تهران و مشکلات عمران شهری

(مقالات گذشته- دی 1383)

فعالیت های نوسازی و بهسازی در شهرهای ایران از سال 1310 آغاز شد. در سال 1320 در اثر جنگ جهانی دوم این فعالیت ها متوقف شد. در سال 1345 با تصویب قانون جدید شهرداری ها فعالیت در این زمینه مجدداً آغاز گشت. در سال 1347 قانون نوسازی و عمران شهری از تصویب گذشت. در قانون سال 1351 تغییر نام وزارت آبادانی و مسکن نیز موادی در مورد عمران و نوسازی شهری گنجانده شده است. بنابراین تاریخ نوسازی و بهسازی شهری در ایران سه دوره 1320-1310، 1345-1320 و 1345 به بعد است. با تصویب طرح جامع تهران نوسازی شهری با وسعت بیشتری مورد توجه قرار گرفت. در این طرح 40 محله از محلات شهر (داخل محدوده خدماتی) مشمول اجرای طرح های نوسازی، 20 محله مشمول اجرای طرح های بهسازی و 10 محله دیگر به عنوان محلات ویژه شناخته شده بودند. وسعت اراضی تحت پوشش طرح های نوسازی در تهران به 2 هزار هکتار می رسید که 600 هزار نفر در آن ساکن بودند. در طرح های نوسازی و بهسازی 117 هزار واحد مسکونی باید مورد تعمیر اساسی قرار گرفته و 400 هزار خانه باید به طور کامل تخریب می شدند. جمعیت اسکان یافته در نواحی بهسازی و نوسازی در آینده 1,700,000 نفر تخمین زده شده بود. کل سرمایه لازم برای این اقدام 81 میلیارد ریال به قیمت های ثابت سال 47 برآورده شده بود. عمده این اراضی در بخش جنوبی و مرکزی شهر واقع شده بودند.

تا سال 1350 عملاً اقدامی در راستای اجرای این برنامه به عمل نیامد. در سال مذکور قانون اجرای برنامه نوسازی عباس آباد از تصویب گذشت. در سال 1355 اساسنامه سازمان عمران و نوسازی جنوب تهران به تصویب هیئت وزیران رسید. سقف بودجه اختصاص یافته برای اقدامات این سازمان 3 میلیارد ریال بود. این سازمان تنها سازمانی بود که در راستای اجرای پیشنهادات طرح جامع تهران به وجود آمد.

بررسی نمودارهای سازمانی شهرداری تهران از سال 49 به بعد نشان می دهد که در سال 49 تنها یک قسمت وصول عوارض نوسازی در اداره کل ممیزی و درآمد نوسازی معاونت اداری و مالی وجود داشته است. در سال 51 اداره کل عمران عباس آباد مستقیماً در رابطه با شهردار تهران قرار داشته و موقعیت سازمان نوسازی در سطحی معادی یک منطقه شهری در نمودار سازمانی مشخص شده است، در حالی که کماکان قسمت درآمد نوسازی قسمتی از اداره کل درآمد بوده که جزئی از معاونت اداری مالی را تشکیل می داده است. در سال 55 سازمان نوسازی شهر تهران جزئی از معاونت امور اجرایی را تشکیل می داد و شرکت نوسازی منطقه عباس آباد در رابطه مستقیم با شهردار تهران عمل می کرد. در این سال دفتر بهسازی و عمران جنوب تهران تحت مدیریت معاونت بهسازی و خدمات کامپیوتری انجام وظیفه می کرد. در سال 59 هر سه سازمان فوق الذکر تحت نظر شورای مدیریت سازمان های خدمات شهری کار می کردند. در گوشه این نمودار ذکر شده که شرکت نوسازی عباس آباد و سازمان بهسازی و عمران جنوب تهران تحت نظارت مستقیم شهردار قرار دارند و فقط از نظر هماهنگی در سیستم شورایی قرار گرفته اند. در سال 62، سازمان نوسازی عباس آباد تحت نظر معاونت شهرسازی و معماری و نوسازی شهر تهران تحت نظر معاونت فنی و عمرانی عمل می کرد. در این سال سازمان بهسازی و عمران جنوب تهران کاملاً غیر فعال شده بوده. در نمودار سازمانی سال 67 که هنوز معتبر است، سازمان نوسازی شهر تهران و سازمان نوسازی عباس آباد در ارتباط مستقیم با شهردار تهران قرار دارند.

بدین ترتیب عملاً سازمان نوسازی بصورت اجزایی پراکنده در ساختار سازمانی شهرداری تهران جای گرفته بود. هیچ نوع تقسیم عملکردی نیز در میان عرصه های مختلف کار این سازمان به چشم نمی خورد. از نظر عملی نیز این سازمان هرگز گامی فراتر از تهیه طرح و برنامه و تملک زمین نگذارده است. اخیراً سازمان نوسازی شهر تهران که مجدداً فعال شده پیشنهادی برای اصلاح اساسنامه خود در سال 1350 به تصویب انجمن شهر تهران رسیده ارائه نموده است. اما به هر حال هدف هیچ یک از این اقدامات و اساسنامه ها، تجدیدنظر در نقش، عملکرد و نحوه سازماندهی و مدیریت سازمان نوسازی شهر تهران نبوده است.

وضع موجود

هم اکنون در سطح شهر تهران اقدامات بسیاری توسط شهرداری در دست انجام است که می تواند از زمره کارهای نوسازی و بهسازی شهری محسوب گردد. اهم این اقدامات عبارتند از: آسفالت و مرمت خیابان ها، رنگ آمیزی و نوسازی نماهای شهری، تهیه طرح جهت استفاده از فضاهای بزرگ بایر شهری، تلاش در راه افزایش سطوح پارکینگ عمومی، ایجاد پارک و زمین ورزش در اراضی بایر و بلااستفاده، تأمین روشنایی و امکانات دسترسی مناسب به پارک های مختلف شهر و امثال آن.

همانطور که مشاهده می شود متاسفانه هیچ یک از این موارد شامل اقدامی موثر در زمینه بهسازی بافت های شهری موجود نشده و بیشتر متکی بر استفاده از فضاهای خالی است. به علاوه این اقدامات توسط سازمان های مختلفی از جمله: سازمان نوسازی شرکت نوسازی عباس آباد، معاونت فنی و عمرانی، سازمان پارک ها و سازمان زیباسازی در معاونت خدمات شهری صورت می پذیرد. این امر نشان دهنده عدم تقسیم عملکردی کار در درون تشکیلات شهرداری است. براساس تقسیم کار عملکردی انجام وظایف سه گانه بهسازی و نوسازی در حال حاضر به عهده سازمان های زیر است که در حال حاضر با هم تداخل وظایف دارند:

همان طور که مشاهده می شود وظایف سازمان های مذکور تمام تعاریف و مفاهیم مندرج در وظیفه مشخص شده را در بر نمی گیرد و به علاوه مرز مشخصی میان اقدامات سازمان های دست اندرکار یک وظیفه وجود ندارد.
تکنیک هایی نیز که برای انجام کار نوسازی و بهسازی به کار گرفته می شود مدرن و سازمان یافته نیستند.

نارسایی ها و مشکلات و راه های برون رفت از آنها

در زمینه های قانونی

عدم جامعیت و به هنگام نبودن قانون نوسازی شهری ایجاب می کند که قانونی عام در این زمینه به عنوان فصلی از قانون برنامه ریزی ملی تدوین گردد. به علاوه برای تکمیل این قانون باید قوانین تابعه آن نیز تدوین گردند. سرفصل های مطرح شده در این بخش از قانون برنامه ریزی ملی می تواند عبارت از مباحث زیر باشد:

راه حل این مشکلات را باید در سازماندهی مجدد شهرداری تهران و به تبع آن سازمان نوسازی، تدوین یک برنامه جامع نوسازی و بهسازی و تعیین اولویت های آن، اتخاذ نگرشی اجتماعی، کالبدی و جامع به مسئله نوسازی و بهسازی دانست.

در زمینه نظام اطلاع رسانی

با توجه به پراکندگی سازمان های دست اندرکار بهسازی و نوسازی شهری در شهرداری تهران، عدم دسترسی به اطلاعات به هنگام در زمینه الگوهای جدید در این زمینه در جهان، و عدم تجربه اجرایی، منابع اطلاعاتی که می تواند راهبر اقدامات سازمان نوسازی و بهسازی قرار گیرد بسیار اندک و پراکنده اند.

حل این مسائل در گرو فعال شدن این سازمان در زمینه کسب اطلاعات مختلف از کشورهای دیگر که تجربیات موفقی در این رمینه دارند و تطبیق آنها با شرایط کشور، گام گذاردن در راه کسب تجربه عملی و ایجاد انسجام تشکیلاتی در سازمان های دست اندرکار بهسازی و نوسازی است.

مشکلات اجرایی

ریشه مشکلات اجرایی کار بهسازی و نوسازی شهری در تهران را باید در تعدد سازمان های دست اندرکار این امر، عدم هماهنگی اقدامات آنها و از همه مهم تر به عهده گرفتن اقدامات اجرایی در مقیاس وسیع دانست.

این مشکلات را می توان از راه سازماندهی مجدد و واگذاری اقدامات اجرایی به بخش خصوصی و تعهد نقش کنترل و هدایت به جای اجرا توسط سازمان نوسازی حل نمود.

نیروی انسانی

مهم ترین وظیفه سازمان نوسازی راه اندازی، هدایت، هماهنگی و نظارت بر اجرای طرح هاست. برای این اقدام باید کادرهای لازم تربیت گردند. استفاده از الگوهای آموزش در حین کار و آموزش مداوم در این زمینه توصیه می شود.

فن آوری

بهسازی و نوسازی به طریقی که در ایران به آن نگریسته می شود یک اقدام دولتی نبوده و نیز وظیفه ای نیست که راساً به عهده شهرداری بوده و از طریق منابع موجود، نه منابع در گردش، انجام شود. تحقق، بررسی، طراحی و آزمون، فن آوری های موجود و جدید در این زمینه خواهد توانست راه گشای حل مشکل فوق باشد.

 

دی ماه 1383
بررسی و نوشته: دکتر مهوش حمیدی نظامی
تدوین و آماده سازی برای انتشار در وب سایت : شهره السادات عربشاهی

 

وب سایت انجمن مفاخر معماری ایران - نسخه مناسب چاپ

Main-URL : http://ammi.ir/اخبار-و-مقالات/مقالات-معماری-و-شهرسازی/تهران-و-مشکلات-عمران-شهری/
Short-URL : http://ammi.ir/Go/17074