نوروز، جشن بهار: نمونه ای عالی از میراث شفاهی و معنوی

(مقالات گذشته - زمستان 1380)

نوروز نخستین روز است از فروردین ماه و زین جهت روز نو نام کردند، زیرا که پیشانی سال نو است.

درباره پیدایش جشن فروردین یا جشن بهار افسانه های بسیاری نقل شده است که جنبه اساطیری دارند اما محققان آن را از مراسم کهن ایرانیان آریایی دانسته اند که با تصرفات و تغییراتی از عصری به عصر دیگر انتقال یافته است و تا به امروز که ایرانیان همچنان پیوند عمیق خود را با نوروز حفظ کرده اند. مراسم نوروز دارای ویژگی های درخور توجهی است: -طولانی ترین جشن ایرانیان است و دو هفته به طول می انجامد،- مجموعه ای از مراسم و سنت ها را به همراه دارد و از این رو پرمایه ترین جشن است. خانه تکانی که با تمیزی و نظافت عادی خانه تفاوت دارد. سبزه درست کردن به نیت برداشت محصول خوب و امید برکت و فراوانی، چهارشنبه سوری، یعنی دورکردن آفت و بلا از خانه و کاشانه، روز خیرات برای رفتگان و زیارت اهل قبور (پنجشنبه آخر سال و شب آخر سال)، چیدن سفره هفت سین، دعای تحویل سال نو، دید و بازدید و بالاخره سیزده بدر به عنوان نمادی از راندن دیو سرما از شهر و روستا.

ویژگی دیگر نقش اساسی است که زنان در برپایی این مراسم دارند و -بالاخره در تمامی آیین های نوروز به گفته غلامحسین زرین کوب یک جنبه دائماً تکرار شونده وجود دارد و آن هم پیکار میان نور و ظلمت است و از همین روست که حفظ و معرفی این مراسم به عنوان یکی از غنی ترین نمونه های میراث شفاهی و معنوی ایران اسلامی و منبع اصلی هویت فرهنگی به جامعه بشری ضروری به نظر می رسد. میراثی که به همان اندازه میراث مادی اهمیت دارد و بخشی از حافظه بشری است و خود متشکل از بیان های فرهنگی و مردمی متنوعی است که به صورت شفاهی انتقال می یابد، شکننده است و در معرض خطر، و پدیده ای زنده و در حال تحول مستمر.

یکی از وظایف سازمان تربیتی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) بر طبق اساسنامه آن حفظ، افزایش و انتقال دانش به طرق مختلف و از جمله تضمین حفاظت و حمایت از میراث بشری است. به همین منظور از بدو تاسیس خود مجموعه ای از کنوانسیون های میراث فرهنگی را تصویب کرده است از جمله کنوانسیون حفظ میراث فرهنگی و طبیعی جهان مصوب سال 1972. این کنوانسیون تنها به میراث بنایی یا میراث مادی محدود می شد و میراث معنوی را در بر نمی گرفت. بنابراین بسیاری از کشورهای آفریقایی، آسیایی و آمریکای لاتین با توجه به اهمیت میراث شفاهی به عنوان منبع الهام برای خلاقیت و ارزش نمادی آموزشی، اجتماعی و اقتصادی این نوع میراث پیشنهاد کردند که یونسکو راه های دیگری برای شناسایی، حفاظت، احیاء و ترویج آن جستجو کرده و سند بین المللی جدیدی را که در برگیرنده جنبه های گوناگون میراث معنوی باشد تدوین کند. متعاقب آن در سال 1989 سند حفظ فرهنگ های سنتی و عامه مشتمل بر 7 فصل «تعریف، شناسایی، حفظ و حراست، اشاعه و ترویج، حمایت و همکاری بین المللی» تصویب شد.

در این سند که جنبه توصیه را دارد فرهنگ سنتی و عامه چنین تعریف شده است: مجموعه  آفرینش های سنتی یک اجتماع فرهنگی که توسط یک گروه یا افراد بیان می شود و بازتابی از نیازها و انتظارات جامعه و بیان هویت فرهنگی و اجتماعی آن است و ارزش ها و هنجارهایش به صورت شفاهی انتقال می یابد. زبان، ادبیات، موسیقی، بازی ها، اسطوره ها، آیین ها، آداب و رسوم، دانش صنعتگری، معماری و سایر هنرها اَشکال متعدد فرهنگ سنتی و عامه را تشکیل می دهند. توصیه سال 1989 یونسکو مسأله تهیه فهرست مؤسسات ملی فعال در زمینه فرهنگ های سنتی و عامه و ثبت آنها در پایگاه اطلاعاتی منطقه ای و جهانی، ایجاد نظام های شناسایی، جمع آوری، نمایه سازی و ثبت اشکال متنوع فرهنگ های سنتی و عامه، حراست ازآنها و حمایت از حاملان فرهنگ سنتی و عامه، آموزش، اطلاع رسانی و همکاری منطقه ای و جهانی، را نیز مطرح می ساخت. مشکل عمده ای که در سطح جهان در زمینه تدوین کنوانسیون میراث معنوی وجود داشت، تعیین گستره کنوانسیون بود، زیرا موضوع «میراث معنوی» است و خود تابع تغییرات مستمر و با زندگی نمادی ملت ها ارتباط دارد و بنابراین تعیین یک سند قابل اجرا برای کلیه فرهنگ ها دشوار است. در آوریل 1997 میزگردی در تایلند برگزار شد که بر در آن بر ضرورت تعیین یک نظام ملی شناسایی، حفظ و حمایت قانونی از فرهنگ سنتی و عامه به عنوان مقدمه ای برای اتخاذ اقدامات لازم در سطح جهانی تاکید گردید. در همین چهارچوب برنامه «سرمایه های انسانی زنده» یا «گنجینه های زنده بشری» با هدف ترویج انتقال دانش ها و مهارت های سنتی از طریق شناسایی و حمایت از صاحبان و حاملان آن ارائه گردید. مدیر کل یونسکو درسال 1996 با اشاره به اینکه همکاری فرهنگی بین المللی بهترین فرصت برای تشویق درک و شناخت متقابل ملت ها از یکدیگر و گام نخست در ایجاد فرهنگ صلح در جهان است، از کلیه کشورها درخواست کرد تا فهرستی از سرمایه های انسانی زنده خود تهیه کنند و برای ثبت در فهرست جهانی به یونسکو تسلیم نمایند. تاکنون تعداد بسیاری از کشورهای جهان در این زمینه اقداماتی را انجام داده اند.

در ژوئن سال 1997 بخش میراث معنوی یونسکو با همکاری کمیسیون ملی یونسکو در مراکش یک اجلاس مشورتی بین المللی در زمینه حفظ «فضاهای فرهنگی و عامه» تشکیل داد. شرکت کنندگان دراین اجلاس با اشاره به «ضرورت مطالعه روش های آموزش سنتی و انتقال دانش مربوط به میراث شفاهی»، محترم شمردن ساختارهای اجتماعی آموزش و انتقال، لزوم حفظ بیان های فرهنگی شفاهی در برابر فشارهای اقتصادی فزاینده و به خصوص جهانگردی بین المللی و «فولکلوریزه کردن» بیان های فرهنگی شفاهی که برخی اشکال جهانگردی آن را ترویج می کند، به اتفاق آرا ایجاد مکانیزم بین المللی معرفی و تحلیل از بهترین نمونه های میراث شفاهی توسط یونسکو را تصویب کردند. عنوان این برنامه جدید «شاهکارهای میراث شفاهی و معنوی بشری» است و هدف آن عبارتست از:

-         تجلیل از شاهکارهای میراث شفاهی و معنو جامعه بشری که می تواند فضاهای فرهنگی و یا اشکال بیان فرهنگی سنتی و عامه باشد.

-         - تشویق دولت ها، سازمان های غیردولتی، اجتماعات محلی به شناسایی، حفظ و ترویج میراث شفاهی و معنوی به عنوان گنجینه حافظه جمعی ملت ها و ضامن بقای تنوع فرهنگی، تشویق افراد و گروه ها، موسسات و نهادها به مشارکت در حفظ، حمایت و ترویج میراث معنوی و شفاهی.

-         فضاهای فرهنگی موردنظر عبارتند از: مکان (مکان فیزیکی) و همچنین زمان (ادواری، فصلی، تقویمی) اجرای فعالیت های فرهنگی سنتی، موجودیت این فضای زمانی و مکانی منوط به اجرای فعالیت های فرهنگی و سنتی است.

برای تعریف میراث شفاهی و معنوی همان تعریف توصیه سال 1989 یونسکو از فولکلور (فرهنگ سنتی و عامه) پذیرفته شده است، یعنی مجموعه آفرینش های سنتی یک جامعه فرهنگی که توسط یک گروه یا افراد بیان می شود، و بازتابی از انتظارات جامعه و هویت فرهنگی و اجتماعی آن است. هنجارها و ارزش هایش به صورت شفاهی یا از روی تقلید انتقال می یابد و خود شامل زبان، ادبیات، موسیقی، بازی ها، اسطوره ها، آیین ها و مناسک، آداب و رسوم، صنایع دستی، معماری و سایر هنرهاست. دامنه این تعریف با افزودن اشکال سنتی ارتباطات و اطلاع رسانی گسترش یافته است.

این برنامه که قرار است هر دو سال یک بار اجرا شود در کنفرانس عمومی آینده یونسکو مطرح خواهد گردید و ضوابطی نیز برای انتخاب شاهکارهای میراث شفاهی و معنوی بشری پیش بینی شده اند که به اختصار عبارتند از:

-         ارزش آن به عنوان یکی از شاهکارهای نبوغ خلاق انسانی.

-         ریشه داشتن در سنت فرهنگی یا تاریخ فرهنگی جامعه مورد نظر

-         نمونه ای استثنایی از آزادی و تنوع بیان فرهنگی، مناسبات اجتماعی

-         دگرپذیری، و تفاهم فرهنگی، حفظ حافظه جمعی، آموزش جوانان و انتقال ارزش های جهانی و تبادل میان نسل ها

-         نقش آن در تصدیق هویت فرهنگی ملت ها و اجتماعات فرهنگی

-         اهمیت ان به عنوان منبع الهام و مبادله بین فرهنگی

-         عامل برقراری ارتباط بین ملت ها و اجتماعات

-         نقش فرهنگی و اجتماعی معاصر آن.

-         استفاده و کاربرد مهارت ها و دانش فنی در اجرای آنها.

-         ارزش آنها به عنوان شاهدی یگانه از یک سنت فرهنگی زنده.

-         خطر از بین رفتن آن به دلیل نبود وسایل حفاظت و حمایت و یا در اثر فرایند تغییرات و دگرگونی های سریع، شهرنشینی و یا فرهنگ پذیری.

جای آن دارد که محققان و پژوهشگران و نهادها و مقامات ذی ربط در زمینه معرفی نمونه های شاخص میراث شفاهی و معنوی ایران به جهان در قالب برنامه های یونسکو و به خصوص نوروز که خود مجموعه ای از آیین ها و مراسم است، تأمل کنند.

 

 

بررسی و نوشته: فاطمه فراهانی

نشریه موزه ها  -شماره 29- زمستان 1380
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

 

وب سایت انجمن مفاخر معماری ایران - نسخه مناسب چاپ

Main-URL : http://ammi.ir/اخبار-و-مقالات/مقالات-معماری-و-شهرسازی/نوروز،-جشن-بهار-نمونه-ای-عالی-از-میراث-شفاهی-و-معنوی/
Short-URL : http://ammi.ir/Go/14840