يادداشتي بر روند معماری معاصر ايران

ریشه آغاز تحولات معماری معاصر ایران را باید از دوران صفوی جست‌وجو كرد. از یك سو جنگ‌ها و كشاكش‌های متعدد با حكومت عثمانی و برخی از حكومت‌های اروپایی مانند پرتغال و انگلیس،‌ و از سوی دیگر آمد و شد هیئت‌های نمایندگی و گروه‌های سیاسی اروپایی به ایران و در مواردی بازرگانان اروپایی و روسی موجب آشنایی بیش از پیش ایرانیان با برخی از دستاوردهای فنی و بعضی از ویژگی‌های فرهنگی و هنری اروپاییان شد. در زمینه های هنری می‌توان به طراحان یا نقاشانی كه همراه با برخی از هیئت‌های سیاسی به ایران آمدند، اشاره كرد. آشنایی هنرمندان ایرانی با آنان موجب شد معدودی از هنرمندان از شیوه طراحی و نقاشی آنان اقتباس كنند. محمدزمان یكی از نقاشان دوره صفویه بود كه به شیوه اروپایی نقاشی می‌كرد. او در آثار خود از سایه و روشن و پرسپكتیو استفاده می‌كرد.

تاثیر نقاشان و طراحان اروپایی به همین جا ختم نشد، بلكه به تدریج برخی از حرمت‌ها و چارچوب‌های مربوط به صورتگری مورد بی‌توجهی قرار گرفت. نقاشی‌های دیواری كاخ چهل‌ستون، حاكی از این است كه پادشاهان صفوی بعضی از حرمت‌های مربوط به نگارگری را كه در دوره‌های پیشین رعایت می‌شد، در نظر نمی‌گرفتند. از اواخر این دوره به تدریج افزون بر نگارگری، برخی دیگر از هنرهای تصویری و تجسمی مانند كاشی‌كاری و گچ‌بری نیز از شیوه‌های هنری اروپا اثر پذیرفتند و فرنگی‌سازی به یكی از روش‌های معمول در برخی از هنرها تبدیل شد.

در دوره قاجار، تحولات اجتماعی متعددی در جامعه ایرانی صورت گرفت كه زمینه‌های تضعیف هنرهای بومی و گسترش هنرها و اندیشه‌های غربی را بیش از پیش فراهم آورد. نخست آن كه گروه اجتماعی جدیدی كه قدرت را به دست آورده بود، یعنی ایل قاجار، در ابتدای روند شهری شدن و گسترش حوزه نفوذ تمدنی و فرهنگی خود، به نهادهای اجتماعی، مدنی و هنری پیشین چندان توجهی نكرد. زیرا در آغاز از مقبولیت چندانی برخوردار نبود. این موضوع در از هم گسیختگی نهادها و روابط صنفی و هنری بی‌تاثیر نبود و در نتیجه در این دوره رد برخی از تخصص‌های هنری و صنفی از جمله معماری، زمینه‌های بروز ضعف در حوزه‌های نظری و عملی را فراهم كرد و امكان نو‌آوری در بسیاری از زمینه‌ها مقدور نشد،‌ هر چند كه تلاش‌های بعضی از معماران ایرانی در نمونه‌هایی از آثار خلق شده (به ویژه در مورد ابداع تركیب‌های حجمی تازه نسبت به گذشته) را نمی‌توان نادیده گرفت. به همین ترتیب ضعف برخی از آنان در طراحی بناهای آئینی و تقلید از ویژگی‌های مساجد هند در طراحی مساجد جامع ایرانی قابل تأمل است.

آگاهی از عقب‌ماندگی در زمینه‌های فنی و اجتماعی نسبت به غرب و احساس حقارت پدید آمده در دوره قاجار، منجر به بروز نوعی سرخوردگی اجتماعی و تلاش در تقلید از غرب برای خروج از عقب‌ماندگی شد. عده‌ای چاره را در نوعی تقلید همه جانبه از فرهنگ غرب و مظاهر آن دانستند. این گرایش همراه با تنوع و تفاخر‌طلبی اعیان، رجال و درباریان، ابتدا موجب بروز تمایل به استفاده از برخی عناصر معماری غرب مانند انواع سنتورهای تزئینی،‌ سرستون‌ها و پلكان‌ها و در مراحل بعد استفاده از بعضی تركیب‌های حجمی و طرح‌های معماری شد، به گونه‌ای كه در مواردی، بناهایی به‌طور كامل به تقلید از بنایی مشابه در اروپا طراحی و ساخته می‌شد. عمارت شمس‌العماره و قصر فیروزه از این‌گونه بناها به شمار می‌آیند.

در آغاز دهه نخست قرن معاصر شرایط پیچیده و حساسی پدید آمده بود. از یك سو تلاش‌ها و فعالیت‌های صورت گرفته برای اصلاحات اجتماعی و سیاسی، به نتایج مطلوب نرسیده بود و از سوی دیگر برخی حكومت‌های خارجی و به ویژه اروپایی مصمم بودند كه بیش از پیش در امور داخلی كشور دخالت نمایند. مداخله آنان تا محدوده شكل‌دهی به حكومت پیش رفت. تحولاتی كه در زمینه‌های اداری و سیاسی صورت گرفت، منجر به پدید آمدن نهادهای جدیدی در عرصه‌های آموزشی، اداری، اجتماعی و فرهنگی شد، نهادهایی كه اغلب، هم از لحاظ ساختار سازمانی و هم از جنبه فضای معماری جدید بودند. در نتیجه نه تنها دگرگونی‌ها و تحولات مهم و قابل توجهی در عرصه‌های اجتماعی پدید آمد، بلكه تغییرات وسیعی در عرصه‌های معماری و فضاهای شهری نیز حاصل شد.

غرب‌گرایی كه از دوران قاجار در بسیاری از عرصه‌های اجتماعی و هنری بروز كرده بود، بیش از پیش توسعه یافت. كاربرد تكنولوژی‌های جدید و استفاده از برخی مظاهر آن نیز نقش مهمی در تحولات معماری و شهرسازی كشور داشت. استفاده از اتومبیل و توسعه نسبتاً برنامه‌ریزی شده یا به عبارت دیگر نقشه‌ریزی شده شهر و تغییر در شكل‌ زمین‌های در نظر گرفته شده برای توسعه شهر و چگونگی تقسیم قطعه‌ها به گونه‌ای كه غالباً هر قطعه از یك جبهه در كنار خیابانی اصلی یا فرعی قرار گیرد، از عوامل دگرگونی فضاهای معماری و شهری به شمار می‌آیند.

از یك سو گرایش به نئوكلاسیسیزم و پس از آن به تدریج توجه به مدرنیسم زمینه‌های لازم را برای عدم توجه به توسعه معماری سنتی ایران پدید آورد و از سوی دیگر بروز گرایش‌های ملی موجب پدید آمدن چند گرایش هنری در معماری به صورت كمابیش هم زمان شد كه به اختصار به آن‌ها اشاره می‌شود:

حسین سلطان‌زاده
عضو هیئت امناء انجمن مفاخر معماری ایران

وب سایت انجمن مفاخر معماری ایران - نسخه مناسب چاپ

Main-URL : http://ammi.ir/اخبار-و-مقالات/مقالات-معماری-و-شهرسازی/روند-معماری-معاصر-ايران/
Short-URL : http://ammi.ir/Go/1542