آثار باستانی چهارمحال بختیاری

خانه چراغ چشم  : یکی از این بناهای تاریخی دهدشت که میزان تخریب عناصر معماری آن بسیار شدید است ، ساختمان قديمي عبدالمحمد چراغ چشم می باشد . ساختمان قديمي عبدالمحمد چراغ چشم در مالکیت سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری است که این سازمان در حال حاضر مشغول مرمت و احیای این بنای تاریخی است . مصالح به کار رفته در این بنای تاریخی لاشه سنگ ، گچ ساروج و آهک است و نوع سازه آن نیز تاق ، تویزه و گنبد است . ساختمان قديمي عبدالمحمد چراغ چشم بنایی است که در داخل بافت تاریخی شهر دهدشت و شمال امامزاده جابر واقع شده و از دوران با شکوه صفویه به یادگار مانده است . این بنا که در سال 1382 با شماره 8418 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است، 980 متر مربع مساحت دارد .

بنای تجارت خانه : یکی دیگر از بناهای واقع شده در بافت تاریخی دهدشت که میزان تخریب عناصر معماری آن بسیار شدید است ، تجارت خانه دهدشت می باشد . بنای تاریخی تجارت خانه در محدوده بافت قدیمی دهدشت و نزدیک امامزاده جابر واقع شده است . مصالح به کار رفته در این بنا سنگ ، گچ و شفته آهک است و سازه آن نیز از نوع دیوار ، تاق و قوس می باشد . ساختمان تاریخی تجارت خانه در عرصه 450 متر مربع و در اعیان(زیر بنا) 100 متر مربع مساحت دارد . این بنای تاریخی که به دوران صفویه تعلق دارد ، در مالکیت بخش خصوصی است . بنای تجارت خانه با شماره 3566 در فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی رسیده است و از سوی سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری استان در حال مرمت است .

سایر خانه ها و عمارت ها : بناي عمارت خانه آقاي محمد قلي كريمي ، خانه آويش ، خانه تاريخي آقاي عبدالمحمد خليلي ، خانه درويش بوذر جمهري ، خانه طاهر فرهنمديان ، خانه علي پناه برسيا ، خانه علي همايون خواه ، خانه غلام رضانويد ، خانه فرج اله بيژن زاده ، خانه قديمي زهرا پارسيان خواه ، خانه قديمي ضرغام آذركيش ، خانه ميرزا و ... از دیگر بناهای تاریخی این استان به شمار می روند .

 

حمام درب امامزاده شهر كرد: حمام درب امامزاده يکی از بناهای باستانی استان است که رو به مسجد قديمی اتابكان شهر كرد قرار دارد و شالوده اوليه آن در زمان اتابكان لرستان گذاشته شده و در دوره های صفويه ، زنديه و قاجاريه مرمت و تعمير شده است . اين حمام دارای يک فضای مسقف وسيع بيرونی به نام رختكن بوده و 70 سانتی متر از كف زمين بالاتر است و به وسيله يک دهليز منحنی به تطهيرخانه و گرمخانه متصل می شود . صحن وسيع گرمخانه بر چهار ستون سنگی استوار است و زير سقف سرتاسر ضربی قرار گرفته است . روشنايی اين صحن که در طرفين شمال و جنوب آن دو حوض مستطيل شکل وجود دارد ، به وسيله شيشه های كوچک محدب تأمين می شود . در طرفين آن چهار پله سنگی وجود داشت که به خزينه بزرگی می رسيد . اين فضا که خلوتگاهی زيبا و مربع شكل است جايگاه اعيان و اشراف در فصل تابستان بوده است


حمام قديمی دزک شهر كرد : حمام دزک که در اوايل دوره قاجاريه ساخته شده و سربينه آن درحدود 70 سال قبل توسط شخصی به نام محمد قاسم محتشمی فرزند آعلی بازسازی شده است ، در نزديكی قلعه دزک قرار دارد . اين حمام دارای چهار ستون سنگی ، 24 طاق و گنبد می باشد كه در يكی از آن ها خزينه آب گرم بنا شده است . 
سایر حمام ها : حمام ملا رحيم و حمام بالاده در شهرستان شهركرد از دیگر حمام های تاریخی استان چهار محال و بختیاری است

سنگ نوشته رخ شهر كرد  :کتيبه رخ از آثار سنگیمهم استان چهار محال و بختياری و مربوط به دوره اسلامی است . اين كتيبه که بر دامنهشمالی گردنه رخ و در كنار جاده باستانی اصفهان - خوزستان قرار دارد ، مربوط به دورهشاه عباس دوم و سال 1062 ه . ق است . در زمانی که شاه عباس جهت سركشی به حفر ترعهای كه قرار بود آب كارون را به زاينده رود منتقل كند ، از اين مسير عبور کرد ،اشعار اين کتيبه که در مدح او سروده شده بر سطح تخته سنگ حک شد . اين کتيبه که درشهرکرد واقع شده ، همواره توجه تمامی علاقه مندان به آثار تاريخی را به خود جلبکرده است . 

سنگ نوشته پيرغار :سنگ نوشته پيرغار ، قديمي ترينسند سنگي دوران مشروطيت در استان چهار محال و بختياري است . اين سنگ نوشته تنها سندسنگي به جاي مانده از دوران مشروطيت شامل شرح فعاليت مجاهدان اين استان در مبارزهبا استبداد محمد علي شاه است . بر روی قسمتی از تپه سنگی این منطقه سه سنگ نوشته بهزبان فارسی که بر روی آن شرح لشکر کشی بختیاری ها به فرماندهی سردار اسعد به تهرانو نقش آن ها در انقلاب مشروطه ثبت شده است ، دیده می شود . اين سنگ نوشته علاوه برشرح وقايع مربوط به فتح اصفهان و تهران و همراهي مجاهدان چهار محال و بختياري بانهضت مشروطه خواه روحانيت اصفهان به رهبري آيت الله نوري اصفهاني مبين تفکرات فکري، سياسي و اجتماعي آن دوران در جنوب ايران است . متن سنگ نوشته پير غار مشتمل برچهار قطعه ، 100 سال پيش به خط نستعليق بر روي تخته سنگي در کوهپايه اي از رشته کوهزاگرس حک شده است . اين سنگ نوشته در منطقه گردشگري روستاي ده چشمه از توابعشهرستان فارسان در 40 کيلومتري مرکز استان قرار دارد و يکي از مهمترين جاذبه هايگردشگري اين استان محسوب مي شود....

بر گوری ها  :بردگوری ها (سنگ گبری ها) قدیمیترین آثارسنگی استان می باشند کهبه دوره ماد تا پایان دوره ساسانیان تعلق دارد . دردین زردتشت به علت اعتقادبه مقدس بودن خاک از دفن کردن اجساد خودداری نموده وآنهارا در محفظه های از سنگ که استودان ( استخواندان ) نامیده می شود ودر اصطلاحبختیاری به آنها بردگوری ( سنگ گبری ) اطلاق می شود ، قرار می دارند . در خطهبختیاری در دل صخره ها و یا سنگهای عظیم فضاهایی با متوسط طول 30/3 و ارتفاع 20/1متر ایجاد می کردند که دارای ریچهای مربع شکل و گاهی در سنگی بوده اند . این آثاربه گونه ای تکی و یا چند تایی حفر گردیده و بیانگر فرهنگ تدفین در طول بیش از 1500سال در منطقه و نفوذ مذهب زر تشت و پیروان آن در این خطه هستند.

نقش برجسته سنگی شیرین او و الگی: شیرین او والگی در روستای بازفت مربوط به دوره الیما ییان است.

مجموعه طاق های سنگی جونقان: مجموعه طاق هایسنگی جونقان که به خان اوی به معنی کاروانسرای آبی معروف و در گویش ترکی محلی خاناوی بمعنی خانه خان است در فاصله هشت کیلومتری جنوب جونقان و در ابتدای دره تنگهدرکش ورکش (مسیر شهرکرد - اردل) با شیوه ای خارق العاده به صورت خشکه چین و بااستفاده از روش نخ کشی به شکل گهواره ای باز با نمای هلالی ساخته شده و از اهمیتخاص برخوردار است . این طاقهای قوسی تا عمق هفت متر ارتفاع دو و نیم متر و عرض سهمتر ساخته شده که طی قرون متمادی در برابر زلزله های فراوان و سایر عوامل طبیعیتخریبگر مقاومت نموده است . این اثر در مدخل راه باستانی تنگ در کش ورکش به عنوانکاروانسرا - پاسگاه - راهدارخانه جادهای مورد استفاده قرار می گرفته است . قدمت اینبنا در زمان ساسانی تا ایلخانی بوده است.

کتیبه بکان  : در دوره قاجار درسال1326 ه.ق دراثر شیوع بیماری و با خوانین بختیاری به دره ای مرتفع بنام بکان درنزدیکی جونقانپناه برده وکتیبه ای که بیانگر شیوع وبا از اصفهان به چهارمحال بوده نگاشتند.

نقوش برجسته شیرنو: نقش سه پیکر انسانی(نقشحاکم با نیزه نشسته بروی چهارپایه و دو وزیر) دردره شیرینو(شیرین آب) به فاصله سهکیلومتری روستای موری از توابع بازفت شهرستان کوهرنگ متعلق به دوره الیماییان است .

لوح عیلامی  :قدیمیترین کتیبه مکشوفه استانآجرنوشته عیلامی به طول24و پهنای15و قطر هشت سانتیمتر و دارای 26 سطر به خط میخی وزبان عیلامی متعلق به1110ق.م که درقله افغان سال 1375کشف شد.

شیر سنگی :بختیاری ها برای پاسداشت جنگاوران ودلاوران خود بر روی قبر آنان مجسمه ای تراشیده از سنگ و به شكل شیر با نقوشی از اسبو شمشیر قرار می دادند . این نقوش هر كدام معنا و مفهوم خاص خود را دارد . شیر سنگیبر روی قبور دلاوران و جوانان بختیاری یادآور تاریخ پرحادثه و فراز و نشیب گذشتهاین ایل است . قدیمی ترین شیر سنگی موجود در استان مربوط به دوره صفوی است . گوریها : بردگوری ها (سنگ گبری ها) قدیمی ترین آثارسنگی استان می باشند کهبه دوره مادتا پایان دوره ساسانیان تعلق دارد . در دین زردتشت به علت اعتقادبه مقدس بودن خاکاز دفن کردن اجساد خودداری نموده و آنهارا در محفظه های از سنگ که استودان ( استخواندان ) نامیده می شود ودر اصطلاح بختیاری به آنها بردگوری ( سنگ گبری ) اطلاقمی شود ، قرار می دارند . در خطه بختیاری در دل صخره ها و یا سنگهای عظیم فضاهاییبا متوسط طول 30/3 و ارتفاع 20/1 متر ایجاد می کردند که دارای ریچهای مربع شکل وگاهی در سنگی بوده اند . این آثار به گونه ای تکی و یا چند تایی حفر گردیده وبیانگر فرهنگ تدفین در طول بیش از 1500 سال در منطقه و نفوذ مذهب زر تشت و پیروانآن در این خطه هستند.

روستای سرآقا سید :روستای شگفت انگیز سر آقا سید دارای قابلیت معماری پلکانی بسیار ارزشمند است . این روستا دارای دو هزار نفر جمعیت و در فاصله 140 کیلومتری شهرکرد قرار دارد . خانه ها تماماً با خشت ساخته و معماری به صورت پلکانی فشرده می باشد ، بطوری که پشت بام منزل پایین به منزل حیاط منزل بالایی است . روستای سر آقا سید از نظر فرهنگ پوشاک ، گویش و آداب و رسوم تقریباً دست نخورده است. این روستا علاوه بر معماری زیبا دارای چشمه سارها باغات میوه و طبیعت سرشار از زیبایی منحصر به فرد در استان است .


روستای یاسه چاه : این روستا در کنار زاینده رود در میان باغهای گردو و بادام واقع است . خانه ها از خشت و بصورت فشرده ساخته شده اند.


روستای سوادجان : این روستا تاریخی در کنار زاینده رود به فاصله 45 کیلومتر شهرکرد واقع است . بافت این روستا از خشت متعلق به دوره صفویه است .                                   

شهر گندمان : شهر گندمان در فاصله 15 كیلومتری جنوب بروجن و 75 كیلومتری شهركرد قرار گرفته و یكی از محال اربعه بوده است . این شهر در قرون اولیه اسلام شكوفایی فراوانی داشته تا جایی كه در قرون چهارم و پنجم هجری یكی از مراكز ضرب سكه بوده است . تحقیقات انجام شده توسط باستان شناسان سازمان میراث فرهنگی كشور بر روی تپه بهرام گور این شهر ، قدمت استقرار بشر را در این منطقه از هزاره هفتم پیش از میلاد مشخص کرده است   .                                        

سایر تپه های باستانی : تپه بهرام گور گندمان ، گورگانی تپه در شهر کیان و تپه در لردگان مربوط به دوره پیش از تاریخ از دیگر تپه های باستانی استان چهارمحال و بختیاری است

 

منبع- میراث فرهنگی استان چهارمحال بختیاری
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی