مستندسازي دانش بنيان ميراث معماري در ايران

مستندسازي دانش بنيان ميراث معماري با ثبت صفات ابنيه تاريخي در فهرست‌هاي تحليلي فراداده آغازشده و داراي رويکردي همه جانبه است. بدين معني که کالبد بنا را از آغاز پيدايش و در طول تحولات، نه تنها به صورت منفرد، بلکه در پيوند با محي، رخدادها، افراد و يا سبک‌‌ها و بررسي و دانش پايه را جهت شروع عمليات حفاظت ارائه مي‌کند. اين پژوهش به دنبال تهيه فهرست تحليلي پايه و تفصيلي براي ميراث معماري در ايران، به عنوان هسته مرکزي فرايند مستندسازي است. در بررسي روش هاي مستندسازي در کشور، کمبود چالش‌برانگيز، شناسنامه ابنيه تاريخي محسوس است. بنابراين استانداردهاي جهاني فراداده مطالعه و فهرست پايه داده‌ها (وابسته به ايکوم) براي مستندسازي گونه‌‌هاي مختلفي همانند مسجد، خانه، کاروانسرا و يا بازار انتخاب شده است در نتيجه برداشت هاي ميداني و کتابخانه‌اي ابنيه منتخب، فهرست پایه جهت ثبت شاخصه هاي معماري ايراني تعديل شده است. همچنين به منظور شرح تفصيلي خصوصيات بنا، اطلاعات محيطي و يا آسيب شناسي ابنيه، فهرست تفصيلي با الگوي دستورالعمل‌هاي ملي و جهاني ثبت آثار تکميل شده است. در پايان فهرست پايه و تفصيلي مقايسه و بر ايجاد سيستم‌هاي مديريت دانش ميراث معماري ايران تأکيد شده است.

فهرست‌‌هاي تحليلي و مستندسازي دانش بنيان ميراث معماري

حفاظت و مرمت ميراث معمارانه، بر پايه شناخت اثر و حيطه‌هاي مختلفي که بر شکل‌گيري و حيات آن در طول تاريخ تأثيرگذار بوده،‌استوار است. ابنيه تاريخي در دنيا واقعي به صورت منفرد شناخته نشده و پيوندهايي با عوامل شکل‌دهنده کالبد خود همانند سبک تاريخي، تکنيک‌هاي ساخت، بانيان، سازندگان و بهره‌برداران، اقليم، بستر قرارگيري و تغيير  تحولات محيطي برقرار مي کنند و از آنها تأثير مي‌گيرند. همانطور که در منشور 1964 و نيز توسط ايکوموس اشاره شده است«ايده و مفهوم يک يادمان تاريخي تنها يک اثر معماري منفرد نيست، بلکه بستر قرارگيري و محيط شهري يا روستايي را شامل مي شود که حاوي شواهدي از تمدن به خصوص يا آثار ويژه‌اي از تغيير و توسعه يا رخدادي تاريخي باشد حفاظت از يک يادمان تاريخي شامل نگهداري از بستر سنتي موجود بنا با مقياس متناسب خود است.

در جايي ديگر در دستورالعمل 1996 صوفيا جهت ثبت ابنيه و يادمان‌ها، يکي از روش‌‌هاي اصلي موجود براي معنادار نمودن، درک، تعريف و شناخت ارزش‌هاي ميراث فرهنگي، ثبت خصوصيات چندبعدي و همه جانبه آن در نظر گرفته شده است ثبت به معني کسب اطلاعات توصيف کننده ترکيب‌بندي کالبدي، شرايط و عملکرد بنا و تحولات آن در دوره‌هاي مختلف زماني به عنوان يکي از بخش‌‌هاي ضروري حفاظت معرفي شده است.

شناخت دانش بنيان ويژگي‌هاي کالبدي يک ساختمان تاريخي، در گام اول نيازمند توصيف چندبعدي بنا، يعني ثبت پيوندهاي بنا با حيطه‌هاي مؤثر زماني، مکاني، تاريخي، محيطي، اجتماعي، فرهنگي و غيره است. بنابراين برداشت خصوصياتي از جمله تاريخچه شکل‌گيري، تغييرات و الحاقات در طول زمان و يا خصوصيات سازه‌اي و فضايي، ساختار مستندات اوليه را براي شناخت بنا در فرايند حفاظت و مرمت فراهم مي‌کند. الگوي مفهومي شناخت دانش بنيان ابنيه تاريخي با معرفي صفات چندبعدي به هم پيوسته در تصوير ارائه شده است. ثبت صفات به هم پيوسته ميراث معماري، نيازمند وجود بندهاي تعريف و طبقه‌بندي شده، تفصيلي و استاندارد در يک فهرست تحليلي است.

Mirase -memari -1

پيش از انجام هرگونه عمليات حفاظت، پاسخ به سؤال‌هاي پايه راجع به بنا، موقعيت مکاني، تاريخچه، مصالح و روش‌هاي ساخت، افرادم وثر در تاريخ و تحولات بنا، وقايع تاريخي که با زندگي آن در طول زمان همراه است. ويژگي‌‌‌هاي بستر قرارگيري و شرايط وضع موجود بنا ضروري است. در جمع‌آوري چنين اطلاعاتي، استفاده از فهرست استاندارد به صورت متشرک در سطح ملي براي تهيه داده‌هاي مشابه و به منظور جلوگيري از تهيه فهرست‌هاي ناقص و سليقه‌اي ضروري است. چنين فهرستي مي بايست اطلاعات ارائه شده بر پايه تفسير فردي کارشناسان را به حداقل رسانده و گزينه‌هاي روشن و دقيقي را به عنوان پاسخ در اختيار گروه برداشت قرار دهد اين مقاله بر آن است تا با توجه کمبود الگوي استاندارد توصيفي و تحليلي ابنيه تاريخي در کشور،‌فهرست پايه و تفصيلي ميراث معماري ايران را ارائه کند. اين الگوها براساس نمونه‌‌هاي موجود در کشور و با دستورالعمل‌هاي ثبت آثار تاريخي، همچنين استانداردهاي جهاني تفسير ابنيه و معاهده‌هاي بين‌‌المللي ثبت ارائه مي‌شوند.

 

مطالعه فهرست تحليلي آثار تاريخي کشور از ابتدا تاکنون

بررسي صفات جمع‌آوري شده جهت ثبت مشخصات آثار تاريخي کشور، به فهرست اطلاعاتي منتهي مي‌شود که هنگام ثبت آثار ارزشمند فرهنگي تاريخي توسط کارشناسان ثبت اثر برداشت مي‌شود. اولين شناسنامه هاي ارائه شده از آثار تاريخي کشور تحت عنوان «فهرست آثار ملي غير منقول» جمع‌آوري شده است. نمونه‌اي از فهرست بناي چهلستون که در سال 1310 تهيه شده در تصوير 2 ارائه شده است.

 Mirase -memari -2


پنج صفت اصلي يک بناي تاريخي يعني نام، مکان و موقعيت، دوره تاريخي، تاريخ تهيه فهرست، وضعيت اداري و ملاحظات (خلاصه‌اي از شرايط بنا و مرمت‌هاي انجام شده) تشريح شده است. دقت تشريح مهم‌ترين ويژگي‌هاي بناي چهلستون همانند سازنده اصلي و بازسازنده، واقعه همراه، آخرين مالک و تاريخ اولين مرمت در اين شناسنامه قابل توجه است‌(پرونده ثبتي چهلستون، سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي کشور، دانشنامه ايرانشهر به صورت آنلاين) پيوندهاي معنايي جهت ارتباط بناي چهلستون با صفات به هم پيوسته در تصوير 1 ارائه شده است. براساس اين پيوندها، بناي موجود چهلستون به دليل واقعه تاريخي آتش‌سوزي با بناي اصلي متفاوت است اين واقعه مرمت‌گر را ملزم مي کند تابه تحقيق پيرامون تغيير و تحولات کالبدي بنا در طول زمان پرداخته و از روي منابع تاريخي، سفرنامه‌ها و بقاياي کالبدي شکل اوليه بنا را حدس بزند و پس از آن به انجام عمليات حفاظت اقدام نمايد.

صفات ارائه شده در شناسنامه‌‌‌هاي ثبت آثار ملي ايران در طول زمان کامل‌تر شده و پرسشنامه با بندهاي متعددي رادر اختيار متخصصان ثبت اثر تاريخي قرار داده است. سه خصوصيت اصلي نام، مکان و دوره تاريخي بنا در اين فهرست ثابت مانده‌اند اما بندهايي براي شرح اسناد و مدارک اثر شامل نقشه جغرافيايي، عکس، مقاله و يا کتاب، نقشه‌هاي معماري شامل پلان، نما و مقطع، وضعيت حريم اثر شرح وضعيت مالکيت (وقفي، دولتي و يا خصوصي) و شرايط مالک و رضايت وي و مشخصات اداري ديگر به ان اضافه شده است. نکته قابل توجه دراين شناسنامه‌ها تفاوت در دقت برداشت توسط کارشناسان ثبت است به طور مثال موقعيت مکاني در برخي از فهرست‌ها تنها اشاره به محله بنا است،‌اما برخي ديگر آدرس دقيق بنا را ارائه کرده‌اند. برخي شناسنامه‌ها با دقت، مهم‌ترين مدارک مکتوب و مستندات بصري به صورت نقشه و تصوير را جمع آوري کرده‌‌اند اما برخي ديگر تنها به فهرست مدارکي که از بنا موجود نيست تبديل شده‌اند. بنابراين در گام نخست عمليات حفاظت و مرمت ابنيه تاريخي محققين با کمبود شناسنامه پايه جهت شناخت ابنيه ترايخي ون سير تحول آن در طول زمان مواجه هستند.

الگوهاي ثبت ميراث فرهنگي براساس استانداردهاي جهاني

الگوهاي ثبت خصوصيات ميراث فرهنگي با ارائه بندهايي که شکل فراداده به طبقه‌بندي تفصيلي صفات ميراث يا داده‌هاي ارائه شده در مورد آنها در فهرست‌هاي تحليلي مي‌پردازد اين فهرست‌ها به صورت همگاني مورد قبول جوامع داراي ماهيت مشترک بوده و نقش مهمي در برداشت دقيق از بنا و توزيع و بازيافت مناسب اطلاعات برداشت شده بازي مي‌کنند.

استانداردهاي فراداده براي توصيف ميراث فرهنگي با هدف تهيه فهرست تحليلي از آثار در انواع و طبقه‌بندي‌هاي مختلفي وجود دارد. نکته کليدي در انتخاب استاندارد مطلوب، نياز فرايند مستندسازي به سطح ارائه جزئيات يا اطلاعات دقيقي است که از فهرست مورد نظر انتظار دارد.

استانداردهاي عام ميراث فرهنگي

سه نمونه از مهم‌ترين استانداردهاي توصيف کننده ميراث فرهنگي به شرح زيرند:

1.طبقه‌بندي براي توصيف آثار هنري

اين استاندارد جهت ثبت نگهداري و بازيافت اطلاعات در رابطه با آثار فرهنگي و هنري تهيه شده است که توسط انستيتوگتي توسعه يافته و به زبان اکس ام ال ارائه شده است. اين استاندارد جزو نمونه‌‌هاي کامل توصيف اشياء هنري همانند تابلوهاي نقاشي يا طراحي و اسکيس‌هاي معمارانه محسوب مي‌شود.

2.فهرست پايه انجمن منابع بصري

اين استاندارد براي توصيف فرهنگ بصري و همچنين تصاويري است که آنها را مستند مي‌‌کند و توسط مؤسسه بين‌‌المللي متخصصين تصوير و مديا (با اعضايي از دانشگاه‌ها، مراکز فرهنگي و موزه‌ها) ترويج شده و مورد استفاده قرار مي‌گيرد. مثال‌هاي مختلف اين استاندارد اطلاعات جامع و پايه شامل حداقل صفات مربوط به ميراث فرهنگي يعني اثار معماري و ما کت معمارانه، هنر تزئيني و اشياء وابسته، دستنوشته، کتب هنري و نسخ چاپي، نقاشي، تأتر، عکاسي و فيلم‌برداري، طراحي، مجسمه و مستندات فرهنگي را شامل مي‌شود.

 1.الگوي مفهومي کميته بين‌‌المللي مستندسازي:‌اين استاندارد تعاريف و ساختار شکلي براي توصيف مفاهيم مجازي و حقيقي وابسته به ميراث فرهنگي را فراهم مي‌کند. کميته بين‌‌المللي مستندسازي شوراي بين‌‌المللي موزه‌ها مسئوليت تهيه و ترويج اين استاندراد پيچيدة تر از نمونه‌هاي ذکر شده قبلي است و تنها به پر کردن اطلاعات به صورت جدول توصيفي محدود نمي‌شود. اين استاندارد ساختار معنايي متناسب براي پايگاه‌هاي دانش فراهم مي‌کند. ابتدا بندهاي صفات مورد نظر براي جمع‌آوري اطلاعات وابسته به يک اثر را طبقه‌بندي کرده و سپس براي هر طبقه ارتباطات معنايي ميان اجزا مختلف پديد مي آورد تا الگوي مشابه ماهيت چندجانبه ميراث فرهنگي پديد آورد. مدل دانش ارائه شده، استاندارد بين‌‌‌المللي براي نشر اطلاعات کنترل شده وابسته به ميراث فرهنگي بوده و بيشتر براي تبادل اطلاعات توسط موزه‌ها، مجموعه‌داران و کتابخانه‌ها مورد استفاده قرار مي‌‌گيرد. به همين منظور براي توصيف يک شيء باستان شناسي موجود در يک موزه،‌بندهاي مورد نياز را ار ائه مي دهد.

Mirase -memari -3

مجموعه استانداردهاي فوق با هدف توصيف آثار فرهنگي توسط گروه‌هاي مختلف مورد استفاده قرار مي‌گيرد اما به طور ويژه بر روي ابنيه تاريخي متمرکز نشده است. براي توصيف يادمان‌ها و بناهاي تاريخي و محوطه‌ها، يکي از مهم‌ترين نمونه‌هاي موجود در ميان دستورالعمل‌هاي جهان معرفي مي‌شود.

استاندارد ثبت ميراث معماري

يکي از پرکاربردترين استانداردهاي جهاني در ثبت صفات چندجانبه ميراث معمارانه، فهرست پايه داده‌ها براي ابنيه تاريخي و يادمان‌ها است. اين فهرست که در آرشيو شوراي بين‌المللي موزه‌ها بر روي شبکه اينترنت قرار گرفته است، با همکاري مؤسسات مختلف درگير با مستندسازي ميراث معماري به ويژه اتحاديه اروپا، انستيتو گتي و کميته مستندسازي شوراي بين‌المللي موزه‌ها تهيه و توزيع شده است. اين استاندارد با بيان اهميت فهرست‌هاي تحليلي براي مديريت ميراث فرهنگي، به کنوانسيون 1972 يونسکو در رابطه با حمايت ا زميراث طبيعي و فرهنگي جهاني اشاره مي‌کند و با ارجاء به بند دوم کنوانسيون شوراي اروپا براي حمايت از ميراث معمارانه تأکيد دارد که به منظور شناسايي دقيق يادمان‌ها، مجموعه بناها و محوطه‌ها با هدف حمايت، هر عضو مي‌بايست جهت تهيه فهرست تحليلي اقدام کرده و به هنگام تهديد دارايي‌‌هاي مورد نظر، در اولين فرصت به مستندسازي مناسب آنها بپردازد.

فهرست پايه داده‌ها داراي قابليت آن است تا نه تنها ابنيه منفرد را ثبت کند. بلکه تهيه‌کنندگان فهرست را قادر سازد تا ابنيه را به مجموعه وسيعي از افراد و وقايع تاريخي و يا به محوطه پيرامون خود ارتباط دهد. اين صفات در نه فصل کلي دسته‌بندي شده‌اند که بيش از شصت زيرفصل تقسيم مي‌شود. زيرفصل‌هاي ارائه شده در اين فهرست دقيق‌بوده و تفسير فردي را به حداقل مي رساند.

مستندسازي گونه‌هاي مختلف ابنيه تاريخي ايران با کمک فهرست پايه داده‌ها (وابسته به ايکوم)

استاندارد فهرست پايه داده‌ها به طور هماهنگ براي تهيه فهرست تحليلي ابنيه تاريخي اروپا مورد استفاده قرار مي‌گيرد. با وجود اينکه هر منطقه خاص جغرافيايي داراي سبک معماري منحصر به فرد است برخي از صفات پايه ميان بناهاي تاريخي مشترک است. بندهاي فهرست پايه داده‌ها اين خصوصيات اصلي را جمع‌آوري مي‌کند و مي‌‌تواند توسط کشورهاي مختلف داراي گونه‌هاي متفاوت معماري تاريخي مورد استفاده قرار گيرد. به همين منظور مجموعه‌اي از بناهاي مهم متعلق به گونه‌هاي شاخص معماري ايراني (حدود چهل اثر) شامل خانه تاريخي، حمام، آب انبار، مسجد يا مدرسه، باغ يا کاخ،‌کاروانسروا، سرا، تيمچه يا بازار که در استان‌هاي مختلف قرار گرفته‌اند (استان‌هاي تهران، قزوين، اصفهان، يزد، سمنان) انتخاب و با کمک فهرست پايه داده‌ها تفسير شده‌‌اند.

 Mirase -memari -4

به منظور تشريح فهرست، مراحل اوليه زير ضروري است:

Mirase -memari -5

  1. مطالعه نمونه‌هايي از فهرست تکميل شده براي ميراث معمارانه اروپا (همانند خانه ملکه در پارک گرينويچ لندن)
  2. جمع‌آوري اسناد مکتوب در مورد اثر همانند پرونده ثبت و گزارش‌هاي مرمت سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي، نقشه‌ها و طرح‌هاي موجود در آرشيو سازمان‌ها، دانشگاه‌ها و با افراد.
  3. مطالعه منابع کتابخانه‌اي و به ويژه مقالات در نشريات معتبر،کتاب‌ها، پايان نامه‌هاي دانشجويي برتر و غيره
  4. برداشت ميداني و بازديد از اثر و تهيه فهرست پايه داده‌ها در محل
  5. انجام مصاحبه با افراد مطلع از تاريخچه اثر، کاربري فضاهاي مختلف و تحولات آن در طول زمان

توجه به اين نکته ضروري است که در دست داشتن جدول فهرست پايه داده‌ها جهت مستندسازي يک بناي تاريخي، به تنهايي کافي نيست و مهارت توصيف بنا و اشاره به خصوصيات کليدي در پاسخ به بندهاي فهرست در فرد برداشت کننده، ضروري به نظر مي‌رسد. نمونه ارائه شده در اين مقاله،‌خانه تاريخي عامري و آرشا در بم است. علت انتخاب ثبت خصوصيات بنايي است که متأسفانه در زلزله 1382 بم به طور جدي آسيب‌ديده و تخريب شده است. (تصاوير 6.5)

جدول 1، فهرست پايه داده‌ها را به همراه اطلاعات برداشت شده ميداني و کتابخانه‌اي جهت ارائه الگوي توصيف سيستماتيک خصوصيات ابنيه تاريخي در فهرست هاي تحليلي ارائه مي‌کند. لازم به ذکر است که شرح اطلاعات توصيفي به عنوان گام نخست فرايند حفاظت از آثار تاريخي، به اندازه فهرست خام پايه در اين تحقيق داراي اهميت بوده و به همراه جدول 1 ارائه شده است.

 Mirase -memari -6

انطباق فهرست پايه داده‌ها براي ميراث معماري ايران

با بررسي مفاد پرشده در بندهاي جدول 1 و نتيجه‌گيري از تجربه برداشت و تکميل فهرست پايه داده‌ها براي آثار برداشت شده در ايران، اين بخش به بازبيني فهرست پايه داده ها و تطبيق آن با خصوصيات م عماري ايراني و همچنين شرايط پژوهش پيرامون آثار تاريخي در کشور پرداخته است. مهم‌‌ترين نکات قابل توجه در بهره‌گيري عملي از فهرست پايه داده‌ها به شرح زير است:

  1. در بند اول زير بندهاي 1-5 تا 1-9 در اين فهرست، به منابع و داده‌هاي ديگري اشاره شده است که در سازمان‌ها، مؤسسات و مراکز آموزشي مختلف از بنا تکميل شده و موجود است. اين بند با هدف يکپارچه‌کردن مستندات موجود در مورد بنا ارائه شده است. در کشور با توجه به ضعف فرايند جمع‌آوري اطلاعات و تهيه شناسنامه بناها،‌اين بندها خالي است و اغلب مراجع متقاطع و منابع متعدد وجود ندارد.
  2. در بند سوم اين فهرست، گونه عملکردي بنا مشخص مي شود. نکته قابل توجه براي يک بناي تاريخي، سر تغيير و تحول آن در طول زمان است. کاربري بنا مي‌تواند تغيير کند و به ويژه در عصر حاضر مي‌تواند داراي کاربري جديدي باشد. بنابراين مطالعه گزارش‌هاي مرمتي موجود و يا مصاحبه با کارشناسان و افراد محلي مطلع جهت تکميل اين بند ضروري است.
  3. بند چهارم متغيرهاي مختلفي براي وارد کردن اطلاعات زماني بنا فراهم کرده است. تاريخ بناها در ايران در برخي موارد از روي کتيبه‌ها قابل بازخواني است (همانند کتيبه تيموري سر در مسجد جامع يزد به تاريخ 861 ه ق) در برخي موارد همانند حمام گنجلعيخان کرمان به باني بنا اشاره شده و از روي آن تاريخ ساخت (1020 ه ق) قابل حدس است. در برخي موارد تاريخ دقيق قابل دستيابي نيست و تشابه سبک ساختار به دوره تاريخي اشاره مي‌کند (همانند کاروانسراهاي برون شهري استان سمنان در دوره صفوي) به علاوه بناهاي تاريخي در طول زمان تکميل شده و دوره ‌هاي مختلف ساخت و ساز در آنها موجود است (همانند کاروانسراي صفوي و قاجاري مياندشت و يا گنبدخانه ايلخاني و سردر تيموري مسجد جامع يزد) دوره‌بندي بخش ‌هاي مختلف بنا به تفکيک مي‌بايست در اين بند ثبت شوند.
  4. بند ششم به مصالح و تکنيک‌هاي ساختماني به کار رفته در بنا اشاره دارد. فهرست پايه‌داده‌ها اين بند را به دو قسمت مصالح اصلي (ديوارها) و مصالح پوششي تقسيم کرده است اين دسته‌بندي کافي نيست و اين تحقيق براي اشاره دقيق‌تر مصالح را به سه دسته اصلي، ملات و اندود تقسيم کرده است.علاوه بر اين، شيوه اجراي سقف در معماري ايراني، جزو شاخصه‌هاي مهم شکل ‌دهنده فضاست. بنابراين به عنوان زيرمجموعه پوشش‌ها به سيستم‌ سازه اي اشاره شد که طاق‌هاي پوشش دهنده فضا را توصيف مي‌کند.
  5. شرح کامل خصوصيات معماري ايران نيازمند وجود فهرست تفصيلي است. اين بندها مي‌بايست به شکل بنا،‌تعداد حياط‌هاي مرکزي، تعداد ايوان‌ها، ابعاد و اندازه‌ها، مقياس اجزاي مختلف و نام اجزاي اصلي سازنده بنا اشاره کند. توجه به اين نکته ضورري است که اندام‌هاي گونه‌هاي مختلف معماري ايراني همانند خانه، حمام، مدرسه، مسجد و کاروانسرا، اگرچه داراي عناصر مشترکي همانند هشتي ورودي هستند، اما در جزئيات بسياري با يکديگر متفاوتند. به طور مثال يک خانه تاريخي داراي اطاق‌هاي سه دري و پنج دري يک مسجدداراي شبستان، محراب و مناره، يک بازار شامل تيمچه و چهارسوق و يک کاروانسرا داراي شترخانه است.بنابراين فهرست پايه نيازمند تکميل و ارائه شرح کاملي از اجزاء اصلي سازنده بنا دارد.
  6. تزئينات در معماري ايراني به عنوان شاخصه دوره تاريخي مورد توجه قرار مي‌گيرد و شرح آن در فهرست تفصيلي ضروري است.
  7. بناهاي تاريخي در برخي موارد به علت تغييرات کاربري يا بلاياي طبيعي دچار الحاقات، اضافات و دستخوردگي‌هاي جزئي يا اساسي شده‌اند. شرح اين مداخلات و سابقه آنها، نقش کليدي در تعيين برنامه‌هاي آتي حفاظت بنا داشته و مي‌بايست در جدول تفصيلي ارائه شود.

طرح فهرست تفصيلي ميراث معماري ايران

به طور کلي جدول فهرست پايه‌‌داده‌ها براي ثبت مشخصات مهم اثر به طور جامع و عمومي کافي به نظر مي‌رسد. اما براي ارائه دقيق‌تر صفات يک اثر تاريخي در ايران در بندهاي مختلفي نيازمند تکميل و ارائه جزئيات بيشتر است. سؤال اصلي در اين مرحله اين است که بندهاي تکميلي براي توصيف کامل‌تر بناهاي تاريخي ايران چيست و با الگوي چه دستورالعمل‌هاي ملي يا بين‌المللي تهيه مي‌شود؟‌

الگوي دستورالعمل ثبت‌آثار ارزشمند فرهنگي تاريخي ايران

براي ثبت آثار ارزشمند فرهنگي تاريخي کشور در فهرست آثار ملي و فهرست‌هاي ذيربط، سازمان ميراث فرهنگي کشور دستورالعملي براي نحوه ثبت آثار در فهرست ملي و تهيه فهرست جامع از آنها ارائه کرده است صفاتي که در اين دستورالعمل براي اثار غيرمنقول و بناها به صورت توصيفي ارائه شده، بند به بند استخراج و در مقايسه با بندهاي فهرست پايه داده‌ها در جدول 2 ارائه شده است. اين مقايسه نشان مي‌دهد که در فهرست پيشنهاي دستورالعمل ثبت آثار تاريخي، توجه ويژه‌اي به آسيب‌شناسي بنا و معرفي آسيب‌هاي جزئي و کلي شده است که وجود آ‌ن براي ارزيابي دقيق‌تر وضع موجود بنا، ضروري به نظر مي رسد علاوه بر اين، در برداشت اطلاعات محيطي شاخصه‌هايي همانند بافت اطراف بنا، نشانه‌هاي مهم و استخوانبندي کلي مورد تمرکز قرار گرفته‌اند. اين دو بند جهت تکميل فهرست پايه‌داده‌ها ضروري هستند.

الگوي توصيه‌نامه ايکوموس در ثبت يادمان‌ها و مجموعه بناها و محوطه‌ها

يکي از مهم‌ترين بيانيه‌هاي بين‌المللي داراي دستورالعمل‌هايي براي ثبت اثر تاريخي و تهيه فهرست و شناسنامه تحليلي در يازدهمنين مجمع عمومي ايکوموس در صوفياي بلغارستان در اکتبر 1996 تصويب شد. توصيه‌نامه ايکوموس با شرح دلايل متعدد ثبت ميراث تاريخي، بر نقش مثبت اين فرايند در حفظ و نگهداري ميراث فرهنگي، جلب مشارکت عمومي و ايجاد مديريت مطلع و آگاه ميراث تأکيد کرده است.

با نگاه دقيق‌تر به بند «محتواي ثبت» در اين دستورالعملع فهرستي از اطلاعات مورد نياز براي تهيه محتواي ثبت شده از يک اثر تاريخي مشاهده مي‌شود. اين فهرست نه تنها به ثبت مشخصات خود بنا مي‌پردازد،‌ بلکه خصوصيات محوطه قرارگيري بنا، اتفاقات و رخدادهاي وابسته به هر بنا در طول زمان قرارگيري بنا، اتفاقات و رخدادهاي وابسته به هر بنا در طول زمان شامل الحاقات و مداخلات، تغيير عملکرد و يا تغييرات مديريت و نگهداري نيز در اين فهرست مورد توجه قرار گرفته‌اند. بندهاي اين دستورالعمل براي برداشت اطلاعات جامعي از آثار تاريخي شامل تک‌بناها، يادمان‌ها و يا مجموعه بناها يا محوطه‌‌ها از متن توصيفي آن استخراج و در مقايسه با فهرست پايه داده‌ها و دستورالعمل ثبت در ايران، در جدول 2 ارائه شده‌اند.

 Mirase -memari -7

مقايسه فهرست پايه داده‌ها با دستورالعمل‌هاي ملي و جهاني

مقايسه سه فهرست پايه و تفصيلي در جدول 2، صفات کمابيش يکسان در برداشت بناهاي تاريخي ارائه مي‌کند. به طور مثال اطلاعات اوليه بنا، موقعيت مکاني، ويژگي‌هاي ساختاري و کالبدي و سابقه تاريخي مشابهند. تفاوت اين فهرست‌ها در شرح بستر قرارگيري بنا و برخي خصوصيات کالبدي است. به طور مثال در توصيه‌نامه ايکوموس شاخصه‌هاي منظر طبيعي يا فرهنگي همانند باغ يا توپوگرافي اطراف بنا مورد توجه قرار گرفته‌اند. همچنين با تمرکز بر خصوصيات منظر فرهنگي، شرح رابطه بصري ميان بنا و محوطه آن ضروري است. در اين توصيه‌نامه به آلودگي ها يا تهديدهاي محيطي که اصالت يک اثر تاريخي را مخدوش مي‌کند توجه شده است. در دستورالعمل ملي ويژگي‌هاي بافت اطراف بنا و واحدهاي همسايگي بنا در يک مجموعته شهري مورد تأکيد است.

در گام نهايي ابتدا براي تهيه فهرست تفصيلي به اجماع ميان دستورالعمل‌ةاي ملي و جهاني رسيده و سپس به تکميل آن با بندهاي پيشنهادي اين تحقيق(با توجه به تجربه مطالعات و برداشت ميداني بناها) پرداخته‌ايم.

شرح فهرست تفصيلي

مطالعه تطبيقي بندهاي پيشنهادي دستورالعمل ثبت آثار ارزشمند فرهنگي تاريخي کشور و توصيه‌‌نامه ايکوموس در اصول ثبت يادمان‌ها و مجموعه بناها و محوطه‌ها، فهرستي ارائه مي‌کند که استاندارد پايه داده‌ها را تکميل و در جزئيات کامل‌تري از ابنيه تاريخي ايران ثبت مي‌‌کند. بندهاي تکميلي شامل شرح محوطه بنا و عناصر شاخص آن، تهديدهاي محيطي، وضعيت بنا از لحاظ استحکام، آسيب‌هاي بنا، نام اجزاي تشکيل‌دهنده و ابعاد آنها، نوع تزئينات و نوع الحاقات به بنا (به ويژه در تغييرات کاربري) است. اين تحقيق به ارائه فهرست تفصيلي ميراث معماري ايران به طور مجزا پرداخته است. با توجه به اهميت شيوه تويف بنا در بندهاي فهرست تفصيلي اين جدول به همراه اطلاعات تکميل شده نمونه ورودي اين مقاله ارائه شده است. اين جدول براي آثار مستند شده در اين تحقيق تکميل شده است.

اين تحقيق فهرست پايه و تفصيلي ابنيه تاريخي ايران يعني جداول 3.1 را به طور مجزا ارائه نموده است. علت اين تفکيک تفاوت در فرايند ثبت اثر با توجه به منابع مالي موجود جهت مستندسازي، زمان، نوع متخصصين ثبت و عوامل تأثيرگذار ديگر است. در صورت وجود منابع محدود، فهرست پايه اطلاعات مهم را جمع‌آوري کرده و تهيه آن به عنوان شناسنامه حداقل بنا الزامي است. تکميل فهرست تحليلي ارائه شده در جدول 3 نيازمند اطلاعات توصيفي بيشتري نسبت به فهرست پايه ارائه شده در جدول 1 است و کارشناس برداشت نياز به مطالعه کالبدي دقيق اثر و محوطه آن در محل و انجام برداشت ميداني و مشاهده دقيق بنا دارد.

ذخيره‌سازي فهرست‌هاي تحليلي در پايگاه‌هاي دانش ميراث معماري

يکي از مهم‌ترين عوامل تأثيرگذار در کارآمد بودن فهرست‌هاي تحليلي، شيوه ذخيره ‌سازي و تبادل اطلاعات جمع‌آوري شده است در اين تحقيق ما از سيستم ارائه در جدول يعني يک پايگاه داده‌هاي رابطه‌اي استفاده کرده ايم. بديهي است د رصورت ثبت هزاران بناي تاريخي، پر کردن دستي جداول توصيفي خطاي برداشت را افزايش داده و امکان جستجو و بازيافت اطلاعات را به حداقل مي‌رساند. بنابراين استفاده از پايگاه‌هاي داده‌هاي ديجيتال جهت ذخيره، بازيافت و توزيع مناسب اطلاعات توصيه مي‌شود.

Mirase -memari -8

 سيستم‌هاي مديريت اطلاعات مختلفي همانند نرم‌‌افزار پايگاه داده‌هاي اکسس مي‌توانند بر پايه جداول طراحي شده و صفات،‌بناهاي تاريخي را ذخيره کنند. اما نکته قابل توجه، تأثيرپذيري صفات اثر تاريخي از يکديگر در برقراري پيوندهاي معنايي ميان متصل است. به طور مثال خانه تاريخي عامري - آرشام به دليل ترک ارگ بم توسط حاکمان آن در دوره قاجار ساخته شده و بسياري از عناصر کالبدي همانند اطاق هفت دري دوطرفه با ديد به حياط و باغ نخل، به دليل انتخاب باغ‌هاي نخل براي توسعه شهر جديد شکل گرفته است.

بنابراين يک واقعه تاريخي با مشخصات محيط طبيعي هر دو علت وجودي کالبدي يک بنا را شکل داده‌اند. د رمفاهيم نوين سيستم هاي مديريت دانش، روش‌هاي پيشرفته‌اي جهت الگوسازي پيوندهاي معايي متقابل ميان اطلاعات پديده‌هاي مختلف وجوددارد ک در پايگاه‌هاي دانش قابل ذخيره‌سازي و دوختن اطلاعات به هم پيوسته است. نرم‌افزارهاي مختلفي همانند سيستم اکتساب دانش پروتژه وجود دارند که مي‌توانند الگوهاي پيچيده صفات به هم پيوسته يک بناي تاريخي را مدلسازي کرده و اطلاعات ديجيتال وابسته به هر صفت را ذخيره کنند. به طور مثال کالبد يک بنا را با محيط طبيعي (همانند جهت وزش باد براي شکل دادن بادگير)، سبک هنري و ابزار ساخت (همانند حضور درگاه‌هاي نيم دايره در دوره قاجار به دليل وجود اره‌هاي برش چهارچوب پنجره) و صفات ميان متصل مشابه پيوند زنند. بدين ترتيب با وجود پايگاه‌هاي دانش پيشرفته، فرايند ثبت به شنخت دانش بنيان ابنيه تاريخي کمک مي‌کند. تکميل اين فرايند با توزيع اطلاعات بر روي اينترنت با استانداردهاي قابل قبول وب معنايي نقش مهمي در تبادل دانش معماري تاريخي ايران در سطح ملي و بين‌المللي ايفا کند. مجريان اين تحقيق اميد دارند تا در گام‌هاي آتي براساس نتايج موجود، به طراحي و ساخت پايگاه دانش فهرست تحليلي آثار تاريخي کشور دست يابند.

شناخت چندبعدي بناهاي تاريخي نيازمند طرح پيوندهاي معنايي ميان کالبد آنها باپديده‌هاي مختلف زماني، مکاني، محيطي و فرهنگي در دوره ساخت بنا و همچنين دوره‌هاي مختلف تغيير و تحولات آن است. ثبت صفات همه جانبه بناها نيازمند وجود فهرست‌هاي تحليلي است که به طور همگاني مورد قبول و به شکل استاندارد مورد استفاده قرار مي‌گيرد. بر اساس زمان و هزينه‌اي که به برداشت‌هاي ميداني تعلق مي‌گيرد، اين استانداردها مي‌توانند سطوح مختلفي از جزئيات را ثبت کنند فهرست جامع و پايه اطلاعات عام بنا همانند نام، مکان و يا ثبت دوره تاريخي را ثبت مي‌کند اما فهرست تفصيلي و تشريحي به ثبت کامل جزئيات، تغييرات و الحاقات و بستر قرارگيري بنا مي‌پردازد. چنين فهرستي به خوبي گام‌هاي آتي جهت حفاظت و اولويت‌بندي اقدامات مرمتي را تعيين مي‌کند. اين تحقيق ضمن موارد شناسنامه‌هاي ثبت آثار در کشور، بر پايه فهرست جهاني پايه داده‌ها وابسته به ايکوم، گونه‌هاي مختلف آثار تاريخي را در ايران ثبت کرده است. د راين فرايند، الگويي که براساس استانداردهاي کشورهاي اروپايي تهيه شده است جهت ثبت خصوصيات معماري ايراني تعديل و تغيير يافته است فهرست تفصيلي در اين تحقيق براساس دستورالعمل‌هاي ملي و جهاني ثبت آثار و همچنين تجربه برداشت‌هاي ميداني آثار منتخب طراحي و تکميل شده است.

در پايان ذکر اين نکته ضروري است، گرچه شناسنامه فهرست کاملي از خصوصيات بنا را در اختيار برداشت کننده قرار مي‌دهد، کارآمد بودن آن به فرايند برداشت و تکميل توسط متخصصين مربوطه وابسته است. وجود برنامه‌‌هاي‌آموزشي به منظور آماده کردن متخصصين جهت برداشت مشخصات بنا و تکميل جداول ضروري است. همچنين سيستم نظارت پيوسته اي براي تأييد دقت اطلاعات تکميل شده توسط متخصصين و کنترل کيفي فرايند ثبت مورد نياز است.

 

  بررسی و نوشته: الهام اندرودی

نشریه هنرهای زیبا - شماره 1- بهار 1392

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

وب سایت انجمن مفاخر معماری ایران - نسخه مناسب چاپ

Main-URL : http://ammi.ir/اخبار-و-مقالات/مقالات-معماری-و-شهرسازی/مستندسازي-دانش-بنيان-ميراث-معماري/
Short-URL : http://ammi.ir/Go/12185