سازمانهای سیاسی پیش از شکل گیری حکومت

مقالات گذشته-بهار 1383

مدتهاست مشخص شده که نخستین حکومتها - جوامعی با نهادهای کنترل کننده تخصصی که ساختاری سلسله مراتبی دارند- به طور ناگهانی از بطن جوامع کوچک، خودگردان و مساوات گرا ظاهر نشدند. نظر پیشینیان ما در قرن نوزدهم، که بیشتر به منابعی چون کتابهای عهد عتیق و اساطیر و تاریخ نگاری یونان و روم استناد می کردند، این بود که منشا حکومتها «اشرافیت ابتدایی» بوده است، یعنی جوامعی که در وضعیت «بربریت علیا» یا شبیه آن به سر می بردند؛ اما با طرح دوباره پرسشهای تطورگرایانه در انسان شناسی در اواخر دهه 1950 بیشتر پژوهشگران با استناد به گزارشهای مردم نگاری از پُلیتزی و آفریقا، چنین مطرح کردند که حکومت از جوامع « خان سالار» (chiefdom) شکل گرفته است. اِلمن سرویس این نوع جامعه را به وضوح تعریف و توصیف کرده است. به نظر سرویس جامعه خان سالار یعنی « جامعه ای با سیستم اقتصادی بازپخشانی و نهادی مرکزی و دائمی برای رتق و فتق امور». نظریه سرویس زمینه را برای پژوهشهایی سودمند فراهم آورد، اما به دلایلی چند برآن انتقاداتی نیز وارد شده است. از جمله انتقاداتی که در شناخت ما از خاستگاه حکومت اهمیت دارد اینکه: (1) آرایه ای که ما «جامعه خان سالار» می خوانیم شامل جوامعی در مقیاسهای گوناگون می شود که فقط تعدادی از آنها که پیچیدگی بیشتری دارند می توانند به حکومت تبدیل شوند؛ و (2) تاکید سرویس بر سیستم «بازپخشانی» به عنوان ویژگی جوامع خان سالار که مبنای اقتصاد این گونه جوامع است با پژوهشهای اخیر در زمینه باستان شناسی و تاریخ قومی همخوانی ندارد.

منظور ما از « جامعه خان سالار» واحدی اجتماعی - سیاسی است که در آن کنترل فراگیر اجتماعی بر عهده زیر سیستمی مستقل از دیگر بخشهای جامعه است اما از درون و از نظر جنبه های گوناگون روند کنترل (یعنی نظارت، تصمیم گیری، و اِعمال زور) هنوز حالت تخصصی به خود نگرفته است. به طور خلاصه، در این قبیل جوامع فقط شکل کلی کنترل وجود دارد. با این حال، این گونه جوامع از نظر پیچیدگی طیف وسیعی را در بر می گیرند. جوامع خان سالارِ ساده نمونه هایی هستند که در آنها کنترل در دست افرادی از یک زیرگروه محلی با موقعیت اشرافی انتسابی است. در این جوامع معمولاً فقط یک رده کنترل بالاتر از رده محلی وجود دارد. اصطلاح «جامعه خان سالار پیچیده» چندان خوش آهنگ نیست، اما این حسن را دارد که عموم دست اندرکاران مفهوم آن را درک می کنند.

آخرین جوامع خان سالار پیچیده اوایل قرن بیستم به حکومتها منضم شدند. بنابراین، برای بررسی سیر تغییر جوامع خان سالار فقط می توان به مدارک تاریخ قومی و باستان شناختی مراجعه کرد. همان گونه که اشاره کردیم، وجه مشخصه این قبیل واحدهای اجتماتعی - سیاسی پیدایش طبقه ای خان سالار با اشرافی بود که اعضای آن مسئولیت تصمیم گیریهای کلی را در همه عرصه های جامعه بر عهده داشتند. با توجه به این مشخصه می توان نمونه های باستان شناختی جوامع خان سالار را شناسایی کرد. ما انتظار داریم که این سه مشخصه در ساختار مکانی جوامع خان سالار پیچیده به ما در شناسایی آنها کمک کند:

ا. رده بندی استقرارگاهها: مرکز هر یک از واحدهای سیاسی در شبکه ای از جوامع خان سالار مرتبط به یکدیگر - که معمولاً پایتخت خان ارشد است- از استقرارگاه خانهای عادی بزرگتر است و معماری متفاوتی دارد، زیرا اعوان و انصارخان ارشد در آن سکنی دارند و این استقرارگاه به مرکزی برای مراسم اجتماعی بدل می شود. بنابراین بالاتر از رده استقرارگاه مردم عادی، که به تولید مواد مصرفی مشغول اند، دو رده از استقرارگاهها به چشم می خورد، اما لازم نیست که فرایندهای اداری حتماً دو رده کنترل داشته باشند. با پیدایش سازمانهای حکومتی با فرایندهای کنترل تخصصی می توان انتظار داشت که آنها بدون اینکه به واحدهای کوچکتر تقسیم شوند، از تواناییشان برای رده بندی بیشتر استفاده می کنند و عرصه کنترل خود را گسترش دهند و رده بندی استقراری پیچیده تری به وجود آورند.

2. تفکیک مساکن: در معماری مساکن همه جوامعی که برخی واحدهای خانوادگی آنها به طور انتسابی رتبه اجتماعی برتری دارند. تفاوتهایی به چشم می خورد، بدون اینکه مدت زمانی که صرف احداث آنها شده فرق زیادی بکند. اما در جوامع خان سالار پیچیده، علاوه بر این، می توان انتظار داشت که اشراف، به هنگام مرگ نیز همچون زمانی که زنده بودند، از دیگران جدا و در جوار مکانهایی به خاک سپرده شوند که از نظر آئینی جنبه نمادین دارد. متأسفانه در برخی جوامع ممکن است جسد اشراف را به خاک نسپارند. این وضعیت را براساس مدارک باستان شناختی نمی توان شناسایی کرد، بنابراین در نظریه پردازی براساس مدارک تدفینی باید دقت به خرج داد. هر یک از شرایط فوق مشکلاتی به وجود می آورد، اما اگر از هر سه آنها به همراه یکدیگر استفاده کنیم، این امکان وجود دارد که جامعه خان سالار پیچیده را دقیق تر شناسایی کنیم.

 

بررسی و نوشته: نوشته هنری راست ترجمه کامیار عبدی

تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

وب سایت انجمن مفاخر معماری ایران - نسخه مناسب چاپ

Main-URL : http://ammi.ir/اخبار-و-مقالات/مقالات-معماری-و-شهرسازی/سازمانهای-سیاسی-پیش-از-شکل-گیری-حکومت/
Short-URL : http://ammi.ir/Go/12807