مقالات معماری و شهرسازی

باغ ظهیرالدوله، تهرانباغ ظهیرالدوله، تهران

اين‌ بــاغ‌ در بخشي‌ از اراضي‌ امـامـزاده‌ قاســم‌ قـرار گـرفتـه‌ كه‌ روزگـاري‌ از زمره‌ ييـلاقات‌ دل‌انگيـز شميـران‌ به‌ شـمار مي‌رفت. بـاغ‌ در انتهـاي‌ يكي‌ از خـيابـان‌هـاي‌ فرعي‌ منشعب‌ از خيـابان‌ دربنـد با درختان‌ تنومند و قدكشــيده‌ قرار دارد كه‌ تا حدودي‌ سيـماي‌ ســنتي‌ و طبيــعي‌ خود را حـفظ‌ كــرده‌ است. باغ‌ ظهيرالدوله‌ با مساحتي‌ قريب‌ به‌ 4300 مترمربع‌ از دوسوي‌ شمال‌ و شرق‌ به‌ خيابان‌ ظهيرالدوله‌ و شهيد الفت‌ محدود است.

 
باغ عباس آباد، بهشهرباغ عباس آباد، بهشهر

مجموعه تاريخي عباس آباد بهشهر به فاصله 9 كيلومتري جنوب شرقي شهرستان بهشهر، بر فراز ارتفاعات البرز بعد از روستاي علي تپه (التپه) و در دل جنگل انبوه واقع گرديده است. راه دسترسی به مجموعه مذکور از طریق جاده آسفالته ای است که از جاده اصلی بهشهر-گرگان منشعب شده و بعد از عبور از روستای التپه به محوطه مذکور منتهی می‌گردد. شيب عمومي محوطه از سمت جنوب به سمت شمال است. اين وضعيت و همچنين وجود آب و چشم‌اندازهاي زيبا عامل مهم شكل‌گيري معماري دوره صفويه در محوطه مذكور بوده است. باغ عباس آباد مجموعه ای است شامل سد عباس آباد، مخزن و دریاچه سد، گل باغ، کاخ، حمام، آسیاب آبی و دو برج آجری که در سال ۱۰۲۱ (ه.ق) به دستور شاه عباس اول به صورت پلکانی و مطبق در 3 سطح احداث گردیده است.

 
باغ عفيف آباد (گلشن)، شيرازباغ عفيف آباد (گلشن)، شيراز

در ورودی اصلی باغ گلشن رو به شمال است. در نمای سر در باغ، چهار ستون گچی ساده مشاهده می‌شود كه سرستونهای آنها با اقتباس از طرح سرستونهای تخت جمشید گچ‌بری شده است. در دو طرف دهلیز ورودی اتاقهایی برای سكونت خدمه ساخته شده و سقف این دهلیز با قابهای چوبی دارای اشكال هندسی مرتب و زیبا پوشیده شده است. بر روی هلالی پیشانی سمت داخلی دهلیز ورودی با كاشیهای هفت رنگ نقاشی شده در دو سوی دهلیز ورودی دیوار باغ است. در فاصله‌های معین دیوار باغ ستونهایی با تزئینات آجری ساخته شده است. در جانب غربی ساختمان ورودی و پشت دیوار، حمام باغ واقع است. این حمام نمونه جالبی از حمامهای قدیمی شیراز است.

 
باغ عین الدوله، تهرانباغ عین الدوله، تهران

عین الدوله صدراعظم مستبد مظفرالدین شاه بود که در دوره مبارزات آزادی خواهان آنان را سخت آزرد و سرکوب کرد.وی فردی مستبد بود و از مخالفین سر سخت مشروطیت به شمار می رفت. عین الدوله باغ و عمارتی در مبارک آباد بنا نهاد. در آن عصردر این منطقه وسیع که بیرون از حصار ناصری تهران بود، جز آبادی هایی بسیار خرد جایی مسکون و آباد نبود. شاهزاده عبدالمجید میرزا عین الدوله اراضی دیگری نیز در این حدود داشت .از آن جمله است باغ شازده(شاهزاده) در جنوب مبارک آباد که بعد ها آبجو سازی در قسمتی از آن اراضی ساخته شد و اکنون بخشی از آن اراضی با نام باغ شازده به صورت بوستان در آن جا دایر است. مجیدیه برگرفته از نام ایشان است.

 
باغ فتح آباد (بیگلربیگی)، کرمانباغ فتح آباد (بیگلربیگی)، کرمان

قنات باغ فتح آباد تبريز به شماره 30275 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است. باغ فتح‌آباد در نزدیکی روستائی به همین نام در حدود ۵ کیلومتری شهر تبریز در مسیر جاده باسمنج واقع است. عرصه باغ به وسعت ۳۰ هکتار بوده و ساختمان دو طبقه برون‌گرا به وسعت ۲۰۰ مترمربع در امداد مسیر اصلی باغ قرار گرفته است. اطلاعات کمی در مورد چگونگی ساخت و بانیان باغ فتح‌آباد موجود است.

 
باغ فرمانیه (سفارت ایتالیا)، تهرانباغ فرمانیه (سفارت ایتالیا)، تهران

اثر تاريخي باغ فرمانيه نمونه اي از معماري اصيل ايراني مربوط به اوايل دوره قاجار با كاشي هاي طرح دار دوره ناصري است.ملك فرمانيه شامل باغ، زمين بايرو چندين رشته قنات ،در سال 1326 ه.ق به كامران ميرزا نايب السلطنه قاجار تعلق گرفتو پس از فوت او به دخترش رسيد.

 
باغ فین، کاشانباغ فین، کاشان

شهر كاشان در حاشیه كویر در فاصله 220 كیلومتری جنوب شهر تهران و 86 كیلومتری جنوب شهر قم قرار دارد. مختصات جغرافیایی آن 51 درجه و 27 دقیقه طول شرقی و 33 درجه و 59 دقیقه عرض شمالی است و ارتفاع آن از سطح دریای آزاد بین 940 تا 1130 متر می‌باشد. ناحیه فین یكی از تفرجگاه‌های اطراف كاشان است و می‌توان نسبت ناحیه فین به كاشان را مانند منطقه تجریش به تهران دانست.

 
باغ قدمگاه، نیشابورباغ قدمگاه، نیشابور

باغ قدمگاه در زمان شاه عباس اول صفوي احداث شده است و به دستور وي 28 درخت كاج نيز در آن زمان در آن كاشته شده است . پايان ساختمان بقعه ي قدمگاه و حمام و رباط جدول كشي باغ مربوط به شاه سليمان صفوي بسال 1091 هجري قمري است. اين باغ در زمان صفويان جزو باغ هاي معتبر و زيباي ايران بوده است كه در دوره ي قاجاريه و پهلوي به صورت جدي دچار آسيب ديدگي و بعضا غارت هاي شديد قرار گرفته است و باغ آن آباداني گذشته را ندارد ولي هنوز هم از صفاي آن كاسته نشده است.

 
باغ کلات نادری، کلاتباغ کلات نادری، کلات

باغ کلات نادری در شهر کلات، شمال شرقی مشهد، در بستری کوهستانی، در میان دو رشته کوه در استان خراسان رضوی قرار گرفته است. یکی همان است که با نزدیک شدن به شهر کلات چشم‎اندازی حصار گونه دارد و شهر در این حصار قرار دارد و دیگری در سمت شمال است

 
باغ گلشن، طبسباغ گلشن، طبس

باغ گلشن در انتهای شرقی خیابان گلشن طبس و بوسیله میرحسن خان، سومین حاکم طبس، از سلسله خوانینی که به وسیله نادرشاه به حکومت طبس منصوب شدند، احداث گردید.
در وقفنامه ای که در سال ۱۲۱۸ هـ ق تهیه شده است، میرحسن خان، این باغ و املاک زیادی را وقف اولاد و امور خیریه نموده است. میرزاخانلرخان اعتصام الملک که در تاریخ ۱۲۹۴ هـ ق از طبس بازدید کرده موضوع ساختن باغ به وسیله میرحسن خان را ذ کر نموده است

 
باغ مود، بیرجندباغ مود، بیرجند

باغ و قلعه مود در روستاي مود، در چهل كيلومتري شرق بيرجند قرار دارد. اين بنا با مساحت 60270 متر مربع داراي يك حصار و بيست برج مدور است كه با فاصله هاي مشخصي در حصار باغ قرار دارند. علاوه بر برج ها، يك خندق به عرض تقريبا ده متر در دور تا دور حصار حفر شده و دفاع از قلعه را آسان تر مي نموده است.

 
باغ مستوفی الممالک، تهرانباغ مستوفی الممالک، تهران

باغ و عمارت میرزا حسن خان مستوفی الممالک 60 هزار مترمربع وسعت داشته است و از آنجاست که محله حسن آباد به نام او نامگذاری شده است اما از آن عمارت اشرافی امروزه تنها عمارتی باقی مانده که به احتمال زیاد محل رسمی دیدارها و قرارهای کاری او بوده است.
عمارتی باشکوه که پس از گذشت بیش از یک قرن هنوز ابهت دیرین خود را از دست نداده اما با وجود اینکه در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده و حریم مشخص دارد اما بین آپارتمان های قد و نیم قد بدقواره محصور شده است. عمارت باقی مانده که در اختیار وزارت فناوری اطلاعات است در محله چال حصار قرار دارد

 
باغ مینو، شیرازباغ مینو، شیراز

باغ «مينو» از نظر شيوه‌ باغ‌سازي، يکي از نمونه‌هاي منحصربه‌فرد باغ‌هاي حدود 80سال قبل است و يکي از معماران شاخص شيراز، مرحوم ابوالقاسم مهندسي آن را بنا کرده است. اين باغ به يکي از افراد خير استان فارس مرحوم محمد نمازي متعلق بود که محوطه‌ها و بناهاي متعددي را وقف کرده است و خود نيز در عمارت اين باغ زندگي مي‌کرد.

 
باغ نارنجستان قوام، شیرازباغ نارنجستان قوام، شیراز

نارنجستان قوام که به باغ قوام مشهور است، بین سالهای ۱۲۵۷ تا ۱۲۶۷ هجری شمسی، مقارن با حکومت ناصرالدین شاه قاجار و بدستور علی محمد خان(قوام الملک دوم) و پسرش محمد رضا خان(قوام الملک سوم) در شیراز ساخته
نارنجستان قوام که به باغ قوام مشهور است، بین سالهای ۱۲۵۷ تا ۱۲۶۷ هجری شمسی، مقارن با حکومت ناصرالدین شاه قاجار و بدستور علی محمد خان(قوام الملک دوم) و پسرش محمد رضا خان(قوام الملک سوم) در شیراز ساخته و تکمیل شده است.

 
باغ نشاط، فیروزهباغ نشاط، فیروزه

باغ نشاط فیروزه از باغهای اصیل و سنتی ایران و متعلق به دوران پهلوی اول است که در سه کیلومتری شمال شهر فیروزه واقع است. این باغ دارای تعداد زیادی درخت از جمله کاج و پسته بود که به علت کم آبی بیشتر این درختان خشک و یا قطع شده اند. مالکیت این باغ به صورت مشاع است. آقا بالاخان سالار معتمد (گنجی) از خوانین بزرگ خراسان و منطقه حدود 130 سال پیش این باغ بزرگ را که شامل عمارت شمالی ، مرکزی ، حصار ، برج و بارو است ، بنا کرد.

 
باغ نشاط، لارباغ نشاط، لار

باغ نشاط كه در داخل شهر قديم لار در کنار رودخانه خشک و در ضلع شمالي پل عباسي واقع شده، از دوران صفويه به بعد مقر حكومتي لار، بوده است. مساحت اين باغ حدود يك هكتار و پوشيده از درختان كنار و نخل است. عمارت اصلي باغ نشاط، در سه طبقه بنا شده و ارتفاع ايوان آن به 5/2 متر مي رسد. حمام باغ نشاط، در بخش شمالي باغ نشاط قرار دارد و احتمالا تاريخ بناي آن همزمان با عمارت اصلي و مقارن با دوران افشاريه بوده است. فضاي داخلي حمام شامل بخش هاي مختلف از جمله گرمخانه و خزينه است و نيز بر ديوارهاي آن نقوش تزييني و خطوط نستعليق بسياري ترسيم شده است

 
باغ نظر، کازرونباغ نظر، کازرون

باغ "نظر" باغی است که براساس مستندات تاریخی قدمتی حداقل ۳۰۰ساله دارد و طی دوران حیات خود شاهد حضور چهره های مختلف سیاسی، فرهنگی، سفرنامه نویسها و حتی والیان فارس و حاکمان وقت بوده اما اکنون تنها به پارکی معمولی تبدیل شده که تعدادی درخت نارنج در آن قرار دارند.

 
باغ نگارستان، تهرانباغ نگارستان، تهران

باغ نگارستان عمارت باغ نگارستان يكي از كاخ‌هاي ييلاقي خاندان قاجار بوده است كه تاريخ احداث آن به دوره سلطنت فتحعلي شاه باز مي‌گردد.
اين باغ سرسبز و عمارت با شكوه آن در سال 1322 ه-ق بنا به دستور وي در خارج از حصار شهر تهران ساخته مي‌شود. باغ نگارستان در ابتدا بسيار بزرگتر از ابعاد و مساحت كنوني آن بوده است ولي به مرور زمان بخش وسيعي از اراضي آن جدا گرديده و در اختيار سازمانها و وزارتخانه‌هاي ديگر مانند وزارت ارشاد و برنامه و بودجه قرار گرفته است.

 
باغ نمیر، تفتباغ نمیر، تفت

شهرستان تفت در جنوب‌ غربي شهر يزد قرار دارد كه با كوه‌هاي سنگي در اطراف احاطه شده است. اين شهرستان با وجود باغ‌هايش، چشم‌انداز بسيار ديدني دارد و چند نمونه از باغ‌هاي زيباي ايراني و تاريخي را در خود جاي داده كه شاخص‌ترين آن‌ باغ نمير است. عمارت و باغ نمير مربوط به اواخر دوره زنديه است كه در سال 1379 به ‌عنوان يكي از آثار ملي ايران به ثبت رسيد.

 
باغ نوابی (شیخی)، شیرازباغ نوابی (شیخی)، شیراز

باغ نوابی در جانب شمال غربی فلکه قصرالدشت یا مسجد بردی جای دارد و یکی از باغ های مشهور زمان قاجار است.
فرصت الدوله شیرازی ضمن اشاره به باغ های مهم و معتبر واقع در ده کرد و قصرالدشت از «باغ سرکار نواب که وکیل دولت انگلیس است» نام می‌برد و این همان باغی است که امروزه به باغ نوابی شهرت یافته‌است. منظور از سرکار نواب میرزا حسنعلی خان نواب شیرازی است.