شهر تاریخی خواف و آس بادهای نشتیفان

khaf 1

شهرستان خواف به مرکزیت شهر خواف، یکی از شهرستان های استان خراسان رضوی است که در 250 کیلومتری جنوب غربی مشهد واقع شده است و سنگان، نشتیفان قاسم آباد و سلامی دیگر شهرهای آن هستند، خواف، با چهار بخش مرکزی، سنگان، جلگه زوزن و سلامیو جمعیتی بیش از 110 هزار نفر، در نوار مرزی شرق ایران قرار دارد و 143 کیلومتر مرز مشترک با کشور افغانستان دارد.

این شهرستان مرزی با مساحتی حدود 9797 کیلومتر مربع از شمال به شهرستان رشتخوار، از غرب به شهرستان گناباد، از جنوب به شهرستان قائنات و از شرق به شهرستان تایباد و افغانستان متصل است.

شاید ابن ندیم نخستین کسی باشد که در الفهرست این قضیه را «روی» خوانده است.

khaf 2

 هنوز مرکز شهر خواف را عینا به همین شکل«روی» و گاهی روده می گویند کشاورزی و دامپروری اساس فعالیت های اقتصادی منطقه را تشکیل می دهد و گندم، جو، پنبه، چغندرقند و فرآورده های جالیزی مهم ترین محصولات کشاورزی آن هستند.

 از محصولات دامی این شهرستان می توان به انواع فرآورده های لبنی مانند ماست، پنیر، کره، کشک و... اشاره کرد. همچنین معدن سنگ آهن سنگان خواف یکی از بزرگترین معادن خاورمیانه به شمار می رود.

پیشینه تاریخی خواف

khaf 3

 خواف محل عبور شاخه ای از راه ابریشم بوده است و جغرافی دانان عصر اسلام همچون یاقوت در معجم البادان مقدسی دراحسن النقاسیم و حمدالله مستوفی در نزهه القلوب و سرانجام حافظ ابرودر جغرافیای تاریخی نام این شهر را به همین شکل ضبط کرده اند.

خواف امروز وسعتی در حدود یک دهم خواف قدیم دارد. به گزارش دکتر مشکور صاحب رساله ایران، این شهر در عهد باستان و در عهد اشکانیان و ساسانیان جزء شهرهای آباد ایران و از توابع مهم ابر شهر نیشابور محسوب می شده است.

از هنرهای دستی و مشاغل سنتی رایج در خواف می توان به قالی بافی، فرت بافی یا نون بافی، آهنگری، نمدمالی، نخ تابی، خراطی، نجاری، مسگری و ساخت و سازهای سنتی اشاره کرد.

مسجد ملک روزن که تنها بنای آجری به جای مانده از شهر تاریخی زوزن است، مدرسه غیاثیه خرگرد مربوط به دوره  تیموری، مزار پیراحمد خوافی وزیر دانشمند شاهرخ تیموری، آرامگاه حافظ ابرو از مشاهیر مورخان ایران در آغاز عصر تیموری، مجموعه تاریخی خواجه یار، مسجد جامع سنگیان از یادگاری های معماری اوایل سده هفتم و مسجد جامع نشتیفان از جمله آثار تاریخی این شهرستان محسوب می شوند.

 از جاذبه های طبیعی خواف نیز می توان به تفریحگاه کوهستانی خواجه یار، مجموعه گردشگری کبودانی، آس بادهای تشتیفان، منطقه ییلاقی زرناب، مجموعه رباط زیارت(شامل رباط، خلقا، آب انبار و سقابه)، کوشک سه طبقه سلامه به جا مانده از سده ششم، بند(سد) سلامه (به طول بیش از 300 متر و عرض تاج حدود 4متر) و روستای ییلاقی نیازآباد اشاره کرد.

آس بادهای نشتیفان

مجموعه آسیاب های بادی نشتیفان خواف از بزرگترین مجموعه های خشت، گل و چوب بازمانده از دوره صفویه و همچنین بزرگترین و قدیمی ترین مجوعه آس بادهای جهان به شمار می آیند.

به گزارش سایت دلاهو، چرخش این آس بادها تنها به وزش بادهای قوی، مداوم و 120 روزه سیستان باز می گردد بادهایی که می وزند و یا به حرکت درآوردن پره های چوبی این آس بادها باعث انتقال نیرو به سنگ های این آسیاب ها و آرد شدن گندم می شده اند. ظهور آس بادها در نشتیفان به سبب بادهای 120روزه سیستان است ساکنان گذشته شهر نشتیفان با توجه به قدرت و شدت باد مزبور نیاز به ایجاد آس باد را حس کردند و از قرن ها پیش در پی ساخت آن برآمدند.

آس بادها جدای از استفاده بهینه از پارامترهای اقلیمی ، ساختمان هایی فرهنگی هستند که در طول تاریخ دچار تغییراتی شده اند این بناها نشان می دهند که فرهنگ و دانش غنی انسان را قادر ساخنه است تا یکی از محدودیت های محیط طبیعی را به نقطه قوی تبدیل سازد تا نه تنها دافع جمعیت نباشد بلکه سبب جذب و تثبیت جمعیت نیز بشود.

مطالعات انجام گرفته در نشتیفان بیانگر ای مطلب است که وجود آس باد نقش اساسی و ارزنده ای در معیشت و روند زندگی مردمان گذشته این دیار داشته است. مهار باد و استفاده از آن برای آرد کردن گندم در این منطقه سبب افزایش کارایی نشتیفان گذشته شده است و اقتصاد آن را از وضعیت مناسبی برخوردار ساخته است همچنین نقش خدماتی بیشتر مردم نشتیفان (حمل ونقل) در مقابل کارکردهای سایر بخش ها(صنعت و کشاورزی) بر افزایش درآمد مردم در این زمینه تاثیر بسزایی گذاشته است مشکل عمده در استفاده از آس بادها موسمی بودن باد و در اختیار نبودن آن در همه اوقات سال بوده است. ولی مردمان گذشته نشتیفان برای رفع این مشکل تذابیری اندیشیده اند.

 آنان در فصولی که باد کمی می وزیده است، از رودخانه های جنوب نشتیفان که در آن مواقع جریان آب خوبی داشته اند برای به راه انداختن آسیاب های آبی استفاده می کرده اند.

 بقایای آسیاب های آبی در نشتیفان قابل دیدن است به هر حال گسترش تکنولوژی و دانش فنی و نقاط ضعفی که در آسیاب های بادی و آبی وجود داشته است و همچنین کارایی بهتر آسیاب های آتشین(موتوری) و برقی در طول زمان توفیق این گونه آسیاب ها را بر نوع اول به راحتی ممکن ساخته است.

چگونگی کار آسیاب های بادی به این صورت است که از حرکت سنگ ها بر روی هم گندم به صورت آرد آماده جمع آوری می شود. در حفره زیر سنگ ها دستگاهی است خیلی قدیمی و ابتدایی که بر اساس کار اهرم می تواند به جای ترمز سنگ ها را به هنگام لزوم از حرکت باز دارد وقتی با ابزاری به نام تخت وحشت از پایین و از داخل آسیاب حرکت سنگ ها را کند می کنند، بلافاصله چرخ و پره را در بالا با اهرم دیگری "آس باد" کاملا مهار می کنند و کار تعطیل می شود.

محور و چرخ و پره در حفره هایی به نام «کلوسی» یا«حویل» ارتباط می یلبند و میله خراطی شده ای به نام «قندرک» حرکت محور را در داخل کلوسی تسهیل می کند. بی نظمی در کار باد البته خلفی در کار آسیاب بوجود نمی آورد . کار به ارامی پیش می رود یعنی وقتی یک حوال گندم 30تا40 منی( کیسه گندم در حدود 150کیلوگرم) در پرخو ریخته می شود.

آسیابان می تواند ساعت ها محل کار خود را ترک کند و نیازی به کنترل مستمر در آسیاب بادی احساس نمی شود اگر باد بوزد و سنگ حرکت کند گندم هم به میان سنگ ها ریخته می شود و فقط تشکیلات آسیاب بی حضور باد معطل می ماند.

 

منبع: روزنامه اطلاعات - مهر 1394

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی