معرفي شهرستان سمنان

پيشينه تاريخي:

این سرزمین در گذشته جزو چهاردمین ایالت تاریخی((ورن)) (ورنه) از تقسیمات شانزده گانه اوستایی در دوران باستان بوده است. قدر مسلم این است ورن یا ورنه متشکل از صفحات جنوبی البرز و خوار شامل سمنان، دامغان، خوار(گرمسار)، مهدیشهر، فیروزکوه، شهمیرزاد، لاسگرد، هفدر، ده نمک، آهوان، قوشه و نقاط کوهستانی مازندران بوده است. در تمام دوره حکومت مادها و هخامنشیان (کومیسنه) یا کومشان(قومس بعد از اسلام) جزو ایالت بزرگ((پارت)) یا پرثو به شمار می رفت. در این دوره سمنان شهر سرحدی ایالتهای پارت و ماد محسوب می شد. به همین علت برخی از مورخان، پیشینه این شهر را گاهی جزو ماد و گاهی جزو پارت به حساب می آورند. ایالت مذکور که در زمان ساسانیان به ((پشتخوار)) تغییر نام داده شامل همان شهرهایی بوده که در ایالت (ورن) متشکل بودند. حد غربی این ایالت(خوار) گرمسار فعلی، حد شرقی آن شاهرود و حد شمالی آن ایالت(پشتخوارگر) کوهستانهای جنوبی طبرستان بوده است. سمنان در دوره های بعد از اسلام جزو سرزمین تاریخی قومس(کومش) به شمار می آید و نام جغرافیایی قومس تا اواخر دوران قاجار بر سر زبانها بود.

 

2625

 

ويژگي هاي جغرافيايي:

شهرستان سمنان مرکز استان سمنان است. این شهرستان در 205 کیلومتری شرق تهران و برسر راه تهران به خراسان واقع شده است. سمنان با وسعتی در حدود22119 کیلومتر مربع در دامنه جنوبی رشته کوه های البرز واقع گردیده و از شمال به استان مازندران ازجنوب به دشت کویر از شرق به شهرستان دامغان و از غرب به شهرستان گرمسار محدود می گردد و ارتفاع آن از سطح دریا 1117 متر می باشد. سمنان نیز به مانند دیگر شهرستانهای استان مهد و زاگاه شخصیت ها و مفاخر بزرگ علمی و فرهنگی و عرفانی بوده است و از گذشته های دوره همواره به عنوان شهری که صاحب بزرگان دین و علم بوده مطرح شده است . بزرگانی مانند حاج ملاعلی حکیم الهی سمنانی، مشتاق سمنانی، شیخ محمد فانی سمنانی، ملا غلام حسین هراتی، شهاب سمنانی هنرمند و عارف قلندر مشهور و بسیاري از شخصیت های دیگر از بزرگان این منطقه  می باشند که در تاریخ دین و عرفان و هنر خوش در خشیده اند.

محیط زیست استان:

 

2827

 

استان سمنان به دلیل داشتن مناطق و موقعیت مناسب طبیعی وسعت کافی، جایگاه مناسبی برای حیات انواع وحوش و انواع گیاهان به شمار می آید، چراکه در قسمت های شمالی استان منطقه جنگلی، کوهستانی و سردسیر با بارندگی نسبتاً زیاد و پوشش گیاهی خوب و در قسمت های میانی منطقه دشتی با بارندگی کمتر نسبت به شمال اما با پوشش گیاهی نسبتاً خوب و در قسمتهای جنوبی آن کویر نمک با بارندگی بسیار کم و عدم پوشش گیاهی مناسب قرار دارد.

بیش از 23 درصد از وسعت استان سمنان را مناطق حفاظت شده و پناهگاه حیات وحش تشکیل می دهد، که این رقم در حدود 25 درصد کل مناطق حفاظت شده کشور ایران را شامل می شود.

مناطق زیستی استان سمنان دارای ویژگی هایی به این شرح می باشد:

-   ذخیره گاه و بانک ژن طبیعی گیاهی و جانوری ایران و جهان.

-   منطقه حایل بین کویر و مناطق زیستی کوهستانی استان.

-   زیستگاه گونه های خاص نادر و در معرض انقراض جانوری و گیاهی.

-   طبیعت زیبا با چشم اندازهای طبیعی.

-   دارا بودن شرایط ویژه جهت امور پژوهشی و اقتصادی.

مناطق زیستی و حیات وحش:

1-     پناهگاه حیات وحش خوش ییلاق.

2-    پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت شده توران.

3-    منطقه حفاظت شده پرور.

4-    منطقه شکار و تیراندازی ممنوع((خنار)).

5-    ممنوع شکار و تیراندازی ممنوع((تپال)).

6-    پارک ملی و منطقه حفاظت شده کویر 

 

صنايع دستي و سوغات:

 تنوع اقلیم این شهر همچنانکه در کل استان مشهود بوده توانسته انواع صنایع دستی و هرهای سنتی را در دل مردمی که در دل مردمی که در این خطه زندگی می کردند ایجاد و باعث رونق اقتصادی و بروز احساسات و تجلی آن در هنرهای بومی منطقه و صنایع دستی گردد و تا به امروز این هنرها سینه به سینه با افت و خیزهای فراوان به عصر حاضر منتقل شود بطوری که در گذشته هنرهای کاربردی گیوه بافی، کلاه مالی ، مهرسازی و نمدمالی سفال گری و ... از رونق بسیاری برخوردار بوده و به همراه سوغاتی همچون - نان سنتی ، شیرمال ، کماچ ، گل نرگس و ... توشه راه مسافران رهگذر این شهر می شود.

 

29

اماكن تاريخي و جاذبه هاي ديدني:

تکیه پهنه

قدمت تکیه مذبور به دوره قاجار می رسد. این تکیه زیبا از جنوب شرق به وسیله راهروی باریک و مسقف به مسجد امام و از شمال غربی به مسجد امام و از شمال غربی به مسجد جامع و حمام پهنه از جنوب غربی به امام زاده یحیی (ع) و از سمت شرق به تیمچه حضرت راه دارد. در گذشته سقف تکیه پوشیده نبوده است اما گویا در دوره پهلوی سقفی از کلاف های چوب و فلزی به صورت شیروانی برای تکیه تعبیه می کنند. تکیه در دو طبقه ساخته شده که طبقه اول را مغازه ها و حجره ها تشکیل می دهد و طبقه دوم که خاص طبقه اشراف و بانوان بوده است به صورت ایوان می باشد و در ایام محرم و تعزیه خوانی جهت تماشای مراسم از آن استفاده می کردند. دور تا دور و سر مغازه ها و ایوانها کاشی کاریهای زیبایی ساخته شده است . این تکیه در انتهای راسته بازار پایین (بازارحضرت ) و مجاور امامزاده یحیی (ع) قرارگرفته است .

تکیه ناسار

30

این تکیه از نظر فرم و شکل ظاهر بسیار شبیه به تکیه پهنه می باشد به جز آنکه در چند سال اخیر در وسط آن حوضی بزرگ ساخته شده است . طبقه پائین تکیه را مغازه های چندتشکیل می دهد و طبقه بالای آن ایوانهایی برای تماشای مراسم تعزیه می باشد. در جبهه جنوبی تکیه ناسار یکی از بهترین و بزرگترین نمونه های آب انبار سمنان به نام آب انبار ناسار قرار دارد که با پله های متعدد و غلام گردشها به محل برداشت آب منتهی می گردد. سقف تکیه پوشیده است و یک شیروانی بزرگ و قرمز رنگ با پنجره های مشبک سبز بر روی آن ساخته شده است.

بازارشیخ علاءالدوله

این بازار یکی از کهن ترین بازارهای استان سمنان است که تاریخ بنای آن را به دوران ایلخانیان و پیش از آن منتسب می دانند. بنای بازار به وسیله شیخ علاءالدوله سمنانی از عارفان مشهور ایران در قرن هفتم و هشتم هجری قمری و همزمان با بنای شبستان شیخ علاءالدوله مسجد جامع ساخته شده است . این بازار به جهت اینکه در قدیم به گورستان قدیمی علمدار متصل بوده است به بازار مرده ها نیز شهرت دارد. بازار دارای طاق های ضربی بلند است و سرتاسر آن با آجر کاری زیبا پوشیده است.

 

خانه تدین (محمدیه )

31

خانه تدین جزء خانه های با ارزش قاجار است که به صورت دو بخشی بیرونی و اندرونی شامل قسمت های تابستانی و زمستانی و همچنین تعدادی اتاق کوچک و بزرگ می باشد. بنای فعلی خانه تدین اکنون به عنوان محل اداره میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری شهرستان سمنان مورد استفاده قرار گرفته است. بادگیری بلند نيز زینت بخش این بنای تاریخی است.

بازار بزرگ

این بازار زیبا از بناهای دوره قاجار می باشد و بر روی طاقهای جناغی زیبایی استوار شده است . نور داخل بازار به وسیله نورگیرهای شیشه ای بزرگی که بر بالای هر طاق ساخته شده است تامین می گردد. عناصر کالبدی بازار سمنان را کاروانسرا، حمام، مسجد ، تیمچه و تکیه تشکیل می دهند . سردر شمالی بازار، آجر کاری شده و دارای پایه‌های سنگی و پشت بغل های زیباي کاشی‌کاری است. کتیبه ای از کاشی لاجوردی که قسمتی از سوره مبارکه (اقراء) به خط ثلث را در بر دارد بر بالای سردر به چشم می خورد. بازار جنوبی یا بازار حضرت از خیابان امام خمینی شروع و به تکیه بزرگ پهنه و محله اسفنجان ختم می‌شود . سر در شمالی بازار حضرت مشابه سردرشمالی بازار جنوبی است . بازار طوری ساخته شده که در تابستان خنک و در زمستان نسبتا گرم می باشد. لازم به ذکر است راسته بازار شهر و بازار حضرت کنونی در اصل به هم متصل بوده و راسته بازار اصلی شهر را تشکیل می داده است ولی در زمان پهلوی اول به دلیل خیابان کشی و شهرسازی آن دوران ، بازار بزرگ به وسیله خیابان امام خمینی فعلی به دو قسمت تقسیم شده است که اکنون به آن بازار شمالی و بازار جنوبی یا بازار حضرت می گویند. این مکان از امکان تجاری بسیار مهم گذشته و حاضر سمنان است . بازار سمنان از خیابان شهدا شروع و تا خیابان امام خمینی ادامه می یابد.

تیمچه حضرت

این تیمچه یکی از بناهای دوره قاجاریه است که در جوار مسجد امام و تکیه حضرت سمنان بنا گردیده ، این تیمچه داری دو طبقه و حجره های متعدد است كه با هدف کاربری تجاری ساخته شده است.

مسجد امام 

این مسجد یکی از مساجد چهارایوانی دوره قاجار و نمونه ای کامل از لحاظ معماری این دوران می باشد . مسجد امام در زمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شده است. عناصر تشکیل دهنده مسجد را ایوانهای متعدد، شبستانهای وسیع ، حجره‌ها و کاشیکاری های زیبا و هفت رنگ تشکیل می دهد. ارتفاع ایوان غربی مسجد امام 5/19 متر می باشد و بزرگتر از ایوانهای دیگر مسجد ساخته شده و مزین به کاشی کاری ها و کتیبه های کوفی بنایی و ثلث است. ارتفاع ایوان شرقی 18/5 متر، ارتفاع دو ایوان رو به شمال و رو به جنوب هر یک 11متر است. در بالای همه ایوانها سوره های مبارک قرآنی و اسم خاقان فتحعلی شاه و تاریخ بنا برروی کاشی نقش بسته است .

 

32

 

قلعه سارو

  33    34

در کلاته سارو برفراز دو رشته کوه دو قلعه مربوطه به قبل از اسلام و دوره اسلامی قراردارد.قلعه شمالی نسبت به قلعه جنوبی کوچکتر است. چهار طرف دو قلعه برجهای مدوری به منظور دیده‌بانی ساخته شده است . در ساختمان قلعه های سارو از سنگ ، گچ ، آجر و ساروج استفاده شده است . وجود مجراهای زیرزمینی که آب کلاته سارو را به بالای قلعه می رسانند از ویژگی های قلعه می باشد. این قلعه ها توسط گروه اسماعیلیه مورد استفاده قرار می گرفته است.

منطقه پیغمبران 

در شمال شرق شهرسمنان و در ادامه راه شوسه ای که روستاهای جنوبی البرز در شمال سمنان را به این شهر وصل می کند، منطقه زیارتی و سیاحتی «پیغمبران » قرار دارد. مقبره پیغمبران درقله کوهی به همین نام در 21 کیلومتری ازجاده اصلی تهران - مشهد ، در نزدیکی سمنان واقع شده است . بر اساس اطلاعات موجود، در این مقبره ، «سام » و «لام » از فرزندان نوح پیغمبر مدفون هستند

 

35

 

آهوان

آهوان منطقه ای است که از حدود 30 کیلومتری شرق سمنان و 87 کیلومتری غرب دامغان شروع و تا انتهای منطقه کوهستانی ادامه دارد. این منطقه در زمستان سرد و در تابستان معتدلو ییلاقی است . در اطراف آهوان چند روستای پایکوهی معروف به «کلاته » وجود دارد که به باغ ها، کشتزارهای مختلف و استخرهای آبیاری ، مناظر زیبایی را خلق می کند در کنار جاذبه های طبیعی ، اهمیت گردشگری منطقه به دلیل وجود دو کاروانسرا یا رباط تاریخی به نام رباط سنگی انوشیروانی و کاروانسرای شاه عباسی است.

مسجد جامع     

مسجد جامع سمنان يكي از مساجد بسيار قديمي كشوراست كه سابقه موجود آن به دوره سلجوقي مي رسد . اين بنا يكي از مساجد تك ايواني است كه داراي دو ورودي است .اين بنا داراي سه شبستان مي باشد . شبستان شرقي ستون ها مدور و طاقهاي جناغي و ورودي آن مربوط به دوره قاجار مي باشد مناره زيبايي آن در حدود 32 متر ارتفاع دارد و با گره چيني آجري مزين گشته و همچنين با آياتي از كلام الله مجيد به خط كوفي مزين گشته است .شبستان جنوبي همانند شبستان شرقي است و با طاق هاي جناغي و كاسه پوش يا چهاربخشي پوشيده شده و موسوم به شبستان چهلستون مي باشد.اين شبستان كه مربوط به دوره سلجوقي مي باشد در قسمت زيرزمين خود نيز شبستاني با ستون چهارگوش قرار دارد. ايوان اين مسجد مربوط به دوره تيموري است و ارتفاع آن حدود 25 متر است و گنبد اصلي كه در پشت اين ايوان قرار دارد مربوط به دوره سلجوقي است.اين بنا به شماره 163 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است .ابعاد اين بنا حدود 73 x 50   متر مي باشد .

آدرس: خيابان امام- داخل بازار شيخ علاءالدوله - ضلع غربي تكيه پهنه.

 36

خانه كلانتر 

اين بنا متعلق به اواسط قاجار مي باشد و در قسمت جنوبي سمنان در محله اسفنجان و در نبش ميدان ابوذر (پاچنار) واقع است .بنا متعلق به خانواده رجبي (كلانتر وقت سمنان ) بوده است .بنا داراي يك حياط مركزي و باغچه و فضاهايي از جمله راهرو، اتاق هاي تابستاني و زمستاني، بادگير و .... مي باشد . اين بنا داراي يك بادگير بلند و منحصربفرد در روي قسمت جنوبي است كه از روي سقف قسمت تابستان نشين بيرون آمده است .اين بنا به شماره 1787 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است .

ابعاد اين بنا حدود 49x 36   متر  مي باشد .

 37

منبع: سایت میراث فرهنگی و گردشگری

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی