امامزاده خاتون حلب سرپیر

نگینی در دل کوهستان
امامزاده «خاتون حلب» سرپیر (دختر بِرگ...)

سرپیر خاتون حلب«تابلو زیبای طبیعت»

عکس های قدیمی از سرپیر و بزرگان قدیم سرپیر نمایی از بخش قدیمی سرپیر ـ دهه ۷۰
عکس های قدیمی از سرپیر و بزرگان قدیم سرپیر  - نمایی از بخش قدیمی سرپیر ـ دهه ۷۰

 روستای زیبای سرپیر، در استان چهارمحال بختیاری و با فاصله ی کوتاه سه کیلومتری درشمال  شهر دشتک قرار دارد. سرپیر نیز مانند دشتک پیشینه ی تاریخی طولانی و آثار متعدد تاریخی دارد و با وجود جایگاه تاریخی و مرقد امامزاده «خاتون حلب» همواره در طول تاریخ رونق خاصی داشته است و به دلیل ارتباط نزدیک با دشتک و اشتراک در آب و خاک، خویشاوندی، ازدواج و نسبت های فامیلی، با مردم دشتک قرابت زیادی دارند و جدایی ناپذیرند. راهی پر پیچ و خم و با شیب تند دشتک و سرپیر را به هم متصل می کند و تپه بزرگ معروف به «پهنا کل بین» آنهاست. 

   سرپیر در میان دره سرسبز و زیبایی که باغ ها و انبوهی از درختان و بوته های وحشی آن را در بر گرفته اند و در کنار تپه کوچکی در وسط دره و در دامنه کوه بزرگ احمدلیوه واقع است.  دهکده سرپیر در فضایی آرام و دلپذیر، با طراوت دل انگیز طبیعت و کوهساران با شکوه، در کنار آرامگاه مقدس و مطهر امامزاده حلیمه خاتون معروف به «خاتون حلب» جای دارد. چشم انداز سرپیر در بهاران همانند «تابلوی زیبایی» است که نقاش طبیعت خلق کرده است و امامزاده خاتون حلب «نگینی در دل کوهستان بختیاری» است.

 بنای تاریخی امامزاده «خاتون حلب»:

    زیارتگاه امامزاده حلیمه خاتون مشهور به «خاتون حلب» از نوادگان حضرت امام موسی کاظم(ع) است. در گویش محلی بختیاری «خاتی نَحلَو» می گویند و به دختر بِرگ (باکره، دختری که ازدواج نکرده است) معروف است و به همین دلیل از قدیم الایام  اعتقاد بر این بوده است که مردان نباید وارد زیر زمین امامزاده شوند که در عرف محلی به آن مکان «تهدِه/ گهواره» (با تلفظ لری) می گویند و معتقدند اگر مردی وارد شد دچار عواقب بد می شود. کلمه خاتون را برای زنان برجسته یا شاهزده بکار می بردند و حلب شهری تاریخی و معروف در سوریه است شاید علت انتساب امامزاده به این شهر مهاجرت سادات حلب در آن زمان به ایران است و شاید واژه «نَحلو» مفهوم دیگری داشته باشد... 

   بنای اصلی و ابتدایی امامزاده سنگی و مدور بوده و احتمالاً در دوره اسلامی(قرن سوم به بعد) در این مکان احداث شده و در دوره های بعد، دوران ایلخانان یا صفویه بازسازی شده و بعدها در دوره قاجاریه بنا و آرامگاه فعلی امامزاده توسط «باقرخان فرزند رضاقلی خان ایلبیگی» احداث گردید.

البته سرداب ساختمان که در زیر بنا واقع شده است به دوره ایران باستان باز می گردد و احتمالا مشابهتی با معبد آناهیتا و با وجود خاکستر در عمق زیرین بنا با بقایایی شبیه یک آتشکده کوچک دارد. با این وصف می توان گفت بعدها امامزاده را در این نقطه که مکانی مهم و مقدس بوده دفن کرده اند. در سایر نقاط نیز معمولا امامزادگان را در نقاط خاص مانند جای سرسبز، کنار چشمه ساران، بلندی تپه یا دامنه کوه دفن می کردند.

   ساختمان امامزاده در سال 1389 توسط اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان دوباره تعمیر و بازسازی گردید. حرم امامزاده در تاریخ 8/5/1381 با شماره 5984 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.  آثار تاریخی امامزاده شامل بنای تاریخی، شیرهای سنگی تاریخی و اشیاء تاریخی داخل امامزاده که متأسفانه اغلب توسط سودجویان تاراج شده است.

   حرم خاتون حلب  هر ساله پذیرای انبوه مشتاقان و شیفتگان اهل بیت(ع) است به ویژه در ایام محرم و روزهای تاسوعا و عاشورا که اکثر مردم دشتک و عده ای از مناطق اطراف و حتی شهرهای مختلف برای زیارت و شرکت در این آیین به یاد ماندنی در کنار این مرقد مطهر گرد هم می آیند در حالی که علم های بزرگی در پیشاپیش عزاداران به حرکت در می آید و دسته های سینه زنی و زنجیر زنی مسیر دشتک را تا سرپیر پیاده می پیمایند حرم این امامزاده در طول قرن های متمادی مأمن و مرجع مردم معتقد و با صفای بختیاری بوده است.  آئین با شکوه عاشورای دشتک و سرپیر به همراه برافراشتن علم های چوبی می تواند در فهرست آثار معنوی میراث فرهنگی قرار گیرد. آب و هوای پاک و چشم اندازهای سرپیر و فضای معنوی مرقد خاتون حلب به زیارت کنندگان آرامش دل انگیزی می بخشد و دل ها را تا فراسوی امید و آرزوهای بلند می کشاند و دعایی و زیارتی که شاید غمهای مردمان خسته را به نسیم بهاران می سپارد.

   در سند تاریخی دشتک به سال 1317 ه.ق (دوره صفویه) به سرپیر با نام «املاک وقفه خاتون حلب» اشاره شده است و چنین بر می آید که در آن دوران دهکده و آرامگاه خاتون حلب برپا بوده است. قبر «علی صالح خان بختیاری» سردار سپاه نادرشاه و فاتح قلعه قندهار در کنار این امامزاده قرار دارد.  همچنین قبور برخی بزرگان و خوانین از قدیم الایام در این مکان یا در محل «کفت سرپیر» قرار دارد. 

 آثاری از دوران باستان از جمله بردگوری ها و بقایایی از آتشکده یا معبد آناهیتا که مشخصه دوران هخامنشیان تا ساسانیان است در این سرپیر مشاهده مي شود همچنین آثار تاریخی دیگری از جمله بردگوری ها، شُمشیربُر، و... وجود دارد. اثر سنگی که در اصطلاح محلی به آن «شُمشیر بُر» می گویند به نظر می رسد جوی آب سنگی ست که توسط مردمان قدیم احداث شده است و در میان صخره ای بلند و پرتگاه خطرناک به صورت گذرگاه باریک ایجاد شده است و عبور از آن دشوار است و داستانی بی اساس در مورد آن است که باید از آن بگذریم!! قبرستان های تاریخی از دوران های مختلف و سنگ قبور تاریخی از بزرگان بختیارینیز در اطراف امامزاده و سرپیر وجود دارد

    اهالی سرپیر معروف به «شیخ خاتون حلب» شامل خاندان های « حسن شیخی ـ محمدی(پوربختیار) ـ رضایی(شیرژیان) ـ نجفی ـ رجبی ـ رنجبر و.. » و برخی که ساکن دشتک هستند: «شیخی ـ دارابی ـ رجبی ـ مهمانپذیر  و... » و نسب آنان دورکی باب بختیاری است. 

 تعداد بسیار زیادی از جمعیت سرپیر به دلایل مختلف یا برای کسب و کار به شهرهای اصفهان ـ شهرکرد و... مهاجرت کردند هم اکنون نسبت به گذشته جمعیت کمی در سرپیر ساکن است که اغلب به کشاورزی و باغداری مشغولند

    (متن زیر در مورخه 25 بهمن سال 1383 در «روزنامه جام جم» چاپ شده است و توصیفی نسبتا دقیق از بنای قدیمی امامزاده ارائه کرده است)

امامزاده حلیمه خاتون، نگینی در دل کوهستان

 معماری امامزاده

       بنای امامزاده در میان روستای سرپیر بر روی یک بلندی قراردارد که به قول مردم مدفن حلیمه خاتون می باشد. بنای امامزاده شامل یک حرم، رواق، راهروها و سردآبی کوچک است. مصالح این بنا از آجر، سنگ وملات گچ وگل است. فرم بیرونی امامزاده به شکل چهار گوش است که حرم بنا در ضلع شمالی قرار دارد. رواق امامزاده اطاقی است مستطیل شکل به ابعاد6*5 متر که دارای سقفی طاق و چشمه ای(به روش بومی) است و ورودی آن از جهت شرق است وضلع غربی آن به حرم راه دارد.

در اضلاع شمالی و جنوب آن دو ورودی قرینه به عرض یک متربه راهرو ها تعبیه شده است که دارای پنج طاقچه بزرگ و کوچک که عمق می باشد.

راهروهای چپ و راست رواق دارای دو ورودی از جهت شرق می باشند. طول راهرو سمت راست 6 متر و عرض 170 سانتی متر است که با پیچی سی درجه به حرم ختم می شود.

پوشش این راهرو نیز طاق وچشمه (به روش بومی) است و دارای چهار طاقچه کوچک می باشد که درونشان شمع روشن می کنند. معماری و ابعاد راهرو سمت چپ همانند سمت راست است با پنج طاقچه کم عمق در انتهای آن دری کوچک وجود دارد که با هفت پله به عرض یک متر به درون سرداب امامزاده ختم  می شود.

    سرداب امامزاده به ابعاد 4*4 متر است و ارتفاع آن 130 سانتی متر می باشد. فرم آن هشت ضلعی است که در چهار جهت آن چهار طاقچه کوچک با قوس بین جهت روشن کردن شمع تعبیه شده است. کف این سرداب سکویی مستطیل شکل با دو ستون مستطیل و میان تهی دیده می شود.

 که گهواره ای چوبی بر روی آن قراردارد. در قسمت فوقانی سکو حفره ای وجود دارد که مردم از طریق این حفره خاک درون سکو را خارج کرده... فرم درونی حرم نیز هشت ضلعی است که در ضلع شرقی سمت راست به ترتیب ورودی رواق به حرم و راهرو سمت راست به حرم قرار دارند و در ضلع سمت چپ ورودی رواق به حرم طاقچه ای تعبیه شده است.

در سایر اضلاع، طاق نماهایی کم عمق با قوس بین وجود دارد.

 گنبد بنا به کمک 12 طاق بندی کوچک. باقوس بین برروی فرم هشت ضلعی حرم ساخته شده است. در زیر گنبد محجری چوبی ومشبک دیده می شود که در زیر آن سکوی سرداب قرار گرفته است. کف تمامی بنا به جز سرداب موزاییک فرش می باشند و سطح دیوار ها گچ اندود است.

در جلوی جبهه شرقی بنا حیاط کوچکی وجود دارد. نمای این جبهه پلاستر شسته و تمامی درها آهنی است. پوشش گنبد ورق وساقه گنبددارای کاشی کاری ساده وکتیبه دار می باشد. این امامزاده تنها بنای سردابی استان است که دارای تاریخی ایلخانی است ودر دوره های بعد مرمت شد. نمونه ای از این مرمت ها درکتیبه ای سنگی به تاریخ 1332 در بالای ورودی رواق به حرم ذکر شده است..

مجموعه زیارتی و تاریخی سرپیر:

 آثار طبیعی و تاریخی

 1 ـ برگوری های باستانی که در نقاط مختلف سرپیر مشاهده می شود.

 2 ـ قبرستان های تاریخی از دوران های مختلف و سنگ قبور تاریخی از بزرگان بختیاری

 3 ـ آثار تاریخی امامزاده شامل بنای تاریخی، شیرهای سنگی تاریخی و اشیاء تاریخی داخل امامزاده که متأسفانه اغلب توسط سود جویان تاراج شده است

 4 ـ اثر سنگی در میان صخره های جنوب سرپیر که در اصطلاح محلی به آن «شُمشیر بُر» می گویند که به نظر می رسد جوی آب سنگی ست که توسط مردمان قدیم احداث شده است

 5ـ عمارت قدیمی باقرخان که به عمارت پنج دری معروف است در سرپیر باقی است.

 6ـ مجموعه تفریحی چشمه حاجت: چشمه ای است در شمال غربی سرپیر در پای کوه بلند احمد لیوه قرار دارد درختان بلند و چمنزارهای سرسبز در کنار کوه و چشمه پر آب گردشگاه کم نظیر و زیبایی را ایجاد کرده است این چشمه به دلیل انتساب به امامزاده از تقدس خاصی برخوردار بوده است و آب آن را برای تبرک و شفای بیماران بر می دارند.

نوشیدن جرعه ای از آن را برای برآوردن حاجات مؤثر می دانستند در دامنه های بالاتر از آن چشمه های دیگری وجود دارند که از کوهای بالا دستی سرچشمه می گیرند و آب کشاورزی سرپیر و دشتک را از قدیم الایام تأمین می کردند از جمله چشمه «آقا شعفدی» (آقا شفیع الدین) که در دامنه کوه قرار دارد سر پیر در زمستان های سرد پوشیده از انبوه برف و یخ است. 

سادات سلطان ابراهیم

   بالاتر از سرپیر دامنه کوه بلند احمد لیوه جایگاه ییلاقی عشایر از جمله «سادات سلطان ابراهیم» است که از روزگاران قدیم تاکنون محل ییلاقی آنان بوده است و در زمستانها به خوزستان کوچ می کردند. امروزه بجز چند خانوار بقیه در شهرها و روستاهای خوزستان و تعدادی نیز در دشتک سکونت یافتند.  از بزرگان قدیم سادات سلطان ابراهیم «سید سیف اله ، سید حیات، سید روزه، سید بیژن، سید نبی اله و.. می باشند

 عشایر طایفه شهنی

   عشایر طایفه شهنی نیز در هنگام ییلاق در دامنه کوه های اطراف سرپیر و دشتک سکنی داشتند طایفه شهنی از طوایف معروف بختیاری است که در نقاط مختلف خوزستان و چهارمحال بختیاری سکنی دارند. در قدیم جمعیت زیادی از این طایفه در منطقه دشتک حضور داشتند که با تغییر زندگی کوچ نشینی در نقاط دیگر بویژه در خوزستان سکونت دائمی یافتند  از بزرگان طایفه شهنی در این منطقه می توان از « آامیرخان طهماسبی ـ آعجم طهماسبی ـ آحیدرقلی اشرف پور و... نام برد. عشایر طایفه «سلح چین» نیز در قدیم در اطراف سرپیر و دشتک مستقر بودند.

 منبع: کتاب تاریخ دشتک نوشته رضا بهرامی دشتکی
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی