مقالات معماری و شهرسازی

سیروس باور : در دهه اول 1300 با روی كارآمدن دولت جدید پهلوی و احساس نیاز به بناهای دولتی زمین‌های حاشیه میدان مشق سابق برای بناهای دولتی زمین‌های حاشیه میدان مشق سابق برای بناهایی چون اداره پست‌خانه تهران (1307)، ساختمان شهربانی، ساختمان وزارت امور خارجه، غرب سردرباغ ملی و ساختمان موزه و كتابخانه ملی (1304)، در نظر گرفته شد.

 

سوسن یزدانی : هنگامی كه صحبت از معماری صنعتی می‌شود، بی‌درنگ این سئوال به ذهن می‌آید كه معماری صنعتی به كدام بخش از معماری اطلاق می‌گردد. چه ویژگی‌هایی دارد و چرا اصولاً این مقوله را از سایر مباحث معماری جدا می‌كنیم. آیا این جدایی درست است یا نه. اگر این تفكیك درست است، نقش معمار در این میانه چیست؟

 
شهرسالم ساختن به روزهای سده 21شهرسالم ساختن به روزهای سده 21

محمدمنصور فلامكی : آن روزهایی كه نخستین سمپوزیوم شهر سالم در ایران برگزار شد (آذر ماه 1370) هنوز نمی‌دانستیم كه تا چه اندازه آدمیان پی‌جوی سخنی دیگر در باب شهر خواهند بود و تا كجا در راه جهانی دیدن شهر گام بر خواهند داشت.
در آن روزها نیز می‌شد، بر مبنای تعریفی كه به ویژه ما ایرانیان برای شهر می‌شناختیم، این پرسش را به میان آورد كه از چگونه شهری سخن در میان است؟ از آنچه زیر عنوان «شهر جدید» در كشورمان می‌ساختیم (و هنوز می‌سازیم) یا شهر به معنای گسترده‌اش، جایی كه به هرگونه تحركی كه در پهنه‌اش می‌توانیم دست یابیم.

 

<p style="text-align: center;" dir="RTL">(مقالات گذشته- مرداد
1391)</p>

<p dir="RTL">در میان کویر خشک و سوزان مرکزی ایران، به سبب وجود قنات
های متعدد تاریخی، شهر کهن اردستان سرسبز و خرم با سکوتی دل انگیز و
قدمتی بسیار قرارگرفته است. در مرکز محله محال (از محلات تاریخی
اردستان) مجموعه بناهای تاریخی، فرهنگی در کنار مسجد جامع با تزئینات
و خطوط معماری باشکوه و بی نظیرش، جلوگاه بخشی از ویژگی های هنرو
معماری دوره اسلامی ایران است. در این نوشته شرح مختصری از قابلیت های
نهفته معماری در این ارسن شهری بیان می شود. پیش از آغاز هر کلامی یاد
استاد، مرحوم دکتر باقرآیت الله زاده شیرازی را که زحمات فراوانی در
مطالعه و بررسی این مجموعه متحمل شده اند گرامی می داریم.<br />
 ● واژه شناسی<br />
 واژه اردستان با عنوان های اَزدستان، اَزدَستان، اَزگ دَستان،
اَرگستان و اَرجستان در متون تاریخی آورده شده است. به زبان بومی که
لهجه ای از زبان پهلوی است، اردستان را «آرسون» یا «اَسون» و گاهی هم
«اَردستون» می گویند. کلمه اردستان در زبان های باستانی به معنای
جایگاه مقدس و پاک، جایگاه درستی و راستی و سرزمین مردمان متدین با
خاکی به رنگ آرد، بیان شده است.<br />
 ● اقلیم اردستان<br />
 رشته کوه های مرکزی ایران عامل عمده سکونت و زندگی در حاشیه کویر به
شمار می آیند و تقریباً تمامی آبادی و رستاق های خرد و کلان بر سر
شاهراه باستانی ری کرمان در دامنه این ارتفاعات شکل گرفته اند. بخش
هایی از مرکز این سلسله جبال بین کوه کرکس (کاشان) و شیرکوه (یزد) با
نام کوه های اردستان شناخته می شود که شهر تاریخی اردستان و دیگر
آبادی های این<br />
 محدوده در میان دره ها و دامنه کوه و جلگه های شمالی آن تا حاشیه
کویر مرکزی پراکنده اند. اگر بر روی نقشه جغرافیایی ایران خطی از گوشه
شمال شرقی (سرخس) به گوشه جنوب غربی (خرمشهر) و خطی دیگر از گوشه شمال
غربی (کوه آرارات) به گوشه جنوب شرقی آن (خلیج گواتر) ترسیم کنیم، این
۲ خط همدیگر را در نقطه ای قطع می کنند که اصطلاحاً مرکز ایران خوانده
می شود.<br />
 اردستان در این نقطه یعنی مرکز جغرافیایی کشور قرار دارد و یکی از
شهرستان های شمالی استان اصفهان است. تقریباً بیشتر نقاط جنوب غربی
این منطقه، کوهستانی و بخش های شمالی بیابان و کویر است و مساحتی در
حدود ۱۱۲۹۳ کیلومتر مربع دارد. ناحیه کوهستانی که از جنوب غربی شروع و
تا جنوب شرقی و قسمتی از مشرق اردستان امتداد می یابد، هوایی معتدل
سرد و سالم دارد. آب این منطقه گوارا و شیرین و از قنوات تأمین می
شود.<br />
 ناحیه گرمسیر از شمال شرقی تا شمال غربی و قسمتی از غرب اردستان
امتداد داشته و هوای این ناحیه گرم متغیر به واسطه نزدیکی به کویر و
شن ها و ریگ های روان اغلب اوقات، غبار آلود است. میزان بارندگی در
این اقلیم بسیار کم و معمولاً از پاییز تا اواخر بهار است. وزش باد در
فصول مختلف تفاوت دارد و شامل باد کویری، باد کاشی، باد خراسان و باد
قبله است.<br />
 ● پیشینه تاریخی اردستان<br />
 درباره قدمت بنای اولیه سکونتگاه اردستان نظرهای متفاوتی وجود دارد.
برخی از تاریخ نویسان بنای شهر را به دستان ابن سام نسبت داده اند و
زواره (شهری در نزدیکی اردستان) را از بناهای برادر رستم می دانند.
یکی از ادیبان دوره قاجاریه می نویسد: در دوره سلاطین عجم، اراضی نطنز
و قرای خمسه از متعلقات جوشقان قالی و اردستان و کاشان و قم و حدود
کنار رودخانه عراق جزو مملکت اصفهان بوده و آنها را سلاطین عجم بنا
نهاده وآباد ساخته اند.<br />
 از سوی دیگر اهالی اردستان می گویند که سرزمین آنجا جزو املاک و تیول
رستم دستان بوده و رستم در آنجا ارگی داشته به نام ارگ رستم دستان که
امروز به مرور زمان تبدیل به کلمه اردستان شده است. همچنین باغ و گذری
به نام فرامرز پسر رستم در محله باب الدحی، آب و ملک و خانه ای در
محله کبودان به نام «کاوه» و قریه ای در یک فرسنگی شهر به نام «شیده»
پسر افراسیاب موجود است.<br />
 اردستان پایتخت اردوان چهارم اشکانی بوده و او قصر مجللی در مجاورت
دشت محله رامیان بر روی تپه ای ساخته که آن به «تل عاشقان» مشهور بوده
و مردم به زبان محلی آنجا را کوپه عاشقان گویند. در شهر اردستان قنات
بزرگی به نام «آرمنه» وجود دارد که بانی آن را آرمن شاه یا اروند شاه
فرزند کی قباد از ملوک کیان می دانند. کهن ترین تاریخ مکتوب این شهر
به عهد کیانیان می رسد. دژ ارونه (که تا اوایل سلطنت ناصرالدین شاه
قاجار موجود بوده و سپس به باغ تبدیل شده است) و بنای شهر را به بهمن
بن اسفندیار بن گشتاسب بن سهراب بن اروند شاه بن کی قباد، از پادشاهان
کیانی نسبت داده اند. در واقع بنای ابتدایی اردستان، قلعه ای با حصار
و باروی بسیار استوار بوده و نزدیک حصار خندقی قرار داشته که هنوز
آثارش باقی است. طبق نقل حمزه اصفهانی، در میان قلعه، آتشکده ای وجود
داشت که همان آتشکده مهراردشیر است. ا<br />
<br />
 ز عهد اشکانیان اثر قابل توجهی به جز قنات خسروشاه اشکانی باقی
نمانده است. عده ای از مورخان محل تولد انوشیروان را اردستان می دانند
و معتقدند مادر وی اردستانی بوده است و تا هنگام عزیمت به مدائن، در
آن جا زندگی می کرده است.<br />
 انوشیروان ساسانی زمانی که به سلطنت رسید برای کودکانی که هم درس او
بودند در اردستان کوشک هایی بنا کرد که اکنون از بین رفته است. در عهد
اسلام نیز از قرن نخست هجری قمری، بناهایی در اردستان به وجود آمده
است. در قرن نخست هـ . ق، امام حسن علیه السلام از اردستان عبور کردند
و در مسجد کهن و در مسجد کبودان، نماز خواندند که هر<br />
 ۲ مسجد به نام ایشان نامیده شدند. در قرن ۲ و ۳ هـ . ق، بنای نخستین
مسجد جامع اردستان به دست عمر بن عبدالعزیزآل ابودلف به انجام رسید.
این مسجد قبلاً آتشکده یا معبد بوده است. هلاکوی مغول در قرن ۷ هـ . ق
به قتل و غارت ساکنان شهر پرداخت و آن را به صورت نیمه ویران درآورد.
مسجد جامع اردستان در محله محال که بزرگ ترین محله از میان محلات
اردستان است، قرار دارد<br />
 ● عناصر و فضاهای تاریخی<br />
 مرکز محله محال اردستان شامل مجموعه ای از بناهای گوناگون خدماتی،
مذهبی و فرهنگی است. این ارسن شهری شامل ابنیه تاریخی چون مسجد جامع
اردستان، مدرسه حاج حسین نورالدین، حمام پایین مسجد، حسینیه، آب
انبار، کاروانسرا و بازارچه سنتی است. از کاروانسرای مجموعه امروزه
آثاری بر جای نمانده است و به دلیل تعریض خیابان کاملاً تسطیح شده
است.<br />
 حمام مجموعه دارای ۲ بخش مردانه و زنانه بوده و ۲ ورودی در قسمت های
جنوبی و غربی خود دارد و بخش زیادی از ساختار این ساختمان در حال
تخریب است. بازارچه مجموعه در قسمت شرقی مسجد جامع واقع شده و در فرم
پلان در راستای ورودی جنوبی و جنوب شرقی مسجد قرار گرفته است. مدرسه
حاج حسین نیز به اداره میراث فرهنگی اردستان تغییر کاربری داده است.
آب انبار و حسینیه مجموعه محله نیز مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته و
از نظر ساختاری کاملاً پایدار هستند<br />
 ● مسجد جامع اردستان<br />
 بنای اولیه مسجد جامع اردستان براساس بررسی های صورت گرفته، مربوط به
قرون اولیه اسلامی است و در دوره سلجوقی تجدید بنا و در دوره های
بعدی، بخش های مختلفی به آن اضافه شده است. مسجد اولیه با فرم
شبستانی، دارای صحن مرکزی (میانسرا)، شبستان های ستوندار در ۴ سمت
حیاط، دیوار خشتی محصور کننده و سر در بوده است. از دیدگاه ساختاری،
ستون های موجود دارای تفاوت های مشخصی هستند که به نظر می رسد به دلیل
وجود دوره های مختلف ساختمانی باشد.<br />
 بقایای ستون ها، دیوارها و آرایه های مسجد اولیه، در دالان ورودی
جنوب غربی، شبستان غربی و شمال شرقی نمایان شده است. ساخت مایه بنا از
آجر با ملات گچ بوده و تزئینات آن را گچبری، آجرکاری و نقاشی روی گچ
تشکیل می داده است. البته ساختمان کنونی مسجد با طرح ۴ ایوانی در کنار
ابنیه تاریخی دیگری چون حسینیه، آب انبار، مدرسه علمیه، کاروانسرا و
بازارچه سنتی قرار گرفته و مشتمل بر سردر، حیاط مرکزی، ایوان های
چهارگانه، گنبدخانه، شبستان های متعدد، رواق، فضاهای زیر زمینی و
کتیبه های تاریخی و آرایه های نفیس و با شکوه است.<br />
 این مسجد در اصل ۶ ورودی داشته که از طریق دالان هایی به صحن مرکزی
مربوط می شده، اما ظاهراً ۲ ورودی مسدود شده و ورودی اصلی در گوشه
جنوب غربی مسجد قرار گرفته است. ایوان جنوبی صحن با طاق گهواره ای و
تزئینات بسیار زیبای گچبری، آجرکاری و کتیبه تاریخی (مربوط به دوره
سلجوقی) با اهمیت ترین ایوان مسجد است. ساختمان ایوان جنوبی از سوی
ابوطاهربن غالی ساخته شده و بر جانب غربی مدخل گنبدخانه، سنگ نبشته ای
مشتمل بر فرمان شاه عباس اول مبنی بر تخفیف مالیات شیعیان اردستان،
مربوط به قرن دهم هـ . ق، نصب شده است.<br />
 ایوان شمالی با توجه به کتیبه های موجود، مربوط به اوایل دوران صفوی
است و با توجه به کاوش های انجام شده به طور مستقیم بر روی مسجد اولیه
قرار گرفته است. با عنایت به این نکته که ایوان های شرقی و غربی نیز
در دوره صفوی شکل گرفته اند، می توان گفت که مسجد دوره سلجوقی با
فضاهای صحن مرکزی، گنبدخانه، ایوان جنوبی و شبستان های ستوندار مجاور
میانسرا شکل یافته است. درگوشه شمال غربی مسجد، مناره آجری ساده وکم
ارتفاعی قرار دارد که بخش فوقانی آن از بین رفته است. به نظر می رسد
که بنای اصلی مناره متعلق به دوره سلجوقی یا بعد از آن باشد.<br />
 مسجد جامع اردستان در دهه های اخیر از سوی استاد مرمت و معماری
ایران، مرحوم دکتر باقر آیت الله زاده شیرازی مورد مطالعه، کاوش و
بررسی قرار گرفت. همان طور که بیان شد مسجد جامع اردستان دارای ورودی
های متعددی است که عامل ارتباط فضاهای اطراف با مسجد هستند. این امر
نشان دهنده نقش گسترده ارتباطی مسجد در طول تاریخ است و بیانگر این
ویژگی است که ساختمان به چه صورت، با گذرهای متعدد اطراف خود به آسانی
امکان ارتباط با شهر را برقرار می سازد. در این مسجد وجود ورودی های
متعدد در اطراف بنا نقش مرکزیت مسجد در ارسن (مجموعه) را نیز نمایان
می کند.<br />
 اگر این مسجد در یک راسته بازار و یا بافت قدیمی شهری به تنهایی
کاربرد داشت، شاید ورودی ها و دسترسی های کمتری را می طلبید ولی با
توجه به نیازهای موجود، این ورودی ها خود را از اطراف و گوشه های
ساختمان به داخل کشیده است و هر<br />
<br />
 کدام پاسخگوی نیاز دسترسی به مسجد جامع از طرف یکی از عناصر مجموعه
است. مسجد جامع اردستان در ادوار مختلف تاریخی دستخوش تغییرات و
دگرگونی هایی گشته که علاوه بر تحولات به وجود آمده در فرم بنا و فضا
های موجود، این مسأله در تزئینات مسجد جامع نیز صادق است. با توجه به
دوره های مختلف ساخت بنا، تزئینات موجود در آن نیز به دوره های
متفاوتی باز می گردد. قدیمی ترین بخش تزئینات به کار گرفته شده در
بنای مورد نظر، مربوط به ساختمان اولیه مسجد است.<br />
 دوره دوم تزئینات به کار رفته در بنا مربوط به دوره ای است که مسجد
به صورت شبستان ستوندار بوده. از این دوره نیز در دور ستون های شبستان
تزئینات گچبری بر جای مانده که حائز اهمیت و بسیار زیبا هستند. بقیه
تزئیناتی که در بنا وجود دارد از زمان تبدیل شدن مسجد ازطرح شبستانی
به ۴ ایوانی است.<br />
 در هر دوره تزئینات زیبایی اجرا شده و گاهی دوره جدید دوره متأخرتر
را پوشانده است. در زیر ایوان جنوبی مسجد، تزئینات گچبری زیبایی یافت
می شود که بسیار ماهرانه کار شده و همچنین در اطراف ورودی از ایوان
جنوبی به گنبد خانه نیز این تزئینات ادامه می یابد که شامل کتیبه ای
از آیات قرآن کریم است.</p>

<p dir="RTL">سطح طاق نماها با گچ پوشیده شده و مهرهای گچی به صورت
چهارتایی، شکل چلیپایی را به وجود آورده است. در بین بند های عمودی
آجرها نیز مهرهای نقش دار گچی به کار رفته است. محراب مسجد جامع
اردستان یکی از زیباترین جلوه های هنر معماری ایران در دوره اسلامی به
شمار می رود که پس از گذشت سالیان دراز، همچنان پرآوازه و بی نظیر
است.</p>

<p dir="RTL">&nbsp;</p>

<p dir="RTL">&nbsp;</p>

<p dir="RTL">منبع:www.persianpersia.com- مرداد 1391</p>

<p dir="RTL">تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره
السادات عربشاهی</p>

<p dir="RTL">&nbsp;</p>

<p dir="RTL">&nbsp;</p>
<p style="text-align: center;" dir="RTL">(مقالات گذشته- مرداد 1391)</p> <p dir="RTL">در میان کویر خشک و سوزان مرکزی ایران، به سبب وجود قنات های متعدد تاریخی، شهر کهن اردستان سرسبز و خرم با سکوتی دل انگیز و قدمتی بسیار قرارگرفته است. در مرکز محله محال (از محلات تاریخی اردستان) مجموعه بناهای تاریخی، فرهنگی در کنار مسجد جامع با تزئینات و خطوط معماری باشکوه و بی نظیرش، جلوگاه بخشی از ویژگی های هنرو معماری دوره اسلامی ایران است. در این نوشته شرح مختصری از قابلیت های نهفته معماری در این ارسن شهری بیان می شود. پیش از آغاز هر کلامی یاد استاد، مرحوم دکتر باقرآیت الله زاده شیرازی را که زحمات فراوانی در مطالعه و بررسی این مجموعه متحمل شده اند گرامی می داریم.<br /> ● واژه شناسی<br /> واژه اردستان با عنوان های اَزدستان، اَزدَستان، اَزگ دَستان، اَرگستان و اَرجستان در متون تاریخی آورده شده است. به زبان بومی که لهجه ای از زبان پهلوی است، اردستان را «آرسون» یا «اَسون» و گاهی هم «اَردستون» می گویند. کلمه اردستان در زبان های باستانی به معنای جایگاه مقدس و پاک، جایگاه درستی و راستی و سرزمین مردمان متدین با خاکی به رنگ آرد، بیان شده است.<br /> ● اقلیم اردستان<br /> رشته کوه های مرکزی ایران عامل عمده سکونت و زندگی در حاشیه کویر به شمار می آیند و تقریباً تمامی آبادی و رستاق های خرد و کلان بر سر شاهراه باستانی ری کرمان در دامنه این ارتفاعات شکل گرفته اند. بخش هایی از مرکز این سلسله جبال بین کوه کرکس (کاشان) و شیرکوه (یزد) با نام کوه های اردستان شناخته می شود که شهر تاریخی اردستان و دیگر آبادی های این<br /> محدوده در میان دره ها و دامنه کوه و جلگه های شمالی آن تا حاشیه کویر مرکزی پراکنده اند. اگر بر روی نقشه جغرافیایی ایران خطی از گوشه شمال شرقی (سرخس) به گوشه جنوب غربی (خرمشهر) و خطی دیگر از گوشه شمال غربی (کوه آرارات) به گوشه جنوب شرقی آن (خلیج گواتر) ترسیم کنیم، این ۲ خط همدیگر را در نقطه ای قطع می کنند که اصطلاحاً مرکز ایران خوانده می شود.<br /> اردستان در این نقطه یعنی مرکز جغرافیایی کشور قرار دارد و یکی از شهرستان های شمالی استان اصفهان است. تقریباً بیشتر نقاط جنوب غربی این منطقه، کوهستانی و بخش های شمالی بیابان و کویر است و مساحتی در حدود ۱۱۲۹۳ کیلومتر مربع دارد. ناحیه کوهستانی که از جنوب غربی شروع و تا جنوب شرقی و قسمتی از مشرق اردستان امتداد می یابد، هوایی معتدل سرد و سالم دارد. آب این منطقه گوارا و شیرین و از قنوات تأمین می شود.<br /> ناحیه گرمسیر از شمال شرقی تا شمال غربی و قسمتی از غرب اردستان امتداد داشته و هوای این ناحیه گرم متغیر به واسطه نزدیکی به کویر و شن ها و ریگ های روان اغلب اوقات، غبار آلود است. میزان بارندگی در این اقلیم بسیار کم و معمولاً از پاییز تا اواخر بهار است. وزش باد در فصول مختلف تفاوت دارد و شامل باد کویری، باد کاشی، باد خراسان و باد قبله است.<br /> ● پیشینه تاریخی اردستان<br /> درباره قدمت بنای اولیه سکونتگاه اردستان نظرهای متفاوتی وجود دارد. برخی از تاریخ نویسان بنای شهر را به دستان ابن سام نسبت داده اند و زواره (شهری در نزدیکی اردستان) را از بناهای برادر رستم می دانند. یکی از ادیبان دوره قاجاریه می نویسد: در دوره سلاطین عجم، اراضی نطنز و قرای خمسه از متعلقات جوشقان قالی و اردستان و کاشان و قم و حدود کنار رودخانه عراق جزو مملکت اصفهان بوده و آنها را سلاطین عجم بنا نهاده وآباد ساخته اند.<br /> از سوی دیگر اهالی اردستان می گویند که سرزمین آنجا جزو املاک و تیول رستم دستان بوده و رستم در آنجا ارگی داشته به نام ارگ رستم دستان که امروز به مرور زمان تبدیل به کلمه اردستان شده است. همچنین باغ و گذری به نام فرامرز پسر رستم در محله باب الدحی، آب و ملک و خانه ای در محله کبودان به نام «کاوه» و قریه ای در یک فرسنگی شهر به نام «شیده» پسر افراسیاب موجود است.<br /> اردستان پایتخت اردوان چهارم اشکانی بوده و او قصر مجللی در مجاورت دشت محله رامیان بر روی تپه ای ساخته که آن به «تل عاشقان» مشهور بوده و مردم به زبان محلی آنجا را کوپه عاشقان گویند. در شهر اردستان قنات بزرگی به نام «آرمنه» وجود دارد که بانی آن را آرمن شاه یا اروند شاه فرزند کی قباد از ملوک کیان می دانند. کهن ترین تاریخ مکتوب این شهر به عهد کیانیان می رسد. دژ ارونه (که تا اوایل سلطنت ناصرالدین شاه قاجار موجود بوده و سپس به باغ تبدیل شده است) و بنای شهر را به بهمن بن اسفندیار بن گشتاسب بن سهراب بن اروند شاه بن کی قباد، از پادشاهان کیانی نسبت داده اند. در واقع بنای ابتدایی اردستان، قلعه ای با حصار و باروی بسیار استوار بوده و نزدیک حصار خندقی قرار داشته که هنوز آثارش باقی است. طبق نقل حمزه اصفهانی، در میان قلعه، آتشکده ای وجود داشت که همان آتشکده مهراردشیر است. ا<br /> <br /> ز عهد اشکانیان اثر قابل توجهی به جز قنات خسروشاه اشکانی باقی نمانده است. عده ای از مورخان محل تولد انوشیروان را اردستان می دانند و معتقدند مادر وی اردستانی بوده است و تا هنگام عزیمت به مدائن، در آن جا زندگی می کرده است.<br /> انوشیروان ساسانی زمانی که به سلطنت رسید برای کودکانی که هم درس او بودند در اردستان کوشک هایی بنا کرد که اکنون از بین رفته است. در عهد اسلام نیز از قرن نخست هجری قمری، بناهایی در اردستان به وجود آمده است. در قرن نخست هـ . ق، امام حسن علیه السلام از اردستان عبور کردند و در مسجد کهن و در مسجد کبودان، نماز خواندند که هر<br /> ۲ مسجد به نام ایشان نامیده شدند. در قرن ۲ و ۳ هـ . ق، بنای نخستین مسجد جامع اردستان به دست عمر بن عبدالعزیزآل ابودلف به انجام رسید. این مسجد قبلاً آتشکده یا معبد بوده است. هلاکوی مغول در قرن ۷ هـ . ق به قتل و غارت ساکنان شهر پرداخت و آن را به صورت نیمه ویران درآورد. مسجد جامع اردستان در محله محال که بزرگ ترین محله از میان محلات اردستان است، قرار دارد<br /> ● عناصر و فضاهای تاریخی<br /> مرکز محله محال اردستان شامل مجموعه ای از بناهای گوناگون خدماتی، مذهبی و فرهنگی است. این ارسن شهری شامل ابنیه تاریخی چون مسجد جامع اردستان، مدرسه حاج حسین نورالدین، حمام پایین مسجد، حسینیه، آب انبار، کاروانسرا و بازارچه سنتی است. از کاروانسرای مجموعه امروزه آثاری بر جای نمانده است و به دلیل تعریض خیابان کاملاً تسطیح شده است.<br /> حمام مجموعه دارای ۲ بخش مردانه و زنانه بوده و ۲ ورودی در قسمت های جنوبی و غربی خود دارد و بخش زیادی از ساختار این ساختمان در حال تخریب است. بازارچه مجموعه در قسمت شرقی مسجد جامع واقع شده و در فرم پلان در راستای ورودی جنوبی و جنوب شرقی مسجد قرار گرفته است. مدرسه حاج حسین نیز به اداره میراث فرهنگی اردستان تغییر کاربری داده است. آب انبار و حسینیه مجموعه محله نیز مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته و از نظر ساختاری کاملاً پایدار هستند<br /> ● مسجد جامع اردستان<br /> بنای اولیه مسجد جامع اردستان براساس بررسی های صورت گرفته، مربوط به قرون اولیه اسلامی است و در دوره سلجوقی تجدید بنا و در دوره های بعدی، بخش های مختلفی به آن اضافه شده است. مسجد اولیه با فرم شبستانی، دارای صحن مرکزی (میانسرا)، شبستان های ستوندار در ۴ سمت حیاط، دیوار خشتی محصور کننده و سر در بوده است. از دیدگاه ساختاری، ستون های موجود دارای تفاوت های مشخصی هستند که به نظر می رسد به دلیل وجود دوره های مختلف ساختمانی باشد.<br /> بقایای ستون ها، دیوارها و آرایه های مسجد اولیه، در دالان ورودی جنوب غربی، شبستان غربی و شمال شرقی نمایان شده است. ساخت مایه بنا از آجر با ملات گچ بوده و تزئینات آن را گچبری، آجرکاری و نقاشی روی گچ تشکیل می داده است. البته ساختمان کنونی مسجد با طرح ۴ ایوانی در کنار ابنیه تاریخی دیگری چون حسینیه، آب انبار، مدرسه علمیه، کاروانسرا و بازارچه سنتی قرار گرفته و مشتمل بر سردر، حیاط مرکزی، ایوان های چهارگانه، گنبدخانه، شبستان های متعدد، رواق، فضاهای زیر زمینی و کتیبه های تاریخی و آرایه های نفیس و با شکوه است.<br /> این مسجد در اصل ۶ ورودی داشته که از طریق دالان هایی به صحن مرکزی مربوط می شده، اما ظاهراً ۲ ورودی مسدود شده و ورودی اصلی در گوشه جنوب غربی مسجد قرار گرفته است. ایوان جنوبی صحن با طاق گهواره ای و تزئینات بسیار زیبای گچبری، آجرکاری و کتیبه تاریخی (مربوط به دوره سلجوقی) با اهمیت ترین ایوان مسجد است. ساختمان ایوان جنوبی از سوی ابوطاهربن غالی ساخته شده و بر جانب غربی مدخل گنبدخانه، سنگ نبشته ای مشتمل بر فرمان شاه عباس اول مبنی بر تخفیف مالیات شیعیان اردستان، مربوط به قرن دهم هـ . ق، نصب شده است.<br /> ایوان شمالی با توجه به کتیبه های موجود، مربوط به اوایل دوران صفوی است و با توجه به کاوش های انجام شده به طور مستقیم بر روی مسجد اولیه قرار گرفته است. با عنایت به این نکته که ایوان های شرقی و غربی نیز در دوره صفوی شکل گرفته اند، می توان گفت که مسجد دوره سلجوقی با فضاهای صحن مرکزی، گنبدخانه، ایوان جنوبی و شبستان های ستوندار مجاور میانسرا شکل یافته است. درگوشه شمال غربی مسجد، مناره آجری ساده وکم ارتفاعی قرار دارد که بخش فوقانی آن از بین رفته است. به نظر می رسد که بنای اصلی مناره متعلق به دوره سلجوقی یا بعد از آن باشد.<br /> مسجد جامع اردستان در دهه های اخیر از سوی استاد مرمت و معماری ایران، مرحوم دکتر باقر آیت الله زاده شیرازی مورد مطالعه، کاوش و بررسی قرار گرفت. همان طور که بیان شد مسجد جامع اردستان دارای ورودی های متعددی است که عامل ارتباط فضاهای اطراف با مسجد هستند. این امر نشان دهنده نقش گسترده ارتباطی مسجد در طول تاریخ است و بیانگر این ویژگی است که ساختمان به چه صورت، با گذرهای متعدد اطراف خود به آسانی امکان ارتباط با شهر را برقرار می سازد. در این مسجد وجود ورودی های متعدد در اطراف بنا نقش مرکزیت مسجد در ارسن (مجموعه) را نیز نمایان می کند.<br /> اگر این مسجد در یک راسته بازار و یا بافت قدیمی شهری به تنهایی کاربرد داشت، شاید ورودی ها و دسترسی های کمتری را می طلبید ولی با توجه به نیازهای موجود، این ورودی ها خود را از اطراف و گوشه های ساختمان به داخل کشیده است و هر<br /> <br /> کدام پاسخگوی نیاز دسترسی به مسجد جامع از طرف یکی از عناصر مجموعه است. مسجد جامع اردستان در ادوار مختلف تاریخی دستخوش تغییرات و دگرگونی هایی گشته که علاوه بر تحولات به وجود آمده در فرم بنا و فضا های موجود، این مسأله در تزئینات مسجد جامع نیز صادق است. با توجه به دوره های مختلف ساخت بنا، تزئینات موجود در آن نیز به دوره های متفاوتی باز می گردد. قدیمی ترین بخش تزئینات به کار گرفته شده در بنای مورد نظر، مربوط به ساختمان اولیه مسجد است.<br /> دوره دوم تزئینات به کار رفته در بنا مربوط به دوره ای است که مسجد به صورت شبستان ستوندار بوده. از این دوره نیز در دور ستون های شبستان تزئینات گچبری بر جای مانده که حائز اهمیت و بسیار زیبا هستند. بقیه تزئیناتی که در بنا وجود دارد از زمان تبدیل شدن مسجد ازطرح شبستانی به ۴ ایوانی است.<br /> در هر دوره تزئینات زیبایی اجرا شده و گاهی دوره جدید دوره متأخرتر را پوشانده است. در زیر ایوان جنوبی مسجد، تزئینات گچبری زیبایی یافت می شود که بسیار ماهرانه کار شده و همچنین در اطراف ورودی از ایوان جنوبی به گنبد خانه نیز این تزئینات ادامه می یابد که شامل کتیبه ای از آیات قرآن کریم است.</p> <p dir="RTL">سطح طاق نماها با گچ پوشیده شده و مهرهای گچی به صورت چهارتایی، شکل چلیپایی را به وجود آورده است. در بین بند های عمودی آجرها نیز مهرهای نقش دار گچی به کار رفته است. محراب مسجد جامع اردستان یکی از زیباترین جلوه های هنر معماری ایران در دوره اسلامی به شمار می رود که پس از گذشت سالیان دراز، همچنان پرآوازه و بی نظیر است.</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">منبع:www.persianpersia.com- مرداد 1391</p> <p dir="RTL">تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p> <p dir="RTL">&nbsp;</p>

 

زنده یاد سید هادی میرمیران : در اولین طرح جامع شیراز كه در سال 1345 توسط دانشكده هنرهای زیبای دانشگاه تهران تهیه گردید، فضای اطراف منطقه تاریخی شیراز كه در گذشته خندق بود، به فضای سبز اختصاص داده شده بود و بدین ترتیب منطقه تاریخی درون كه یك حلقه سبز محصور می‌گردید. ایده جالبی كه متأسفانه در طرح‌های بعدی از بین رفت و این فضا به برخی خیابان‌ها و ساخت و سازهای ناهماهنگ اختصاص داده شد.

 

دكتر سیروس باور : ...معماری دوره پهلوی اول، در روند شكل‌گیری شیوه جدیدی از معماری كه به هیچ ترتیبی با معماری سنتی ایران هم‌بستگی نداشته و قالب و نمود معماری تازه‌ای را بیان می‌كند، نتیجه‌ای است از یك نوع تحول در ساختار اجتماعی همان زمان كه حالت درون‌گرا و بسته در خود، خود را رها كرده و دید را از حیا‌ط‌های داخلی به فضاهای خارج و منظره‌های شهری و حومه شهری گرایش داده‌اند.
پیدایش فضاهایی به نام «باشگاه» خود نمونه‌ای است از تمایلات جامعه تحول یافته ایرانی به «در جمع زندگی كردن» و رابطه برقرار كردن خانواده‌ها و اجتماعات با یكدیگر برای گذران اوقات فراغت و تبادل آشنایی ها، فرهنگ‌ها و غیره…!

 

 

در این مطالعه عوامل كالبدی محیط‌زیست انسان و روابط آن با انسان در زمینه‌های مختلف اجتماعی و اقتصادی و غیره و سنجش روابط عینی و ذهنی این دو و قالب‌های كالبدی كه شكل زندگی انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهند و به‌طوركلی تأثیرپذیری شكل زندگی انسان در رابطه با این قالب‌های متنوع و در رابطه با دهكده كوچكی به‌نام كندوان مورد بررسی قرار گرفته است.
این دهكده مثال زنده‌ای است از یك نوع تلفیق و تركیب فرم‌ها و تناسبات بدیع كه از قرن‌ها پیش، انسان زندگی خود را به بهترین وجهی با آن منطبق كرده است.

 
در آمدی بر حفظ میراث معماریدر آمدی بر حفظ میراث معماری

سید علیرضا قهاری : گنجینه‌های هنر معماری ، به جای مانده از قرون و اعصار ، از چنان اعتبار و حیثیتی برخوردارند كه توجه و حفاظت از آنها بطور مستمر از اهداف مهم مراكز فرهنگی در سراسر جهان بوده است. امید می‌رود در كشور ما نیز با داشتن سابقه تاریخی ممتد (و در اختیار داشتن بسیاری از این گنجینه‌ها) به ارزش واقعی آن توجه شده و میراثی را كه نبوع نسل‌های پیشین را به نمایش می‌گذارد، پاس بداریم . اگر چه حفظ میراث یك تمدن، كاری آسان نیست ولی اگر بخواهیم هویت خود را حفظ كنیم و از آن بعنوان پلی به سوی آینده بهره‌مند شویم، چنین امری بس ضروری است.

 
بیوگرافی حسین امانت طراح برج ازادی .دانشگاه شریف و..بیوگرافی حسین امانت طراح برج ازادی .دانشگاه شریف و..

هميشه آنهايى كه توانسته اند در يك محدوده زمانى و مكانى مشخص، جريان ساز و تاثيرگذار باشند قبل از آن يك دوره سكوت و خلوت را هم تجربه كرده اند، سكوت و خلوتى كه بعضاً با گمنامى و ناشناس بودن همراه بوده است. اما وضعيت حسين امانت كمى فرق مى كند.

 
درآمدی بر انبوه‌سازی مسكندرآمدی بر انبوه‌سازی مسكن

سید علیرضا قهاری : در كشورهای توسعه یافته، نقش مستقیم دولت در تولید مسكن بسیار ناچیز است و سایر بخش‌ها این وظیفه را بر عهده دارند. در ایران علیرغم این‌كه بخش خصوصی امكانات بالقوه‌ای را در ساخت مسكن (نه در انبوه‌سازی) دارا بوده، هیچ‌گاه نتوانسته است بر مشكل مسكن فائق آید. هزینه‌های سنگین بالاسری، مالیات، عوارض و بیمه‌ها و در نتیجه عدم سودآوری، همواره از این‌كه بخش خصوصی به انبوه‌سازی قابل توجه روی آورد، جلوگیری نموده‌اند. به علاوه واگذاری تسهیلات و اختیارات بیشتر از طرف دولت به دلیل موانع ناشی از قوانین كهنه و منسوخ با دشواری در عمل مواجه شده‌اند

 

دكتر محمد منصور فلامكی : نارسایی‌ها و سردرگمی‌هایی كه در طول این سه، چهار دهه اخیر در فضای معماری ایران به دست داده‌ایم همانند سایر پدیده‌های اجتماعی اقتصادی‌ای كه تجربه می‌كنیم، دارای ریشه‌ها و مولفه‌هایی چندگانه‌اند، كه در اینجا از دیدگاهی صرفاً معمارانه مورد توجه قرار گرفته است تا مگر، آن‌چه خود ما معماران موجب و سبب‌ایم را، كاستی و كوتاهی‌های عام قلمداد نكنیم.
معماری معاصر ایران، كه پرتلاش است و خواهان نوآوری (هر روز نقل تازه‌ای می‌یابد و به شوقی چندان معصوم كه كودكانه آن را در فضایی كه می‌آفریند نقل می‌كند) این معماری نیاز به اندیشیدن دارد.

 
نقدی بر مساجد جدیدنقدی بر مساجد جدید

مهدی عباسی - از قول رسول خدا (ص) نقل شده:هر كجا كه مسلمانان نماز را برپا كنند همان‌جا مسجد است.
این قول شریف می‌نمایاند كه فكر اولیه چقدر ساده آغاز شده. تنها شرط آن حضور دل است و ظاهر آن رو به سوی كعبه ... با این همه مساجد همیشه مایه مباهات و افتخار شهر و دیار سازندگان آن بوده است.

 
ضرورت تدوین نظام جامع حفاظت از میراث ملیضرورت تدوین نظام جامع حفاظت از میراث ملی

سید علیرضا قهاری:. میراث ملی ما نمایان‌گر تلقی گذشتگان و تبلور فلسفه و عملكرد آنان در طول تاریخ است و حتی آنان‌كه قابل استفاده نیستند، از آنجایی كه تاریخ گذشته را با خود به همراه دارند، دارای ارزش‌اند. اما امروزه همین میراث بطور رو به تزاید در معرض خطرات ناشی از سودپرستی‌ها، بی‌توجهی‌ها، تخریب عمدی، فرسایش و انواع آلودگی‌های محیط قرار دارد.

 

دكتر محمد منصور فلامكی : دامغانی‌ها، مانند سمنانی‌ها. به شهر خود مغروراند، بی‌آنكه به آب و تاب، چیزی در این باب بگویند. شهرشان را سرشار از خاطره‌ها و زیبایی‌ها و نشانه‌هایی می‌دانند كه گویی تنها در دامغان توان یافت

 
صنايع و معماریصنايع و معماری

آهنگ پر شتاب تغییر صنایع قدیم دو قرن گذشته به نو تکنولوژی قرن معاصر یا (فرا صنعتی) موجب دگرگونی در آهنگ و روند زندگی اجتماعی – جنبش های سیاسی – نحوه تعلیم و ترتیب و چگونگی معماری فراگیری که بر اساس آن چه صورت گرفته بنا می گردد، شده است. رشد بی رویه جمعیت و مهاجرت های شهر نشینی و روستایی به مراکز صنعت می دانیم . دوم : تغییرات جبری آمار جمعیت، بدین معنا نسبت وجود جوانان به افراد مسن بسیار پیشی گرفته و بالاخره : شتاب دگرگونی های تکنولوژیکی و سایر فاکتورهایی که زیر مجموعه ناشی از آن هستند...