی دیده می شوند:

-سادگی طرح ها و هندسه بنا، و کاربرد وسیع اشکال و خطوط شکسته؛

-کمتر شدن پیش آمدگی و پس رفتگی (نخیر و نهاز)در نقشه بناها؛

-پیمون بندی و بهره گیری از اندام ها و اندازه های یکسان در بنا(پیرنیا،1380،279).

اما بر خلاف سرعت ساخت و ساز و شکوه معماری در دوره شاه عباس،چنین به نظر می رسد که تعجیل وی برای رونق بخشیدن هرچه سریع تر به پایتخت جدید صفویان، باعث شد که کیفیت ساخت و تزیین بناها، افت چشمگیری پیدا کند (پیرنیا،همانجا،بلرو بلوم،1381،475). پروفسور آرتور پوپ، معتقد است که هرچند این دوره،اوج و آخرین تجلی معماری اسلامی ایران می باشد اما با هیچ نوع ابداع معماری توام نبوده است(پوپ،بی تا،249). در مجموع به نظر می رسد که در دوره شاه عباس اول از یک سو طرح کلی مجموعه و جایگاه بناهای منفرد در آن؛ و از سوی دیگر،سرعت در ساخت و ساز و کمیت بناها، بر کیفیت بناها یا ابداع در معماری ارجحیت یافت. شاه عباس اول علاوه بر ساخت و سازهای شکوهمند اصفهان،در سایر شهرها نیز یا مستقیما(همچون مشهد) و یا به واسطه (نظیر کرمان) به ساخت یا تکمیل مجموعه های شهری اهتمام وافر داشت. این اهتمام شاه،باعث می شد تا شاهزادگان ، وزرا و سایر درباریان نیز به ساخت  و ساز بناهای عام المنفعه در شهرها توجه خاص نشان دهند.

Garmabeha -table1

 جانشینان شاه عباس نیز اگرچه همچون وی،ذوق و علاقه وافری به معماری نداشتند(بلروبلوم ،1381 ،486)اما تقریبا هرکدام از ایشان، حتی شاه سلطان حسین نیز، در دوره خود یک اثر شکوهمند بر جای گذاشتند، « شیوه معماری ایران که به تدریج تکامل یافته بود،انحطاطش نیز به کندی روی داد چه نیروی شتابی که با وجود انحطاط سیاسی و اقتصادی، تا مدتها آنها را به جریان می انداخت. این انحطاط  که شاما خلاء فرهنگی و امور عادی بود،پس از مرگ شاه عباس اول در سال 1627 میلادی آغاز شد به طوری که شاردن در این باره گفته است که ایران دیگر زنده نیست.» (پوپ،بی تا،281). از مهم ترین آثار معماری دوره صفوی باید به برخی آثار شکوهمند اصفهان همچون میدان نقش جهان،مسجد شاه(امام)، مسجد شیخ لطف الله، کاخ عالی قاپو،سردر قیصریه و بازار،کاخ چهلستون،کاخ هشت بهشت،مدرسه چهار باغ،مجموعه اقدامات شاه عباس در حرم رضوی(ع) در مشهد، مجموعه آثار صفی آباد و اشرف در مازندران؛ مجموعه گنجعلی خان در کرمان؛ و ... اشاره کرد که حتی نام بردن از همه این آثار، در این مجال اندک مقدور و ضرور نیست.

2- ویژگی های کالبدی گرمابه ها در دوره صفوی

2-1- گرمابه ها،پیش از دوره صفوی:

بنا به دلایل متعدد ، از حمام های پیش از دوره صفوی کمتر آثاری بر جای مانده است و اطلاعات ما در خصوص گرمابه های آن دوران،عمدتا محدود به شواهد و مستندات مکتوب و متون پزشکی و ادبی می باشد که بعضا به چگونگی معماری حمام ها و مشخصات کالبدی و حرارتی فضاهای حمام ها اشارتی دارند. ویرانگری مغولان و تیمور، بسیاری از آثار معماری را از بین برد و از سوی دیگر، باور خرافی مغولان مبنی بر عدم شستشوی سرو تن،تا مدتها ساخت گرمابه های جدید را با مشکل مواجه ساخته بود . معدود حمام های برجا مانده از ادوار پیش از صفویان نیز در اثر تغییرات و دخل و تصرفات ادوار بعدی، بیشتر رنگ و بوی دوره های متاخر را به خود گرفته و اصالت خود را واگذاشته اند. در واقع، اغلب آثار اصیل که در اصالت آنها تردیدی وجود ندارد، از دوره صفوی به بعد برجای مانده اند. دوره صفوی،چنانکه پیشتر نیز اشاره شد، دوره درخشان و اوج هنر معماری ایران است. این اوج، که مورد اتفاق همه پژوهشگران و صاحبنظران است، به طور خاص در گرمابه ها نیز قابل بررسی است . به اجمال ، عوامل مؤثر در شکل گیری حمام ها در دوره صفوی، به دو دسته تقسیم می شوندک

الف- عوامل مادی؛ شامل ایجاد حکومت مرکزی مقتدر، امنیت ناش از ثبات حکومت مرکزی،تجربه های جدید و پیشرفت در فناوری ساختمان، و توسعه شهرها در اثر رونق اقتصادی.

ب- عوامل معنوی؛ شامل تاکید بیشتر بر اهمیت و ضرورت نظافت در اسلام، تاکید بر حرمت آب از منظر شیعه، رعایت مبانی و احکام فقه شیعی، هنردوستی و هنرپروری پادشاهان صفوی.

در اثر عوامل مذکور،تغییرات بسیاری در معماری حمام ها به وجود آمد که این تغییرات از دو منظر کالبدی و عملکردی قابل بررسی هستند:

الف. تغییرات کالبدی(شکلی)؛ شاملفضاها و سازه معماری، مواد و مصالح ، و تزئینات .

ب. تغییرات عملکردی؛شامل تعدد حمام ها، ایجاد گونه های جدید حمام های شهری، ساخت حمام های دوقلو،تمایز بین فضاها و اجزای پاک و نجس. البته بدیهی است که بررسی هر یک از موارد فوق،دراین مجال نمی گنجد و اینها فقط از باب اشاره آمده اند. در یک نگاه کلی،می توان تغییرات و علل بروز آنها را در جدول شماره یک خلاصه نمود؛ این جدول ارتباط بین عامل و تغییر را نشان می دهد(جدول شماره 1).

2-2-معرفی نمونه ها:

به منظور بازشناسی ویژگی های کالبدی حمام های ایران در عصر صفوی، تعداد ده باب حمام به طور نمونه برگزیده شده اند. در انتخاب نمونه ها ، که بر اساس قضاوت پژوهندگان صورت گرفته، سعی شده است تا از همه گونه های شهری اعم از حمام سلطنتی،حمام اصلی مرکز شهر، حمام مرکز محله و ... نمونه هایی انتخاب شده باشند. همچنین سعی شده است تا نمونه ها بدون هیچ شک و تردیدی متعلق به دوره صفوی باشند. معیارهای دیگر همچون پراکندگی جغرافیایی حمام ها در سراسر ایران، و پراکندگی زماین آنها در طول دوره صفوی از ابتدا تا انتهای این دوره نیز مورد نظر بوده است.

از آنجا که سربینه و گرمخانه، اصلی ترین فضاهای حمام ها هستند لذا این مطالعه ، فقط بر مشخصات کالبدی این دو فضا متمرکز شده و بررسی سایر فضاها، و دیگر موارد همچون تزیینات را به فرصتی دیگر وا نهاده است. بدیهی است که برای رسیدن به مشخصات سبکی، برسی همه این موارد ضروری است که دراین مجال اندک میسر نمی نماید. در بررسی بینه ها و گرمخانه ها، به مواردی همچون شکل، مساحت، طول، عرض، ارتفاع، نسبت های طول به عرض و ارتفاع به طول ، نسبت مساحت بینه به مساحت کل حمام، نسبت مساحت گرمخانه به مساحت کل حمام، و نسبت مساحت بینه به مساحت گرمخانه توجه شده است. مساحت کل حمام، تعداد فضاهای حمام، رعایت سلسله مراتب و منطق سیرکولاسیون حمام نیز مورد توجه بوده اند. در حمام های دوقلو یا دوگانه ، مشخصات حمام بزرگ، به عنوان حمام اصلی، در جداول و محاسبات منظور شده است.

این توضیح ضروری است که برای رعایت اختصار مقاله، فقط به توصیف مشخصات معماری سربینه و گرمخانه حمام ها پرداخته شده است. همچنین ، به جهت سهولت بررسی،یافته های پژوهش در قالب جداول شماره دو و سه ارایه شده اند. در جداول مربوطه،تمامی اندازه ها بر حسب متر،  و مساحت ها بر حسب متر مربع آمده و با دقت 0.01+- محاسبه شده اند(جداول شماره 2و3)

Garmabeha -table2 

Garmabeha -table3

1.حمام خسرو آقا:این حمام در خیابان سپه اصفهان قرار داشته و بانی آن خسرو آقا، از خواجگان حرم شاه سلیمان صفوی بوده است. در سحرگاه بیست و سوم فروردین ماه 1374، این حمام زیبا و ارزشمند، به بهانه قرار گرفتن در امتداد خیابان استانداری تخریب شد. این حمام در تاریخ 1/5/1353 با شماره 976 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده بود(آیت الله زاده شیرازی،1374،27-3). « حمام خسرو آقا همچون اکثر حمام های قدیمی، از دو بخش اصلی، سربینه و گرمخانه، تشکیل می شده است. سربینه ، فضایی وسیع با قاعده مستطیل بود که ستون های میانه، آن را به دو فضای متفاوت تقسیم می کرده است:

یک فضای گرداگرد سربینه، که محل استراحت و کندن رخت بوده و کف آن به صورت سکویی از کف بخش دیگر بالاتر بوده است؛ دیگری فضای میانی، که محل تردد مراجعان بوده است...

گرمخانه این حمام، فضایی با قاعده هشت ضلعی منتظم داشته است که وجوه آن چون شاه نشین عقب نشسته بودند» (حاجی قاسمی، 1383،31-30)(نقشه شماره 1) (تصویر شماره 1).

Garmabeha -pic1 

2.حمام شاه اصفهان:این حمام در ابتدای بازار اصفهان قرار دارد و ظاهرا از احداثات شاه عباس اول صفوی است، ولی از سازندگان آن اطلاعی در دست نیست. این حمام در تاریخ 17/2/1381 با شماره 7649 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است(حاجی قاسمی، 1383،42). « سربینه، فضایی با قاعده هشت و نیم هشت است که طاقی رسمی بندی آن را می پوشاند. در چهار طرف این فضا، سکوهای وسیعی بالاتر از کف سربینه نشسته اند که سقفی کوتاه تر دارند. بدین ترتیب، فضاهایی تفکیک شده در چهار طرف سربینه به وجود آمده است....

گرمخانه نیز قاعده هشت و نیم هشت و غرفه هایی در پیرامون خود دارد» (همانجا) (نقشه شماره 2) (تصویر شماره 2)

Garmabeha -pic2 

.حمام شازده:این حمام در تاریخ 1/8/1354 با شماره 1115 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است (حاجی قاسمی،1383،48).« در میان سربینه حمام، فضایی هست با قاعده هشت و نیم هشت ... سکوهایی گرداگرد بخش میانی را فرا گرفته که در دو سوی شمال و جنوب گسترش یافته و در نتیجه غرفه هایی خصوصی پدید آمده است.... گرمخانه نیز فضایی با قاعده هشت و نیم هشت و هم اندازه با فضای میانی سربینه دارد... فضای میانی گرمخانه از دوسو، شمال و جنوب گسترش یافته و هریک از فضاهای شمالی و جنوبی ، حوضی در میانه دارد» (همانجا) ( نقشه شماره3) (تصویر شماره 3)

 Garmabeha -pic3

4.حمام وزیر:این حمام ظاهرا توسط یکی از وزرای دوره شاه عباس دوم صفوی بنیان گذاشته شده است . این حمام که یک حمام دوگانه است، در جریان طرح ساماندهی محله جماله، به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تغییر کاربری یافته و هم اکنون از آن بهره برداری می شود(وافی،1384،311). سربینه حمام بزرگ، فضایی است به قاعده مربع ، با غرفه های خصوصی(شاه نشین) است. گرمخانه حمام بزرگ، فضایی است با قاعده هشت و نیم هشت، که دارای چند فضای شاه نشین می باشد(نقشه شماره 4) ( تصویر شماره 4)

Garmabeha -pic4

5.حمام علیقلی آقا:این حمام توسط علیقلی آقا، برادر خسرو آقا و از خواجه سرایان حرم شاه سلیمان و شاه سلطان حسین، بنا نهاده شده است و با شماره 226 در تاریخ 29/2/1313 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است(طبسی ، 1381، 121-93). « قاعده سربینه حمام بزرگ، هشت ضلعی منتظم است . سکوهایی در پییرامون سربینه.... قرار دارد. گرمخانه فضایی است با قاعده مستطیل. قرارگیری هشت ستون با ترتیبی خاص در میانه این فضا، آن را به سه بخش متمایز تقسیم کرده است: فضایی با قاعده مربع در میانه و دو فضای کوچکتر در طرفین آن »  (حاجی قاسمی، 1383،54).( نقشه شماره 5) (تصویر شماره 5)

Garmabeha -pic5 

6.حمام فین:باع فین از احداثات شاه عباس اول صفوی است و حمام بزرگ نیز در همان دوران ساخته شده است ولی حمام کوچک، در دوره فتحعلی شاه به حمام افزوده شده است . مجموعه فین کاشان  در تاریخ 15/9/1314 با شماره 238 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است (حاجی قاسمی،1383،88) . « حمام بزرگ، دو سربینه با قاعده مستطیل دارد. سربینه اول که به ورودی نزدیکتر است، سکویی در انتها و بخاری دیواری دارد. .... سربینه دوم، حوضی در میانه و مسیر ترددی در ضلع شرقی دارد که کف آن پایین تر از سطح سربینه است.... گرمخانه ، فضایی وسیع با قاعده مستطیل است. این فضا را ستونهای میانه آن به سه بخش کرده...» (همانجا) ( نقشه شماره 6) ( تصویر شماره 6).

Garmabeha -pic6 

7. حمام گنجعلی خان:این حمام بدون شک، نگین حمام های ایرانی است. مجموعه گنجعلی خان ، در تاریخ 26/2/1347 با شماره 829 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است (قیومی، 1378، 53-47). « سربینه ، فضای میانی وسیعی با قاعده هشت گوش کشیده دارد. این فضا، شش غرفه در شش ضلع و حوضی کشکولی شکل در میانه دارد. گرمخانه، در میان خود، فضایی با قاعده مربع و سقف رسمی بندی کوتاه دارد. در یک سوی این فضا، بخشی با قاعده مستطیل واقع است که حوضی چهارگوش در میانه آن است» (حاجی قاسمی، 1383، 114-112) (نقشه شماره 7) ( تصویر شماره 7).

Garmabeha -pic7 

8. حمام شاه (رضوی) مشهد:حمام شاه، که امروزه به حمام رضوی موسوم است، یکی از قدیمی ترین حمام های شهر مشهد و متعلق به اوایل دوره صفویه می باشد. این حمام در تاریخ 5/2/1356 به شماره 3/1374 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است (طبسی، 1384، 245).

« سربینه حدود 147 مترمربع وسعت دارد و در وسط آن حوض هشت گوشی قرار دارد که هشت گوشه آن وجود دارد... گرمخانه، فضایی مربع شکل است و حدود 100 مترمربع وسعت دارد. غرفه هایی در اطراف این فضا قرار دارد که به شاه نشین موسوم است» (همانجا) ( نقشه شماره 8) ( تصویر شماره 8)

Garmabeha -pic8

9. حمام حضرت:این بنا از آثار اوایل دوره صفوی به شمار می آید و در فهرست آثار ملی به ثبت نرسیده است(ملازاده و محمدی، 1379، 106). سربینه حمام بزرگ این حمام، فضایی است با قاعده هشت و نیم هشت که در ضلع جنوبی آن، فضای شاه نشین قرار دارد. گرمخانه حمام بزرگ نیز فضایی است متشکل از سه بخش که بخش میانی دارای قاعده هشت و نیم هشت است و دو فضای دیگر در امتداد شرقی غربی آن قرار دارند(نقشه شماره 9).

Garmabeha -pic9 

10. حمام کهیار:مطالعات تاریخی انجام شده، ساخت این بنا را به دوره صفوی نسبت می دهند. این حمام در تاریخ 25/12/1379 به شماره 3555 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است . سربینه این حمام فضایی است به قاعده مربع که دارای یک فضای میانی است؛ و سه فضای مستقل که با سکو از فضای میانی جدا شده در اطراف آن قرار گرفته اند. گرمخانه این حمام، دارای قاعده هشت ضلعی منتظم است و فضاهای گوناگونی درهر یک از اضلاع آن قرار گرفته است(دانشی، 1385، 396) (نقشه شماره 10).

Garmabeha -table4 

بر اساس جدول شماره دو چنین به نظر می رسد که مشخصات کالبدی بینه و گرمخانه حمام خسروآقا درقیاس با سایر حمام ها از تفاوت چشمگیری برخوردار است. ابعاد وسیع بینه و گرمخانه حمام مذکور نتایج تحلیلی پژوهش حاضر را به شدت تحت تاثیر قرار داده است به نحوی که بدون در نظر گرفتن داده های حمام خسرو آقا، داده های سایر حمام ها کم وبیش به یکدیگر نزدیک و مشابه هستند. این موضوع از نوعی هماهنگی در رعایت نسبت ها و تناسبات در کالبد معماری حمام ها نشان می دهد که الزاما به موقعیت اقلیمی و جغرافیایی حمام، موقعیت شهری، و گونه کالبدی حمام و سایر عوامل بستگی ندارد. بر این اساس، به نظر می رسد که حمام خسروآقا یک نمونه استثنایی بوده است (جهت اطلاع بیشتر رک: آیت الله زاده شیرازی، 1374).

بر اساس جدول شماره سه ، از وجوه شباهت حمام ها باید به رعایت سلسله مراتب فضایی(توالی بینه، میاندر، گرمخانه)، نظم فضایی و سیرکولاسیون حرکت در حمام اشاره کرد. بر اساس همین جدول، در نیمی از موارد بررسی شده، هشتی در سر در حمام وجود ندارد. همچنین به نظر می رسد که ساختن فضایی به نام دهلیز، در حمام های دوره صفوی مرسوم نبوده است.

در جدول شماره چهار مقادیر حداکثر، حداقل و میانگین ده پارامتر از حمام های مورد بررسی بیان شده است. در نیمی از موارد، داده های حمام خسرو آقا باعث افزایش مقادیر میانگین شدهاند و چنانچه این داده ها از مطالعه حاضر حذف شوند، میزان تلورانس موجود بین مقادیر حداقل و حداکثر، کمتر شده و هماهنگی بین نسبت ها و تناسبات حمام ها، منطقی تر به نظر خواهد رسید. بر اساس نتایج همین جدول، نسبت مساحت بینه به مساحت کل حمام(A) از 0.04 تا 0.39 تغییر می کند. نسبت مساحت گرمخانه به مساحت کل حمام ( B) نیز تغییراتی از 0.03 تا 0.14 را نشان می دهد. این بدین معنا است که بینه ها در قیاس با گرمخانه ها، با توجه به نوع کاربری فضاها، وسیع تر بوده اند. به همان نسبت، میزان ارتفاع به طول در بینه ها (E) از میزان همین نسبت در گرمخانه ها (G) بیشتر است؛ یعنی فضای وسیع بینه ها دارای ارتفاع بیشتری نیز بوده است . نزدیکی مقادیر نسبت های طول به عرض در بینه ها (D) و گرمخانه ها (F) یکنواختی و هماهنگی شکل فضاهای مذکور را نشان می دهد.

 فهرست منابع:

آیت الله زاده شیرازی، باقر(1374)، تخریب اثر تاریخی حمام خسرو آقا ، اثر ، ش 25(سال 1374)، 27-3.

آیت اللهی، حبیب الله(1380)، کتاب ایران؛ تاریخ هنر، انتشارات بین المللی الهدی، تهران.

بلر، شیلا و بلوم، جاناتان(1381)، هنر و معماری اسلامی(2)، ترجمه یعقوب آژند، انتشارات سمتف تهران.

پرایس، کریستین(1364)، تاریخ هنر اسلامی، ترجمه مسعود رجب نیا، چاپ دوم، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.

پوپ، آرتور اپهام(بی تا) ، معماری ایران، پیروزی شکل و رنگ، ترجمه کرامت الله افسر، انتشارات فرهنگسرا، تهران.

پیرنیا، محمدکریم(1380)، سبک شناسی معماری ایرانی، تدوین غلامحسین معماریان، نشر پژوهنده و معمار، تهران.

حاجی قاسمی، کامبیز(1383)، حمام ها، (جلد 18 از گنجنامه)، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، تهران.

دانشی، سیدابوالحسن(1385)، معرفی شهر تاریخی دهدشت، مجموعه مقالات سومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، جلد سوم، صص 400-333 ، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، تهران .

طبسی، محسن(1384)، جلوه های هنر ایرانی در حرم مطهر امام رضا(ع) ، طرح پژوهشی ، صدا و سیمای مشهد.

طبسی، محسن(1381)، بازخوانی وقفنامه و بررسی کالبدی مرکز محله علیقلی آقا، صفه ، ش35(پاییز81)، 121-93.

طبسی، محسن و انصاری، مجتبی(1384)، بررسی طرح احیای حمام وزیر اصفهان، مقاله منتشر نشده .

قیومی، مهرداد(1378)، حمام گنجعلی خان ، رواق، ش4(پاییز و زمستان 78)، 53-47.

کونل، ارنست(1355)، هنر اسلامی ، ترجمه هوشنگ طاهری، چاپ دوم، انتشارات توس، تهران.

محمدحسن، زکی(1363)، تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام ف ترجمه محمد علی خلیلی، انتشارات اقبال، تهران.

مزاوی، میشل م.(1368)، پیدایش دولت صفوی در ایران ، ترجمه یعقوب آژند، چاپ دوم، نشر گسترده ، تهران.

ملازاده ، کاظم و محمدی ، مریم(1379)، بناهای عام المنفعه ، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی (حوزه هنری)، تهران.

نوایی، عبدالحسین و غفاری فرد، عباسقلی(1381)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی،اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه، انتشارات سمت، تهران.

وافی، محمد حسین(1384)، مرمت ، احیاء و تغییر کاربری حمام وزیر اصفهان ، مجموعه مقالات همایش حمام در فرهنگ ایرانی، 315-309، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، تهران.

هینتس، والتر(1361)، تشکیل دولت ملی در ایران، ترجمه کیکاوس جهانداری، چاپ دوم، انتشارات خوارزمی، تهران

  

بررسی و نوشته: محسن طبسی، دکتر مجتبی انصاری، دکتر محمود طاووسی، دکتر فرهاد فخار تهرانی.

مجله هنرهای زیبا - شماره 29- بهار 1386
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 

 



نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید