جغرافیای اجتماعی شهرها، اکولوژی اجتماعی شهر

جغرافیای اجتماعی شهرها، اکولوژی اجتماعی شهر، دکتر حسین شکوئی، تهران، سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی، 1389

با اینکه شهر و شهر نشینی امکانات و فرصت های بهزیست و بهگشت اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی زیادی را در خود دارد، به نظر می رسد که از مهمترین چالش های فراروی بشر در ابتدای قرن 21 مسائل شهری است. در این میان فقط بعد کالبدی شهر مطرح نیست بلکه مسئله ی اصلی مرتبط با  آسیب های اجتماعی-فرهنگی همچون فقر، بیکاری، اسکان غیر رسمی، بی هویتی، فقدان حکمروایی خوب شهری و پیشی گرفتن شهرنشینی بر شهرگرایی است. به عبارت دیگر با اینکه مدام از شهر به عنوان فضای کالبدی و فیزیکی سخن می گویند و حد و مرز آن را با معیارهای اقتصادی و جمعیتی می سنجند، شهر یک فرآیند اجتماعی در قالب فضا و مکان است که خصایص اجتماعی و فرهنگی آن نقش مهم تری نسبت به شرایط فیزیکی و کالبدی اش دارد. در حالی که هر آجر، هر ساختمان، هر خیابان و هر میدان شهر یادآور دردها، رنج ها، شادی ها و امیدهای جماعات انسانی است. این سلسله مراتب اجتماعی که میان ساختمان های شهری دیده می شود بیانگر معماری ظلم و جور یا عدالت و انصاف سازمان های شهری است. اکولوژی اجتماعی شهرها که از آن به عنوان جغرافیای اجتماعی شهرها نیز نام می برند، این شیوه ی اجتماعی-اقتصادی شهرها را به تصویر می کشد و بر هویت اجتماعی شهرها تأکید دارد. اکولوژی اجتماعی شهرها به تعادل بخشی میان ساخت فیزیکی و ساخت اجتماعی شهر می اندیشد و بیگانگی با اکولوژی اجتماعی شهرها را در برنامه ریزی شهری زیانبار می داند.

شهر در واقع کانون همه ی جاذبه های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است. این مکان انسان را از بربریت به اوج تمدن رسانیده و آگاهی های او را ارتقاء بخشیده است. محققین، متفکرین و طبقات مختلف شهری هر یک به نحوی در مورد زندگی شهری به داوری می نشینند، عده ای عقیده دارند که شهر به مثابه یک دوزخ واقعی است، شهر کانون همه ی بیرحمی ها و محرومیت ها و در واقع یک تله است، شهر کلکسیون همه ی تیره بختی ها و سیه روزی های جامعه ی بشری و همچون خانه ی اموات است، شهر منشأ سقوط همان تمدنی است که خود پرورش داده است. در فصل هفتم عنوان شده است که آینده ی جهان با توجه به تحولات جمعیتی آینده ای شهری خواهد بود و یکی از ویژگی های آن افزایش جمعیت است که بیشتر ناشی از فرآیند مهاجرت خواهد بود. جان سامر می گوید « زمانی می توان آینده را دید که بتوان زمان حال را بهتر شناخت. او میان همه ی شرایط شهرهای آینده آمریکا به نقش لذت جویی شهرهای بزرگ تأکید بسیار دارد. وی برای این دوره عنوان «هدناپلیس» (عشرت آباد) را انتخاب می کند. « در حقیقت هدناپلیس شهری است که در آن سرمایه گذاری های کلان در ارضای نفس، لذت جویی و خدمات شخصی صورت می گیرد. در همان حال، سرمایه گذاری در تولید کالا، کاهش می یابد. در این قبیل شهرها به موازات سرمایه گذاری های کلان در امر لذت جویی، خدمات تازه مشاغل نیز ایجاد می شود و همچنین عواملی چون استرس و فشارهای روانی تشدید می شوند. چیزی که روح اجتماعی و فرهنگی شهرها را در شرایط کنونی از درون دچار انحطاط کرده است.»

  در برابر این طرز تفکر عده ای دیگر معتقدند که شهر کانون اصلی همه ی میراث های فرهنگی عواطف و احساسات بشری است، شهر به صورت موزه ی اندیشه ها، تفکرات، شیوه ی نظام های حکومتی و نحوه ی نگرش به عدالت اجتماعی است، شهر تجلی گاه نظام ارزش های انسانی، اعتقادات، امیدها و نگرانی هاست، شهر به همه ی ارزش های بشری ارج و اعتبار خاصی قائل است و اگر شهر توقف کند توسعه ی اجتماعی و اقتصادی جامعه، امکانپذیر نخواهد بود. علاوه بر نقش های منفی که برای آینده ی جهان متصور شده است می توان نقش هایی چون رشد اقتصادی، آگاهی دهندگی، پیشگامی در ارتباطات و نیاز را پیش بینی کرد. از این رو بی انصافی است اگر از شهر سخن به میان آید و تنها به ساخت فیزیکی شهر، ترافیک سنگین شهر و سود رسانی برق و تلفن و ... شهری توجه شود.

جغرافیای اجتماعی شهرها در تلاش است تا کمبودهای جامعه ی شهری در رابطه با ساخت فیزیکی شهرها را نشان دهد و ساخت فیزیکی شهرها منطبق و سازگار با شرایط اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را میسر سازد. به سخن ساده، اکولوژی اجتماعی شهرها گذرگاه تازه ای می جوید تا همه ی شهروندان بتوانند در سراسر شهر به زندگی مطلوب دست یابند. ممکن است بررسی های اکولوژیکی از شهرها نتواند همه ی مسائل شهری را حل نماید، اما به یقین نگرشهای علمی و منطقی آن در مطالعات شهری بسیار مؤثر خواهد بود. بسیاری از برنامه های شهری بدان سبب با شکست روبرو می شود که فاقد جامعیت و کلیت است. اکولوژی اجتماعی شهر این جامعیت و کلیت را در جهت شناخت مسائل و نیازهای شهری به کار می گیرد. کتاب جغرافیای اجتماعی شهرها، اکولوژی اجتماعی شهر از معدود آثار ماندگار در رابطه با اکولوژی اجتماعی شهری است و خواندن آن برای تمامی پژوهشگران در زمینه های مختلف شهری، اجتماعی، جغرافیایی و معماری توصیه می شود.

فهرست مطالب:

ملیحه درگاهی
به نقل از وب سایت انسان شناسی و فرهنگ

وب سایت انجمن مفاخر معماری ایران - نسخه مناسب چاپ

Main-URL : http://ammi.ir/اخبار-و-مقالات/مقالات-معماری-و-شهرسازی/جغرافیای-اجتماعی-شهرها/
Short-URL : http://ammi.ir/Go/18084