Error parsing XSLT file: \xslt\ammiBreadCrumb.xslt تاریخ آخرین ویرایش : دوشنبه،19-4-1396
تعداد بازدید :1640

گنجینه تاریخ چای ایران (لاهیجان)

اخیراً در یکی از سرسبزترین قسمت های استان پربرکت گیلان، گنجینه ای تاسیس شده و به گنجینه های سازمان میراث فرهنگی کشور پیوسته است، که در نوع خود به جرات می توان گفت در سطح جهان بی نظیر است. این گنجینه، گنجینه تاریخ چای ایران است، که در استان گیلان، شهر سرسبز لاهیجان فعالیت خود را آغاز کرده است. این گنجینه در خیابان کاشف شرقی لاهیجان واقع است.

 گنجینه تاریخ چای ایران (لاهیجان)

بنای گنجینه تاریخ چای در گیلان و آن هم در شهر لاهیجان که نامش همواره یادآور چای، این نوشیدنی عمومی و گواراست، عجیب نیست. از دیرباز این شهر به شهر چای شهرت یافته است. در کتاب گیلان می خوانیم: «نام چای در ایران پیوسته با نام شهر لاهیجان مترادف است و کمتر ایرانی هست که از مهمترین محل کاشت آن یعنی استان گیلان آگاهی نداشته باشد. کاشت چای در ایران به مراتب دیرتر از رواج مصرف آن صورت گرفت. قبل از اینکه چای مصرف عمومی پیدا کند، مصرف قهوه در ایران معمول بوده، به همین دلیل دکان هایی که امروزه چای در آنها عرضه می شود، به روال گذشته قهوه خانه نامیده می شوند. در این مورد که چای چگونه وارد ایران شده و مصرف آن از چه زمانی عمومیت یافته، اطلاع دقیقی در دست نیست، به طور مسلم می توان گفت دو کشور چین و هندوستان موطن اصلی چای و از مراکز مهم و قدیمی کاشت آن به شمار می روند . وجود روابط بازرگانی دیرینه میان ایران و کشورهای فوق را می توان مهم ترین عامل انتقال این محصول به ایران دانست. براساس نوشته های تاریخی، مصرف چای در ایران از زمان صفویه معمول شده و به تدریج جای قهوه را گرفته است.»

اکنون چای محصولی است که در سراسر جهان مصرف دارد و بی تردید در بسیاری از نقاط مرطوب دنیا کشت می شود، اما همچنان مرغوب ترین چای جهان به آسیا تعلق دارد و در کشورهای چین و هندوستان به عمل می آید. در فرهنگ معین در توضیح واژه چای آمده است:

«گیاهی از رده دو لپه ایها جدا گلبرگ که تیره متمایزی را به نام خود شکل می دهد (در بعضی از کتب این گیاه را جزو تیره پنیرکیان محسوب داشته اند). این گیاه به حالت خودرو ممکن است درختی به ارتفاع 10 متر به وجود آورد، ولی چون جوانه­ها و برگ هایش را هر سال می چینند نوع پرورش یافته اش بیش از دو متر بلند نمی گردد. چای، بومی چین و هندوستان است. برگ های آن را دم کرده مصرف کنند و آن دارای ماده تئین است»

اگرچه همان طور که گفته شد، مصرف چای از زمان صفویان در ایران رواج پیدا کرده است، اما از آغاز کشت آن فقط نزدیک به یک قرن می گذرد و به زمانی برمی گردد که مردم منطقه شمال ایران و بالاخص لاهیجان از سوی مسافری برگشته از هندوستان سوغات سفری دریافت کردند که تاثیری عمیق بر وضع کشاورزی آن خطه گذاشت. در مقدمه کتاب کاشق السلطنه از قلم آقای جعفر پژوم نویسنده مقدمه کتاب درباره این مسافر و ارمغان او چنین می خوانیم:

«... آن مسافر با کمال ارمغانی را که با هزاران مشقت و تلاش از سفر دور و دراز در همیان خویش داشت، بر خوان سبزینه مردمان آن سامان نهاد که تا به امروز چشمه معاش پنجاه هزار خانوار آن دیار است.

ان مسافر نامی، حاجی محمد میرزا کاشف السلطنه بود که بعدها مشهور به چایکار شده، نویسنده کتاب «حاجی محمد میرزا کاشف السلطنه، پدر چای ایران» در آغاز کتاب،درباره شادروان کاشف السلطنه می نویسد:

«آقا محمد خان قاجار قوانلو، که بعدها ملقب به کاشف السلطنه شد و شهرت چایکار را برای خود انتخاب کرد، فرزند ارشد اسدالله میرزا نایب الایاله و جهان آرا خانم، ملقب به عزیزالسلطنه بود. او در اول فروردین 1324، مطابق با 21 شوال 1281 و 20 مارس 1865 در تربت حیدریه دیده به جهان گشود.

«پدرش اسدالله میرزا، فرزند سیف الملوک میرزا است که خود فرزند علی شاه ظل السلطان بود. مادرش جهان آرا خانم اولین فرزند قهرمان میرزا، پسر عباس میرزا نایب السلطنه است که ملقب به عزیزالسلطنه می باشد».

حاجی محمد میرزا در زمان مظفرالدین شاه به عنوان ژنرال کنسول ایران به هند اعزام شد ودر تمام مدتی که در آن دیار به سر برد، بر روی گیاهان گوناگونی که در ایران وجود نداشتند مطالعه کرد که از آن میان بررسی ها و تجربه اندوزی هایش در مورد چای همه تحقیقات دیگر او را تحت الشعاع قرار دارد.

چنان که در فرهنگ فارسی دکتر معین نیز آمده است،کاشف السلطنه، در سال 1308 به علت سقوط اتومبیل او به دره درگذشت. او را بنا به وصیت خودش در جایی دفن کردند که باغ های چای لاهیجان - ثمره سال ها مطالعه و تلاش او - بر دامنه آن جایگاه گسترده بود.

درکتاب از آستارا تا استار آباد،تالیف دکتر منوچهر ستوده می خوانیم:

«... جسد او را نیز بنا بر وصیت خودش بر بالای تپه ای دفن کردند که مسلط بر باغ های چای است. اخیراً بنایی عظیم بر مرقد او ساخته اند.»

و سرانجام همین بنا بود که باعث ایجاد گنجینه تاریخ چای ایران شد. مساحت کل بنای آرامگاه کاشف السلطنه نزدیک به 512 متر مربع است که در سال 1335 طرح بنای فعلی و مقبره به سبک معماری غربی تهیه و به همت انجمن آثار ملی به شکل کنونی با اسکلتی از بتون مسلح ساخته شد. نمای مجموعه از سنگ تیشه ای سیاه پوشانده شده است.

پس از انقلاب اسلامی آرامگاه کاشف السلطنه در اختیار سپاه پاسداران شهرستان لاهیجان قرار گرفت و  در سال 1368 کل مجموعه به میراث فرهنگی کشور واگذار گردید. عملیات ابتدایی آمادهع سازی گنجینه تاریخ چای ایران از سال 1369 آغاز و به همین منظور طراحی و اجرای درون سالن مستطیل شکلی که متصل به آرامگاه بود با زیربنای 435 متر آ؛از شد. طرح و ماکت این سالن توسط مدیریت میراث فرهنگی استان گیلان و مدیریت برنامه ریزی موزه ها و نمایشگاه ها تهیه و با نظارت مدیریت استان ساخته شد. البته مدیریت میراث فرهنگی استان گیلان تغییراتی را در طرح اعمال کرد. این گنجینه در ساعت 9 صبح روز هشتم شهریور ماه 1375 (هفته دولت) افتتاح شد

بنای گنجینه، متشکل از دو درِ ورودی است که اولی در سمت شرقی و دومی در مغرب بنا قرار دارد. ورودی شرقی با یک راهرو به سالن اصلی مربوط می شود. در طرفین سالن اصلی دو فضا به ابعاد تقریبی 14 متر مربع، جهت چای خانه سنتی و مرکز اسناد و مدارک اختصاص یافته است.

سالن اصلی به دو طبقه مجزا تقسیم می شود. طبقه هم کف توسط دو پلکان چوبی که در ابتدای شمال و جنوب سالن تعبیه شده است به طبقه فوقانی متصل است وپلکانی سنگی از مرمر سفید، در انتهای سالن در طبقه هم­کف، بنای گنجینه را به مقبره کاشف السلطنه متصل می کند. تزیینات چوبی و سنتی درون گنجینه با الهام از فرهنگ بومی منطقه طراحی  وساخته شده است. بیش از سیصد شیء در زمینه صنعت چای و آثاری از مراحل شرب آن، اسناد و مدارک نحوه انتقال چای به ایران و اسناد و دست نوشته های کاشف السلطنه از اشیاء این گنجینه به شمار می آیند. آثار موجود در این گنجینه مربوط به دوره های صفویه و قاجار است که اغلب از گنجینه پژوهشی مردم شناسی سازمان میراث فرهنگی استان تهران و نیز از گنجینه رشت به این گنجینه انتقال یافته اند.

 گنجینه تاریخ چای ایران (لاهیجان)

همان طور که پیش از این ذکر شد، گنجینه دارای دو طبقه است، در نخستین طبقه (هم کف) جعبه آیینه ای یکسره به دیوار نصب است و اشیا را در خود جای داده است. دو عدد سماور با نشان نیکلای روسی، منقل، قلیان، چپق، کیسه توتون، قهوه خوری چینی، مشربه، سینی نقره، انگاره(کار اصفهان)، پیمانه چای، جعبه چای متعلق به کاشف السلطنه و دست نوشته های او قرار داردکه این دست نوشته ها از سوی خویشاوندان آن شادروان به گنجینه اهدا شده است.

جعبه آیینه های طبقه فوقانی نیز همانند طبقه زیرین یکسره است و در آنها اشیایی از قبیل تنگ، اسنادو قباله، تسبیح، جاجیم، پیمانه شیر، هاون چوبی، تغار کوچک چوبی نگهداری می شود. در بخش دیگری از این جعبه آیینه اشیایی از دوران اشکانیان و سلجوقیان مانند کاسه سفالی، زیورآلات و غیره هست که با چای و گنجینه تاریخ چای چندان مناسبتی ندارد.

پای صحبت سرپرست گنجینه تاریخ چای ایران

  • آقای سید رحیم جلالی فر سرپرست گنجینه چای لاهیجان، به پرسش هایی که درباره این گنجینه برایمان مطرح شده بود پاسخ دادند. ایشان در برابر این پرسش که اصولا فکر تاسیس گنجینه تاریخ چای لاهیجان ازکجا نشأت گرفت گفتند:
  • فکر تاسیس چنین گنجینه ای در وهله اول باید به خاطر وجود آرامگاه کاشف السلطنه، بانی چای و چایکاری در ایران دانست ودوم طبعاً به این دلیل که شهر لاهیجان در مورد چای و چای کاری در کشور مرکزیت دارد.
  • ایشان در برابر این پرسش که چه مدتی طول کشید تا طرح گنجینه به اجرا درآید و افتتاح شود گفت:
  • بنای گنجینه تاریخ چای لاهیجان در سال 1368 به سازمان میراث فرهنگی استان گیلان واگذار شد و عملیات اجرایی آن از ابتدای سال 1369 آغاز و همان طور که می دانید در شهریور ماه سال 1375 افتتاح شد.
  • پرسیدیم چه کسانی در طرح اولیه گنجینه و طرح های بعدی آن سهم دارند و چگونه؟گفتند:
  • کلیه طراحی ها توسط میراث فرهنگی استان گیلان انجام شد و ویترین آرایی آن به یاری اداره کل گنجینه ها و نمایشگاه ها صورت پذیرفت.
  • تردیدی نیست که مربوط ترین قشر از اقشار جامعه بومی به این گنجینه چای کارانند. پرسیدیم چای کاران از تاسیس تین گنجینه استقبال کردند؟ اگر آری، توضیح دهید.
  • چای کاران بسیار راضی بودند و این علاقه از سوی سندیکای چای کاران به نحوی به ما ابلاغ شد. این سندیکا چهار قطعه فرش ماشینی، برای مفروش کردن گنجینه به سازمان میراث فرهنگی استان اهدا کردند. از سوی دیگر از همان آغاز تاسیس گنجینه، در انتقال ساختمان آن به این سازمان، به طور جدی همکاری کردند.
  • سرپرست گنجینه در پاسخ این پرسش که چه روزهایی بیشترین بازدیدکننده را دارید و آیا می توانید آمار سه ماهه نخست سال 1376 را در اختیار ما بگذارید،گفت:
  • به طور معمول بیشترین بازدید کننده در روزهای جمعه و ایام تعطیل به گنجینه می آیند. از این رو طبیعی است که بیشترین آنها در روزهای تعطیلات عید نوروز از گنجینه بازدید کرده باشند. در ماه فروردین نزدیک به 8000 نفر، در اردیبهشت ماه 2456 نفر و در خرداد ماه 700 نفر بازدید کننده داشتیم که مجموع انها در سه ماهه اول سال به 11156 نفر می رسد.
  • پرسیدیم چه اقدامی برای شناساندن این گنجینه به افراد غیر بومی و اصولاً هم وطنان سایر استانها انجام داده اید. پاسخ چنین بود:
  • از سوی رسانه هایی جو ن صدا و سیما برنامه هایی به همین منظور تهیه و پخش شده که عمدتاً موفق هم بوده است. اما نکته ای را که در این زمینه، یعنی جلب توجه هموطنان به این گنجینه باید در نظر داشت این است که لاهیجان اصولاً شهری توریستی است و هرساله گردشگران بسیاری ازآن دیدن می کنند و طبیعی است که جذب جاذبه هایی چون گنجینه چای شوند. با همه این دلایل، این گنجینه می تواند از گنجینه های موفق به شمار آید.
  • سرپرست گنجینه درباره واکنش مردم بومی در برابر گنجینه چای گفت:
  • واکنش اقشار مردم منطقه در مقابل تاسیس این گنجینه و احترامی که این مردم برای مرحوم کاشف السلطنه که نقش انکارناپذیری در احیای اقتصاد لاهیجان داشته و نیز به خاطر نوع فرهنگ مردم منطقه، نسبتاً خوب بود. البته در این زمینه کار بیشتر باید صورت گیرد و معرفی جامع تری ضرورت دارد. امیدواریم با مساعی حوزه معرفی و آموزش سازمان میراث فرهنگی کشور و ارائه راه کارهای جدیدتر و متنوع بتوان در آینده ای نه چندان دور حضور همه اقشار جامعه را در این گنجینه داشته باشیم
  • ایشان درباره قشری از مردم که بیشترین بازدیدکننده ازگنجینه را تشکیل می دهند و نیز دیدارکنندگان غیر بومی و برخورد آنان گفت:
  • قشر تحصیل کرده، دانش آموزان و دانشجویان، بیشترین بازدیدکنندگان گنجینه اند، اینان تشنه چنین جاذبه هایی هستند و علاقه مندند با مصادیق و زمین ههای فرهنگی و تاریخی آشنایی بیشتری به دست آورند. طبعاً برای پاسخگویی به این نیاز ضرورت دارد که ما خود را با امکانات فرهنگی و تبلیغی بیشتری تجهیز کنیم تا بتوانیم اطلاعات جامع و با ارزشی را در اختیارشان بگذاریم.
  • دیدارکنندگان غیربومی نیز عمدتاً کسانی هستند که برای بهره بردن از فضا و طبیعت گیلان به این استان سفر می کنندو به این جایگاه نیز مثل سایر مراکز تفریحی می نگرند. درمیان آنان کم نیستند کسانی که طالب جلوه های فرهنگی و تاریخی اند و به دلیل همین روحیه نمی توانند به آسانی و گذرا از کنار گنجینه بگذرند. ما با ایجاد زمینه های مناسب تر می توانیم به آنان یاری رسانیم.
  • گفتیم اگر دفتر یادبودی دارید، دو سه نوشته از بهترین ها را که بازدیدکنندگان نوشته اند، با درنظر گرفتن اینکه بهترین نوشته لازم نیست تعریف از گنجینه باشد، بلکه یک انتقاد به جا هم می تواند از بهترین ها به شمار آید، در اختیار ما بگذارید. دفتر یادبود گنجینه را در اختیار ما نهادند و گفتند:
  • البته مشک آن است که خود ببوید، نه آنکه عطار بگوید؛ از این رو بدون شک نظر همگان برای ما مطرح است و خواهیم کوشید به همه آنها توجه کنیم، اما از روی وظیفه عرض می کنم که با توجه به امکانات موجود نظر این سرپرستی نسبت به عملکرد گنجینه، کاملاً مثبت است و این نیست مگر به دلیل علاقه و عشق همه همکاران و کارکنان گنجینه نسبت به تمدن و تاریخ و میراث فرهنگی گرانبهای این مرز و بوم.
  • نوشته ها در دفتر یادبود گنجینه بسیار بود کسی عدم رضایت اعلام نکرده بود. اغلب از گنجینه تعریف و از زحماتی که در تاسیس آن کشیده شده بود قدردانی کرده بودند. برخی نیز با محبت بسیار و دلسوزی قابل تحسین، نقایصی را به منظور رفع آنها تذکر داده بودند که بسیار هم به جا بود. تردیدی نداریم که با حسن نیتی که در کارکنان گنجینه وجود داشت، این نقایص نیز به زودی برطرف خواهد شد.

 

مجله موزه ها - شماره یازدهم - پاییز 1381
بررسی و نوشته: جنت مظلوم
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 

 

 

 

استان مرتبط : گیلان  


نظرات:

برای ارسال نظر جدید ابتدا باید وارد سایت شوید