مقالات معماری و شهرسازی

منصور فلامکی : تنها آتلیه فروغی – فرمانفرمائیان نبود که داوید اوشانا را یاری مهربان و برخوردار از رفتاری راسخ و صمیمی می دانست : سخن از مدرسه معماری سال ها – یا بهتره دهه ها – ی پرشوری در میان است که بچه های معماری ، بی ادعایی که به زبان آید ، بر خوش فکری ، و بر نیک اندیشی اش وقوف داشتند . محیط مدرسه ی معماری دانشگاه تهران ، به ویژه در دهه ی 1330 ، شکوفا بود : همیشه بیش ، خواهان نوآوری بود : هم در زمینه ی رفتاری و سلوک و هم در زمینه ی آفرینش در گستره های معماری و نقاشی .

 

<p dir="RTL">947 ه . ق (918 ه . ش)</p>

<p dir="RTL">نام این معمار با تاریخ 947 ه . ق در مسجد جامع یزد آمده
است.</p>

<p dir="RTL"><img src="/media/496273/masjede_yazd_1.jpg" width="543" height="801" alt="masjede yazd"/></p>

<p dir="RTL">نام اثر: مسجد جامع کبیر یزد</p>

<p dir="RTL">ثبت تاریخی206</p>

<p dir="RTL">&nbsp;<img src="/media/496311/masjede_yazd_2.jpg" width="511" height="809" alt="masjede yazd 2"/></p>

<p dir="RTL">ساختمان اصلی مسجد جامع را متعلق به قرن ششم هجری قمری
می دانند. لیکن جامع کنونی مربوط به زمان آل مظفر و قرن هشتم و نهم
هجری قمری است. از امتیازات معماری و هنری این مسجد در مرحله اول
ساختمان و کاشیکاری سردر بلند و با شکوه و دو مناره زیبا و تزیینات
کاشیکاری و دو کتیبه نفیس آن یکی به خط کوفی آجری و دیگری به خط ثلث
سفید بر روی کاشی لاجوردی معرق است، در متن کتیبه های سردر نام شاهرخ
تیموری و سلطان جهانشاه و تاریخ سال 868 ه . ق خوانده می شود، تزیینات
کاشی معرق و گره کاری داخل و خارج گنبد بی نهایت ارزنده و جاذب است.
نمای خارجی و داخلی ایوان اصلای مزین به کاشیکاری زیبا و کتیبه ای به
خط ثلث بر روی کاشی معرق است. مهم ترین اثر تزیینی این جامع محراب
زیبا و گرانبهای آن است که با نقوش کاشی معرق آرایش شده، قطار مقرنس
محراب آن جالب است، لوحه سنگ مرمری که در دهلیز مسجد نصب است مورخ به
سال 777 ه . ق است. 13 قطعه لوح سنگی و کاشی در داخل هشت مسجد نصب شده
است و هر کدام مورخ به سال معین (773 تا 1179 هجری) و شامل وقفنامه و
امور دیوانی و مالیاتی است.</p>

<p dir="RTL">&nbsp;<img src="/media/496381/masjede_yazd_3.jpg" width="533" height="549" alt="Masjede Yazd 3"/></p>

<p dir="RTL">نکته قابل توجه در ساختمان مسجد جامع یزد مسئله ایجاد
روشنایی غیرمستقیم به وسیله انعکاس نور از گچ سفید گنبد و دیوارها است
که معمار و سازندکان بنا در قرن هشتم هجری به این مطلب پی برده
اند.</p>

<p dir="RTL">جامع کبیر یزد یکی از آثار گرانبهای ایران و در حقیقت
گنجینه ای از معماری است که در عین عظمت بسیار زیبا ساخته شده و هر
قسمت آن معرف ذوق و هنر سازندگان آن است.</p>

<p dir="RTL">&nbsp;</p>

<p dir="RTL">&nbsp;</p>

<p dir="RTL">&nbsp;</p>

<p dir="RTL">منبع: کتاب معماران ایران</p>

<p dir="RTL">بررسی و نوشته: زهره بزرگ نیا</p>

<p dir="RTL">تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره
السادات عربشاهی</p>
<p dir="RTL">947 ه . ق (918 ه . ش)</p> <p dir="RTL">نام این معمار با تاریخ 947 ه . ق در مسجد جامع یزد آمده است.</p> <p dir="RTL"><img src="/media/496273/masjede_yazd_1.jpg" width="543" height="801" alt="masjede yazd"/></p> <p dir="RTL">نام اثر: مسجد جامع کبیر یزد</p> <p dir="RTL">ثبت تاریخی206</p> <p dir="RTL">&nbsp;<img src="/media/496311/masjede_yazd_2.jpg" width="511" height="809" alt="masjede yazd 2"/></p> <p dir="RTL">ساختمان اصلی مسجد جامع را متعلق به قرن ششم هجری قمری می دانند. لیکن جامع کنونی مربوط به زمان آل مظفر و قرن هشتم و نهم هجری قمری است. از امتیازات معماری و هنری این مسجد در مرحله اول ساختمان و کاشیکاری سردر بلند و با شکوه و دو مناره زیبا و تزیینات کاشیکاری و دو کتیبه نفیس آن یکی به خط کوفی آجری و دیگری به خط ثلث سفید بر روی کاشی لاجوردی معرق است، در متن کتیبه های سردر نام شاهرخ تیموری و سلطان جهانشاه و تاریخ سال 868 ه . ق خوانده می شود، تزیینات کاشی معرق و گره کاری داخل و خارج گنبد بی نهایت ارزنده و جاذب است. نمای خارجی و داخلی ایوان اصلای مزین به کاشیکاری زیبا و کتیبه ای به خط ثلث بر روی کاشی معرق است. مهم ترین اثر تزیینی این جامع محراب زیبا و گرانبهای آن است که با نقوش کاشی معرق آرایش شده، قطار مقرنس محراب آن جالب است، لوحه سنگ مرمری که در دهلیز مسجد نصب است مورخ به سال 777 ه . ق است. 13 قطعه لوح سنگی و کاشی در داخل هشت مسجد نصب شده است و هر کدام مورخ به سال معین (773 تا 1179 هجری) و شامل وقفنامه و امور دیوانی و مالیاتی است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;<img src="/media/496381/masjede_yazd_3.jpg" width="533" height="549" alt="Masjede Yazd 3"/></p> <p dir="RTL">نکته قابل توجه در ساختمان مسجد جامع یزد مسئله ایجاد روشنایی غیرمستقیم به وسیله انعکاس نور از گچ سفید گنبد و دیوارها است که معمار و سازندکان بنا در قرن هشتم هجری به این مطلب پی برده اند.</p> <p dir="RTL">جامع کبیر یزد یکی از آثار گرانبهای ایران و در حقیقت گنجینه ای از معماری است که در عین عظمت بسیار زیبا ساخته شده و هر قسمت آن معرف ذوق و هنر سازندگان آن است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">منبع: کتاب معماران ایران</p> <p dir="RTL">بررسی و نوشته: زهره بزرگ نیا</p> <p dir="RTL">تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی</p>

حسین سلطان زاده : اگر در یک طبقه بندی کلی انواع فضاهای ساخته شده به دو گروه : فضاهای معماری و فضاهای شهری تقسیم شوند، می توان فضاهای شهری را گونه ای از فضا دانست که به زندگی و حیات شهری و همه شهروندان تعلق دارد . البته در مواردی ممکن است برخی فضاها بیش تر به گروهی معین از شهروندان تعلق یابند و مورد استفاده قرار گیرند و بعضی فضاها به شکل مساوی در اختیار شهروندان باشند .

 
سینما پردیس در پارک ملتسینما پردیس در پارک ملت

فرخ باور : این معماری یک استثنا هست که قاعده را اثبات می کند . قاعده یک سینما این هست که کالبدش پاسخگوی نیازها و رفتارها باشد ...این سینماها می توانند تمام روزت را پوشش دهند . از این سالن به آن سالن .کمی با عجله ، باید از وقت حداکثر استفاده را برد ...اما در کار دانشمیر اتفاقات دیگری می افتد که هم می توان گفت نه کالایی است و نه از بینش و ارزش های سرمایه داری پیروی می کند زیرا که سرمایه داری با حداکثر سود در مدت زمان کوتاهتر ، تمام فضاهای خالی را چه در معماری و چه در شهرسازی پر می کند . اما این مجموعه را باید کشف کنی ، اشتباه کنی و شاید غافلگیر شوی . همه چیز برملا و آشکار و مستقیم نیست . باید گردش کرد نگاه کرد و یافت . عجله کار شیطان است .

 

 

 

 
گنبد سلطانیهگنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه سومین گنبد عظیم جهان، بعد از گنبد کلیسای جامع مریم مقدس – سانتاماریا دلفیوره در فلورانس ایتالیا و گنبد مسجد جامع ایا صوفیه در استانبول ترکیه (که هر دو بعد از گنبد سلطانیه ساخته شده اند) توانسته بر معماری سده های بعد از خود چنان تاثیرگذار باشد که تاریخ معماری جهان کمتر نظیر آن را به یاد دارد.

 
گفتگو با ناصر فکوهی در چارچوب نخستین همایش ملی «انسان شناسی هنر» در اصفهانگفتگو با ناصر فکوهی در چارچوب نخستین همایش ملی «انسان شناسی هنر» در اصفهان

درباره همایش:
نخستین همایش ملی انسان شناسی هنر، به وسیله دانشگاه هنر اصفهان با همکاری «انسان شناسی و فرهنگ» در روزهای 7 تا 9 اردیبهشت 1389، برگزار خواهد شد. دبیر علمی این همایش سرکار خانم دکتر بهار مختاریان هستند. در زیر گفتگویی درباره مفهوم انسان شناسی هنر و مباحث آن را که بادکتر ناصر فکوهی از اعضای هیئت علمی این همایش و مدیر «انسان شناسی و فرهنگ» را می خوانید.

 

عباس قالیچی ها - دنیای ما انسانها بر اساس فلسفه هستی درون و برون ذره و کلان که به فیلسوفان بر مبنای گرفته شده از طبیعت زیست پایه گذاری و طبقه بندی کرده اند که امروز در مجموع به وحدت وجودی ختم می شود ، که همه چیز و کس و فعل و انفعالات را به او نسبت می دهیم ولی برای تشخیص اصطلاحات دو شبکه مثبت و منفی تفکیک نموده ایم و بدون آن قابل مقایسه و تشخیص نیست .

 
بررسی شهرسازی در دوره اشکانیانبررسی شهرسازی در دوره اشکانیان

شهرماندالایی
سیمای شهری در دوره فرمانروایی یونانی بر این را در شماره گذشته به تصویر کشیدیم و توضیح دادیم که اشکانیان چگونه این فرمانروایان بیگانه را مقهور قدرت خویش کردند، با پیروزی پارتیان بر جانشینان اسکندر، هنر ایرانی که با ظهور سلوکیان رنگ و بوی هلنی – یونانی به خود گرفته بود، بار دیگر پا به عرصه وجود نهاد
اگرچه در دوره نخستین، شاهان پارتی هنوز خط و زبان یونانی را روی سکه های خود ضرب می کردند اما بعدها این شیوه منسوخ شد. هم زمان با پیروزی اشکانیان و متناسب با شیوه حکومتی آن ها نوعی شهرسازی سلوکی با رنگ و بوی خاص خود همچنان حکمفرما بود که دراین شماره بررسی خواهد شد.

 

سید علیرضا قهاری : می‌گویند این قلعه را قبل از بنای یزد به چندین سال بهرام گبر كه ظاهراً یكی از عظمای مجوس بوده است، احداث نموده و مسكن مجوسیان بوده است. تپه گلی هم هست كه آن را دخمه مجوس می‌دانند. اینجا نسبت به سایر منازل قدری ییلاقیت دارد و هنوز توت نرسیده است. مرحوم حاجی محمد ولی‌میرزا رباط بسیار خوبی ساخته است. قنات نمی شوری در خارج رباط جاری است. مزار یكی از خدام سریر ارتضا صلوات‌الله‌علیه در خارج قلعه واقع است، اما اسم آن معلوم نیست. این مزرعه خیلی با صفا و خوش هواست. از اطراف محاط كوه است. گل زرد هنوز هست.

 

حسین سلطان‌زاده : معماری، همانند برخی از دیگر هنرها و پدیده‌های اجتماعی در ایران تا اوایل دوره قاجار به‌طور عمده از عوامل و پدیده‌های درونی جامعه تأثیر می‌پذیرفت و تحول و تطور آن به‌صورت درون‌زا، از آهنگی كٌند و هم‌آهنگ با سایر پدیده‌های هنری و اجتماعی برخوردار بود. از دورة قاجار در پی‌آمدوشد سفرا و هیئت‌های سیاسی، اقتصادی و در مواردی كمیسیون‌های مذهبی اروپایی، روسی و هیئت‌های عثمانی به ایران، به‌تدریج برخی عناصر و خصوصیات معماری ایرانی به تقلید از سرزمین‌های مزبور و به‌ویژه اروپا دگرگون شد.

 

سیروس باور : در دهه اول 1300 با روی كارآمدن دولت جدید پهلوی و احساس نیاز به بناهای دولتی زمین‌های حاشیه میدان مشق سابق برای بناهای دولتی زمین‌های حاشیه میدان مشق سابق برای بناهایی چون اداره پست‌خانه تهران (1307)، ساختمان شهربانی، ساختمان وزارت امور خارجه، غرب سردرباغ ملی و ساختمان موزه و كتابخانه ملی (1304)، در نظر گرفته شد.

 

سوسن یزدانی : هنگامی كه صحبت از معماری صنعتی می‌شود، بی‌درنگ این سئوال به ذهن می‌آید كه معماری صنعتی به كدام بخش از معماری اطلاق می‌گردد. چه ویژگی‌هایی دارد و چرا اصولاً این مقوله را از سایر مباحث معماری جدا می‌كنیم. آیا این جدایی درست است یا نه. اگر این تفكیك درست است، نقش معمار در این میانه چیست؟

 
شهرسالم ساختن به روزهای سده 21شهرسالم ساختن به روزهای سده 21

محمدمنصور فلامكی : آن روزهایی كه نخستین سمپوزیوم شهر سالم در ایران برگزار شد (آذر ماه 1370) هنوز نمی‌دانستیم كه تا چه اندازه آدمیان پی‌جوی سخنی دیگر در باب شهر خواهند بود و تا كجا در راه جهانی دیدن شهر گام بر خواهند داشت.
در آن روزها نیز می‌شد، بر مبنای تعریفی كه به ویژه ما ایرانیان برای شهر می‌شناختیم، این پرسش را به میان آورد كه از چگونه شهری سخن در میان است؟ از آنچه زیر عنوان «شهر جدید» در كشورمان می‌ساختیم (و هنوز می‌سازیم) یا شهر به معنای گسترده‌اش، جایی كه به هرگونه تحركی كه در پهنه‌اش می‌توانیم دست یابیم.

 

<p style="text-align: center;" dir="RTL">(مقالات گذشته- مرداد
1391)</p>

<p dir="RTL">در میان کویر خشک و سوزان مرکزی ایران، به سبب وجود قنات
های متعدد تاریخی، شهر کهن اردستان سرسبز و خرم با سکوتی دل انگیز و
قدمتی بسیار قرارگرفته است. در مرکز محله محال (از محلات تاریخی
اردستان) مجموعه بناهای تاریخی، فرهنگی در کنار مسجد جامع با تزئینات
و خطوط معماری باشکوه و بی نظیرش، جلوگاه بخشی از ویژگی های هنرو
معماری دوره اسلامی ایران است. در این نوشته شرح مختصری از قابلیت های
نهفته معماری در این ارسن شهری بیان می شود. پیش از آغاز هر کلامی یاد
استاد، مرحوم دکتر باقرآیت الله زاده شیرازی را که زحمات فراوانی در
مطالعه و بررسی این مجموعه متحمل شده اند گرامی می داریم.<br />
 ● واژه شناسی<br />
 واژه اردستان با عنوان های اَزدستان، اَزدَستان، اَزگ دَستان،
اَرگستان و اَرجستان در متون تاریخی آورده شده است. به زبان بومی که
لهجه ای از زبان پهلوی است، اردستان را «آرسون» یا «اَسون» و گاهی هم
«اَردستون» می گویند. کلمه اردستان در زبان های باستانی به معنای
جایگاه مقدس و پاک، جایگاه درستی و راستی و سرزمین مردمان متدین با
خاکی به رنگ آرد، بیان شده است.<br />
 ● اقلیم اردستان<br />
 رشته کوه های مرکزی ایران عامل عمده سکونت و زندگی در حاشیه کویر به
شمار می آیند و تقریباً تمامی آبادی و رستاق های خرد و کلان بر سر
شاهراه باستانی ری کرمان در دامنه این ارتفاعات شکل گرفته اند. بخش
هایی از مرکز این سلسله جبال بین کوه کرکس (کاشان) و شیرکوه (یزد) با
نام کوه های اردستان شناخته می شود که شهر تاریخی اردستان و دیگر
آبادی های این<br />
 محدوده در میان دره ها و دامنه کوه و جلگه های شمالی آن تا حاشیه
کویر مرکزی پراکنده اند. اگر بر روی نقشه جغرافیایی ایران خطی از گوشه
شمال شرقی (سرخس) به گوشه جنوب غربی (خرمشهر) و خطی دیگر از گوشه شمال
غربی (کوه آرارات) به گوشه جنوب شرقی آن (خلیج گواتر) ترسیم کنیم، این
۲ خط همدیگر را در نقطه ای قطع می کنند که اصطلاحاً مرکز ایران خوانده
می شود.<br />
 اردستان در این نقطه یعنی مرکز جغرافیایی کشور قرار دارد و یکی از
شهرستان های شمالی استان اصفهان است. تقریباً بیشتر نقاط جنوب غربی
این منطقه، کوهستانی و بخش های شمالی بیابان و کویر است و مساحتی در
حدود ۱۱۲۹۳ کیلومتر مربع دارد. ناحیه کوهستانی که از جنوب غربی شروع و
تا جنوب شرقی و قسمتی از مشرق اردستان امتداد می یابد، هوایی معتدل
سرد و سالم دارد. آب این منطقه گوارا و شیرین و از قنوات تأمین می
شود.<br />
 ناحیه گرمسیر از شمال شرقی تا شمال غربی و قسمتی از غرب اردستان
امتداد داشته و هوای این ناحیه گرم متغیر به واسطه نزدیکی به کویر و
شن ها و ریگ های روان اغلب اوقات، غبار آلود است. میزان بارندگی در
این اقلیم بسیار کم و معمولاً از پاییز تا اواخر بهار است. وزش باد در
فصول مختلف تفاوت دارد و شامل باد کویری، باد کاشی، باد خراسان و باد
قبله است.<br />
 ● پیشینه تاریخی اردستان<br />
 درباره قدمت بنای اولیه سکونتگاه اردستان نظرهای متفاوتی وجود دارد.
برخی از تاریخ نویسان بنای شهر را به دستان ابن سام نسبت داده اند و
زواره (شهری در نزدیکی اردستان) را از بناهای برادر رستم می دانند.
یکی از ادیبان دوره قاجاریه می نویسد: در دوره سلاطین عجم، اراضی نطنز
و قرای خمسه از متعلقات جوشقان قالی و اردستان و کاشان و قم و حدود
کنار رودخانه عراق جزو مملکت اصفهان بوده و آنها را سلاطین عجم بنا
نهاده وآباد ساخته اند.<br />
 از سوی دیگر اهالی اردستان می گویند که سرزمین آنجا جزو املاک و تیول
رستم دستان بوده و رستم در آنجا ارگی داشته به نام ارگ رستم دستان که
امروز به مرور زمان تبدیل به کلمه اردستان شده است. همچنین باغ و گذری
به نام فرامرز پسر رستم در محله باب الدحی، آب و ملک و خانه ای در
محله کبودان به نام «کاوه» و قریه ای در یک فرسنگی شهر به نام «شیده»
پسر افراسیاب موجود است.<br />
 اردستان پایتخت اردوان چهارم اشکانی بوده و او قصر مجللی در مجاورت
دشت محله رامیان بر روی تپه ای ساخته که آن به «تل عاشقان» مشهور بوده
و مردم به زبان محلی آنجا را کوپه عاشقان گویند. در شهر اردستان قنات
بزرگی به نام «آرمنه» وجود دارد که بانی آن را آرمن شاه یا اروند شاه
فرزند کی قباد از ملوک کیان می دانند. کهن ترین تاریخ مکتوب این شهر
به عهد کیانیان می رسد. دژ ارونه (که تا اوایل سلطنت ناصرالدین شاه
قاجار موجود بوده و سپس به باغ تبدیل شده است) و بنای شهر را به بهمن
بن اسفندیار بن گشتاسب بن سهراب بن اروند شاه بن کی قباد، از پادشاهان
کیانی نسبت داده اند. در واقع بنای ابتدایی اردستان، قلعه ای با حصار
و باروی بسیار استوار بوده و نزدیک حصار خندقی قرار داشته که هنوز
آثارش باقی است. طبق نقل حمزه اصفهانی، در میان قلعه، آتشکده ای وجود
داشت که همان آتشکده مهراردشیر است. ا<br />
<br />
 ز عهد اشکانیان اثر قابل توجهی به جز قنات خسروشاه اشکانی باقی
نمانده است. عده ای از مورخان محل تولد انوشیروان را اردستان می دانند
و معتقدند مادر وی اردستانی بوده است و تا هنگام عزیمت به مدائن، در
آن جا زندگی می کرده است.<br />
 انوشیروان ساسانی زمانی که به سلطنت رسید برای کودکانی که هم درس او
بودند در اردستان کوشک هایی بنا کرد که اکنون از بین رفته است. در عهد
اسلام نیز از قرن نخست هجری قمری، بناهایی در اردستان به وجود آمده
است. در قرن نخست هـ . ق، امام حسن علیه السلام از اردستان عبور کردند
و در مسجد کهن و در مسجد کبودان، نماز خواندند که هر<br />
 ۲ مسجد به نام ایشان نامیده شدند. در قرن ۲ و ۳ هـ . ق، بنای نخستین
مسجد جامع اردستان به دست عمر بن عبدالعزیزآل ابودلف به انجام رسید.
این مسجد قبلاً آتشکده یا معبد بوده است. هلاکوی مغول در قرن ۷ هـ . ق
به قتل و غارت ساکنان شهر پرداخت و آن را به صورت نیمه ویران درآورد.
مسجد جامع اردستان در محله محال که بزرگ ترین محله از میان محلات
اردستان است، قرار دارد<br />
 ● عناصر و فضاهای تاریخی<br />
 مرکز محله محال اردستان شامل مجموعه ای از بناهای گوناگون خدماتی،
مذهبی و فرهنگی است. این ارسن شهری شامل ابنیه تاریخی چون مسجد جامع
اردستان، مدرسه حاج حسین نورالدین، حمام پایین مسجد، حسینیه، آب
انبار، کاروانسرا و بازارچه سنتی است. از کاروانسرای مجموعه امروزه
آثاری بر جای نمانده است و به دلیل تعریض خیابان کاملاً تسطیح شده
است.<br />
 حمام مجموعه دارای ۲ بخش مردانه و زنانه بوده و ۲ ورودی در قسمت های
جنوبی و غربی خود دارد و بخش زیادی از ساختار این ساختمان در حال
تخریب است. بازارچه مجموعه در قسمت شرقی مسجد جامع واقع شده و در فرم
پلان در راستای ورودی جنوبی و جنوب شرقی مسجد قرار گرفته است. مدرسه
حاج حسین نیز به اداره میراث فرهنگی اردستان تغییر کاربری داده است.
آب انبار و حسینیه مجموعه محله نیز مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته و
از نظر ساختاری کاملاً پایدار هستند<br />
 ● مسجد جامع اردستان<br />
 بنای اولیه مسجد جامع اردستان براساس بررسی های صورت گرفته، مربوط به
قرون اولیه اسلامی است و در دوره سلجوقی تجدید بنا و در دوره های
بعدی، بخش های مختلفی به آن اضافه شده است. مسجد اولیه با فرم
شبستانی، دارای صحن مرکزی (میانسرا)، شبستان های ستوندار در ۴ سمت
حیاط، دیوار خشتی محصور کننده و سر در بوده است. از دیدگاه ساختاری،
ستون های موجود دارای تفاوت های مشخصی هستند که به نظر می رسد به دلیل
وجود دوره های مختلف ساختمانی باشد.<br />
 بقایای ستون ها، دیوارها و آرایه های مسجد اولیه، در دالان ورودی
جنوب غربی، شبستان غربی و شمال شرقی نمایان شده است. ساخت مایه بنا از
آجر با ملات گچ بوده و تزئینات آن را گچبری، آجرکاری و نقاشی روی گچ
تشکیل می داده است. البته ساختمان کنونی مسجد با طرح ۴ ایوانی در کنار
ابنیه تاریخی دیگری چون حسینیه، آب انبار، مدرسه علمیه، کاروانسرا و
بازارچه سنتی قرار گرفته و مشتمل بر سردر، حیاط مرکزی، ایوان های
چهارگانه، گنبدخانه، شبستان های متعدد، رواق، فضاهای زیر زمینی و
کتیبه های تاریخی و آرایه های نفیس و با شکوه است.<br />
 این مسجد در اصل ۶ ورودی داشته که از طریق دالان هایی به صحن مرکزی
مربوط می شده، اما ظاهراً ۲ ورودی مسدود شده و ورودی اصلی در گوشه
جنوب غربی مسجد قرار گرفته است. ایوان جنوبی صحن با طاق گهواره ای و
تزئینات بسیار زیبای گچبری، آجرکاری و کتیبه تاریخی (مربوط به دوره
سلجوقی) با اهمیت ترین ایوان مسجد است. ساختمان ایوان جنوبی از سوی
ابوطاهربن غالی ساخته شده و بر جانب غربی مدخل گنبدخانه، سنگ نبشته ای
مشتمل بر فرمان شاه عباس اول مبنی بر تخفیف مالیات شیعیان اردستان،
مربوط به قرن دهم هـ . ق، نصب شده است.<br />
 ایوان شمالی با توجه به کتیبه های موجود، مربوط به اوایل دوران صفوی
است و با توجه به کاوش های انجام شده به طور مستقیم بر روی مسجد اولیه
قرار گرفته است. با عنایت به این نکته که ایوان های شرقی و غربی نیز
در دوره صفوی شکل گرفته اند، می توان گفت که مسجد دوره سلجوقی با
فضاهای صحن مرکزی، گنبدخانه، ایوان جنوبی و شبستان های ستوندار مجاور
میانسرا شکل یافته است. درگوشه شمال غربی مسجد، مناره آجری ساده وکم
ارتفاعی قرار دارد که بخش فوقانی آن از بین رفته است. به نظر می رسد
که بنای اصلی مناره متعلق به دوره سلجوقی یا بعد از آن باشد.<br />
 مسجد جامع اردستان در دهه های اخیر از سوی استاد مرمت و معماری
ایران، مرحوم دکتر باقر آیت الله زاده شیرازی مورد مطالعه، کاوش و
بررسی قرار گرفت. همان طور که بیان شد مسجد جامع اردستان دارای ورودی
های متعددی است که عامل ارتباط فضاهای اطراف با مسجد هستند. این امر
نشان دهنده نقش گسترده ارتباطی مسجد در طول تاریخ است و بیانگر این
ویژگی است که ساختمان به چه صورت، با گذرهای متعدد اطراف خود به آسانی
امکان ارتباط با شهر را برقرار می سازد. در این مسجد وجود ورودی های
متعدد در اطراف بنا نقش مرکزیت مسجد در ارسن (مجموعه) را نیز نمایان
می کند.<br />
 اگر این مسجد در یک راسته بازار و یا بافت قدیمی شهری به تنهایی
کاربرد داشت، شاید ورودی ها و دسترسی های کمتری را می طلبید ولی با
توجه به نیازهای موجود، این ورودی ها خود را از اطراف و گوشه های
ساختمان به داخل کشیده است و هر<br />
<br />
 کدام پاسخگوی نیاز دسترسی به مسجد جامع از طرف یکی از عناصر مجموعه
است. مسجد جامع اردستان در ادوار مختلف تاریخی دستخوش تغییرات و
دگرگونی هایی گشته که علاوه بر تحولات به وجود آمده در فرم بنا و فضا
های موجود، این مسأله در تزئینات مسجد جامع نیز صادق است. با توجه به
دوره های مختلف ساخت بنا، تزئینات موجود در آن نیز به دوره های
متفاوتی باز می گردد. قدیمی ترین بخش تزئینات به کار گرفته شده در
بنای مورد نظر، مربوط به ساختمان اولیه مسجد است.<br />
 دوره دوم تزئینات به کار رفته در بنا مربوط به دوره ای است که مسجد
به صورت شبستان ستوندار بوده. از این دوره نیز در دور ستون های شبستان
تزئینات گچبری بر جای مانده که حائز اهمیت و بسیار زیبا هستند. بقیه
تزئیناتی که در بنا وجود دارد از زمان تبدیل شدن مسجد ازطرح شبستانی
به ۴ ایوانی است.<br />
 در هر دوره تزئینات زیبایی اجرا شده و گاهی دوره جدید دوره متأخرتر
را پوشانده است. در زیر ایوان جنوبی مسجد، تزئینات گچبری زیبایی یافت
می شود که بسیار ماهرانه کار شده و همچنین در اطراف ورودی از ایوان
جنوبی به گنبد خانه نیز این تزئینات ادامه می یابد که شامل کتیبه ای
از آیات قرآن کریم است.</p>

<p dir="RTL">سطح طاق نماها با گچ پوشیده شده و مهرهای گچی به صورت
چهارتایی، شکل چلیپایی را به وجود آورده است. در بین بند های عمودی
آجرها نیز مهرهای نقش دار گچی به کار رفته است. محراب مسجد جامع
اردستان یکی از زیباترین جلوه های هنر معماری ایران در دوره اسلامی به
شمار می رود که پس از گذشت سالیان دراز، همچنان پرآوازه و بی نظیر
است.</p>

<p dir="RTL">&nbsp;</p>

<p dir="RTL">&nbsp;</p>

<p dir="RTL">منبع:www.persianpersia.com- مرداد 1391</p>

<p dir="RTL">تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره
السادات عربشاهی</p>

<p dir="RTL">&nbsp;</p>

<p dir="RTL">&nbsp;</p>
<p style="text-align: center;" dir="RTL">(مقالات گذشته- مرداد 1391)</p> <p dir="RTL">در میان کویر خشک و سوزان مرکزی ایران، به سبب وجود قنات های متعدد تاریخی، شهر کهن اردستان سرسبز و خرم با سکوتی دل انگیز و قدمتی بسیار قرارگرفته است. در مرکز محله محال (از محلات تاریخی اردستان) مجموعه بناهای تاریخی، فرهنگی در کنار مسجد جامع با تزئینات و خطوط معماری باشکوه و بی نظیرش، جلوگاه بخشی از ویژگی های هنرو معماری دوره اسلامی ایران است. در این نوشته شرح مختصری از قابلیت های نهفته معماری در این ارسن شهری بیان می شود. پیش از آغاز هر کلامی یاد استاد، مرحوم دکتر باقرآیت الله زاده شیرازی را که زحمات فراوانی در مطالعه و بررسی این مجموعه متحمل شده اند گرامی می داریم.<br /> ● واژه شناسی<br /> واژه اردستان با عنوان های اَزدستان، اَزدَستان، اَزگ دَستان، اَرگستان و اَرجستان در متون تاریخی آورده شده است. به زبان بومی که لهجه ای از زبان پهلوی است، اردستان را «آرسون» یا «اَسون» و گاهی هم «اَردستون» می گویند. کلمه اردستان در زبان های باستانی به معنای جایگاه مقدس و پاک، جایگاه درستی و راستی و سرزمین مردمان متدین با خاکی به رنگ آرد، بیان شده است.<br /> ● اقلیم اردستان<br /> رشته کوه های مرکزی ایران عامل عمده سکونت و زندگی در حاشیه کویر به شمار می آیند و تقریباً تمامی آبادی و رستاق های خرد و کلان بر سر شاهراه باستانی ری کرمان در دامنه این ارتفاعات شکل گرفته اند. بخش هایی از مرکز این سلسله جبال بین کوه کرکس (کاشان) و شیرکوه (یزد) با نام کوه های اردستان شناخته می شود که شهر تاریخی اردستان و دیگر آبادی های این<br /> محدوده در میان دره ها و دامنه کوه و جلگه های شمالی آن تا حاشیه کویر مرکزی پراکنده اند. اگر بر روی نقشه جغرافیایی ایران خطی از گوشه شمال شرقی (سرخس) به گوشه جنوب غربی (خرمشهر) و خطی دیگر از گوشه شمال غربی (کوه آرارات) به گوشه جنوب شرقی آن (خلیج گواتر) ترسیم کنیم، این ۲ خط همدیگر را در نقطه ای قطع می کنند که اصطلاحاً مرکز ایران خوانده می شود.<br /> اردستان در این نقطه یعنی مرکز جغرافیایی کشور قرار دارد و یکی از شهرستان های شمالی استان اصفهان است. تقریباً بیشتر نقاط جنوب غربی این منطقه، کوهستانی و بخش های شمالی بیابان و کویر است و مساحتی در حدود ۱۱۲۹۳ کیلومتر مربع دارد. ناحیه کوهستانی که از جنوب غربی شروع و تا جنوب شرقی و قسمتی از مشرق اردستان امتداد می یابد، هوایی معتدل سرد و سالم دارد. آب این منطقه گوارا و شیرین و از قنوات تأمین می شود.<br /> ناحیه گرمسیر از شمال شرقی تا شمال غربی و قسمتی از غرب اردستان امتداد داشته و هوای این ناحیه گرم متغیر به واسطه نزدیکی به کویر و شن ها و ریگ های روان اغلب اوقات، غبار آلود است. میزان بارندگی در این اقلیم بسیار کم و معمولاً از پاییز تا اواخر بهار است. وزش باد در فصول مختلف تفاوت دارد و شامل باد کویری، باد کاشی، باد خراسان و باد قبله است.<br /> ● پیشینه تاریخی اردستان<br /> درباره قدمت بنای اولیه سکونتگاه اردستان نظرهای متفاوتی وجود دارد. برخی از تاریخ نویسان بنای شهر را به دستان ابن سام نسبت داده اند و زواره (شهری در نزدیکی اردستان) را از بناهای برادر رستم می دانند. یکی از ادیبان دوره قاجاریه می نویسد: در دوره سلاطین عجم، اراضی نطنز و قرای خمسه از متعلقات جوشقان قالی و اردستان و کاشان و قم و حدود کنار رودخانه عراق جزو مملکت اصفهان بوده و آنها را سلاطین عجم بنا نهاده وآباد ساخته اند.<br /> از سوی دیگر اهالی اردستان می گویند که سرزمین آنجا جزو املاک و تیول رستم دستان بوده و رستم در آنجا ارگی داشته به نام ارگ رستم دستان که امروز به مرور زمان تبدیل به کلمه اردستان شده است. همچنین باغ و گذری به نام فرامرز پسر رستم در محله باب الدحی، آب و ملک و خانه ای در محله کبودان به نام «کاوه» و قریه ای در یک فرسنگی شهر به نام «شیده» پسر افراسیاب موجود است.<br /> اردستان پایتخت اردوان چهارم اشکانی بوده و او قصر مجللی در مجاورت دشت محله رامیان بر روی تپه ای ساخته که آن به «تل عاشقان» مشهور بوده و مردم به زبان محلی آنجا را کوپه عاشقان گویند. در شهر اردستان قنات بزرگی به نام «آرمنه» وجود دارد که بانی آن را آرمن شاه یا اروند شاه فرزند کی قباد از ملوک کیان می دانند. کهن ترین تاریخ مکتوب این شهر به عهد کیانیان می رسد. دژ ارونه (که تا اوایل سلطنت ناصرالدین شاه قاجار موجود بوده و سپس به باغ تبدیل شده است) و بنای شهر را به بهمن بن اسفندیار بن گشتاسب بن سهراب بن اروند شاه بن کی قباد، از پادشاهان کیانی نسبت داده اند. در واقع بنای ابتدایی اردستان، قلعه ای با حصار و باروی بسیار استوار بوده و نزدیک حصار خندقی قرار داشته که هنوز آثارش باقی است. طبق نقل حمزه اصفهانی، در میان قلعه، آتشکده ای وجود داشت که همان آتشکده مهراردشیر است. ا<br /> <br /> ز عهد اشکانیان اثر قابل توجهی به جز قنات خسروشاه اشکانی باقی نمانده است. عده ای از مورخان محل تولد انوشیروان را اردستان می دانند و معتقدند مادر وی اردستانی بوده است و تا هنگام عزیمت به مدائن، در آن جا زندگی می کرده است.<br /> انوشیروان ساسانی زمانی که به سلطنت رسید برای کودکانی که هم درس او بودند در اردستان کوشک هایی بنا کرد که اکنون از بین رفته است. در عهد اسلام نیز از قرن نخست هجری قمری، بناهایی در اردستان به وجود آمده است. در قرن نخست هـ . ق، امام حسن علیه السلام از اردستان عبور کردند و در مسجد کهن و در مسجد کبودان، نماز خواندند که هر<br /> ۲ مسجد به نام ایشان نامیده شدند. در قرن ۲ و ۳ هـ . ق، بنای نخستین مسجد جامع اردستان به دست عمر بن عبدالعزیزآل ابودلف به انجام رسید. این مسجد قبلاً آتشکده یا معبد بوده است. هلاکوی مغول در قرن ۷ هـ . ق به قتل و غارت ساکنان شهر پرداخت و آن را به صورت نیمه ویران درآورد. مسجد جامع اردستان در محله محال که بزرگ ترین محله از میان محلات اردستان است، قرار دارد<br /> ● عناصر و فضاهای تاریخی<br /> مرکز محله محال اردستان شامل مجموعه ای از بناهای گوناگون خدماتی، مذهبی و فرهنگی است. این ارسن شهری شامل ابنیه تاریخی چون مسجد جامع اردستان، مدرسه حاج حسین نورالدین، حمام پایین مسجد، حسینیه، آب انبار، کاروانسرا و بازارچه سنتی است. از کاروانسرای مجموعه امروزه آثاری بر جای نمانده است و به دلیل تعریض خیابان کاملاً تسطیح شده است.<br /> حمام مجموعه دارای ۲ بخش مردانه و زنانه بوده و ۲ ورودی در قسمت های جنوبی و غربی خود دارد و بخش زیادی از ساختار این ساختمان در حال تخریب است. بازارچه مجموعه در قسمت شرقی مسجد جامع واقع شده و در فرم پلان در راستای ورودی جنوبی و جنوب شرقی مسجد قرار گرفته است. مدرسه حاج حسین نیز به اداره میراث فرهنگی اردستان تغییر کاربری داده است. آب انبار و حسینیه مجموعه محله نیز مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته و از نظر ساختاری کاملاً پایدار هستند<br /> ● مسجد جامع اردستان<br /> بنای اولیه مسجد جامع اردستان براساس بررسی های صورت گرفته، مربوط به قرون اولیه اسلامی است و در دوره سلجوقی تجدید بنا و در دوره های بعدی، بخش های مختلفی به آن اضافه شده است. مسجد اولیه با فرم شبستانی، دارای صحن مرکزی (میانسرا)، شبستان های ستوندار در ۴ سمت حیاط، دیوار خشتی محصور کننده و سر در بوده است. از دیدگاه ساختاری، ستون های موجود دارای تفاوت های مشخصی هستند که به نظر می رسد به دلیل وجود دوره های مختلف ساختمانی باشد.<br /> بقایای ستون ها، دیوارها و آرایه های مسجد اولیه، در دالان ورودی جنوب غربی، شبستان غربی و شمال شرقی نمایان شده است. ساخت مایه بنا از آجر با ملات گچ بوده و تزئینات آن را گچبری، آجرکاری و نقاشی روی گچ تشکیل می داده است. البته ساختمان کنونی مسجد با طرح ۴ ایوانی در کنار ابنیه تاریخی دیگری چون حسینیه، آب انبار، مدرسه علمیه، کاروانسرا و بازارچه سنتی قرار گرفته و مشتمل بر سردر، حیاط مرکزی، ایوان های چهارگانه، گنبدخانه، شبستان های متعدد، رواق، فضاهای زیر زمینی و کتیبه های تاریخی و آرایه های نفیس و با شکوه است.<br /> این مسجد در اصل ۶ ورودی داشته که از طریق دالان هایی به صحن مرکزی مربوط می شده، اما ظاهراً ۲ ورودی مسدود شده و ورودی اصلی در گوشه جنوب غربی مسجد قرار گرفته است. ایوان جنوبی صحن با طاق گهواره ای و تزئینات بسیار زیبای گچبری، آجرکاری و کتیبه تاریخی (مربوط به دوره سلجوقی) با اهمیت ترین ایوان مسجد است. ساختمان ایوان جنوبی از سوی ابوطاهربن غالی ساخته شده و بر جانب غربی مدخل گنبدخانه، سنگ نبشته ای مشتمل بر فرمان شاه عباس اول مبنی بر تخفیف مالیات شیعیان اردستان، مربوط به قرن دهم هـ . ق، نصب شده است.<br /> ایوان شمالی با توجه به کتیبه های موجود، مربوط به اوایل دوران صفوی است و با توجه به کاوش های انجام شده به طور مستقیم بر روی مسجد اولیه قرار گرفته است. با عنایت به این نکته که ایوان های شرقی و غربی نیز در دوره صفوی شکل گرفته اند، می توان گفت که مسجد دوره سلجوقی با فضاهای صحن مرکزی، گنبدخانه، ایوان جنوبی و شبستان های ستوندار مجاور میانسرا شکل یافته است. درگوشه شمال غربی مسجد، مناره آجری ساده وکم ارتفاعی قرار دارد که بخش فوقانی آن از بین رفته است. به نظر می رسد که بنای اصلی مناره متعلق به دوره سلجوقی یا بعد از آن باشد.<br /> مسجد جامع اردستان در دهه های اخیر از سوی استاد مرمت و معماری ایران، مرحوم دکتر باقر آیت الله زاده شیرازی مورد مطالعه، کاوش و بررسی قرار گرفت. همان طور که بیان شد مسجد جامع اردستان دارای ورودی های متعددی است که عامل ارتباط فضاهای اطراف با مسجد هستند. این امر نشان دهنده نقش گسترده ارتباطی مسجد در طول تاریخ است و بیانگر این ویژگی است که ساختمان به چه صورت، با گذرهای متعدد اطراف خود به آسانی امکان ارتباط با شهر را برقرار می سازد. در این مسجد وجود ورودی های متعدد در اطراف بنا نقش مرکزیت مسجد در ارسن (مجموعه) را نیز نمایان می کند.<br /> اگر این مسجد در یک راسته بازار و یا بافت قدیمی شهری به تنهایی کاربرد داشت، شاید ورودی ها و دسترسی های کمتری را می طلبید ولی با توجه به نیازهای موجود، این ورودی ها خود را از اطراف و گوشه های ساختمان به داخل کشیده است و هر<br /> <br /> کدام پاسخگوی نیاز دسترسی به مسجد جامع از طرف یکی از عناصر مجموعه است. مسجد جامع اردستان در ادوار مختلف تاریخی دستخوش تغییرات و دگرگونی هایی گشته که علاوه بر تحولات به وجود آمده در فرم بنا و فضا های موجود، این مسأله در تزئینات مسجد جامع نیز صادق است. با توجه به دوره های مختلف ساخت بنا، تزئینات موجود در آن نیز به دوره های متفاوتی باز می گردد. قدیمی ترین بخش تزئینات به کار گرفته شده در بنای مورد نظر، مربوط به ساختمان اولیه مسجد است.<br /> دوره دوم تزئینات به کار رفته در بنا مربوط به دوره ای است که مسجد به صورت شبستان ستوندار بوده. از این دوره نیز در دور ستون های شبستان تزئینات گچبری بر جای مانده که حائز اهمیت و بسیار زیبا هستند. بقیه تزئیناتی که در بنا وجود دارد از زمان تبدیل شدن مسجد ازطرح شبستانی به ۴ ایوانی است.<br /> در هر دوره تزئینات زیبایی اجرا شده و گاهی دوره جدید دوره متأخرتر را پوشانده است. در زیر ایوان جنوبی مسجد، تزئینات گچبری زیبایی یافت می شود که بسیار ماهرانه کار شده و همچنین در اطراف ورودی از ایوان جنوبی به گنبد خانه نیز این تزئینات ادامه می یابد که شامل کتیبه ای از آیات قرآن کریم است.</p> <p dir="RTL">سطح طاق نماها با گچ پوشیده شده و مهرهای گچی به صورت چهارتایی، شکل چلیپایی را به وجود آورده است. در بین بند های عمودی آجرها نیز مهرهای نقش دار گچی به کار رفته است. محراب مسجد جامع اردستان یکی از زیباترین جلوه های هنر معماری ایران در دوره اسلامی به شمار می رود که پس از گذشت سالیان دراز، همچنان پرآوازه و بی نظیر است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">منبع:www.persianpersia.com- مرداد 1391</p> <p dir="RTL">تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p>