کی باید غذای شهری‌ها را تولید کند؟

یکصدو چهلمین گفتمان هنر و معماری، روز چهارشنبه 21 آبان‌ماه برگزار شد! موضوع گفتمان، موضوعِ سهل و ممتنعی بود: شهر در باغ!

تبصره:

عادت کرده‌ایم هروقت موضوع مهم و تازه‌ای در ادبیات معماری و شهرسازی مطرح می‌شود، فوری می‌گوییم «ما که از سده‌ها پیش این را داشتیم!!». مثلا تا صحبت از معماری پایدار می‌شود، می‌گوییم «تمام بناهای گذشته ما پایدار هستند و ما هیچ‌وقت معماری غیر پایدار نداشتیم!!» و سریع شروع می‌کنیم به بیان مزیت‌ها و زیبایی‌های گل و خشت و این حرف‌ها. یا وقتی صحبت از باغ‌شهر می‌شود، فوری می‌گوییم «تمام شهرهای گذشته ما باغ‌شهر بودند!!» و شروع می‌کنیم به شمردن شهرها و باغ‌ها و فضاهای شهری آن! جالب است وقتی صحبت از «تعریف» شهر می‌شود، فوری می‌گوییم ایران مبدع و مبتکر شهر و شهرسازی در جهان است! و ردیفی از بلخ و بخارا و سیراف و فیروزآباد و غیره را به رخ می‌کشیم.

در تازه‌ترین مورد هم، وقتی از «منظر فرهنگی» صحبت می‌شود، فوری بحث‌ها و مقولات فرهنگی و طبیعت و منظره را پیش می‌کشیم و تمام ایران را منظر فرهنگی معرفی می‌کنیم. نمی‌پذیریم که این یک مفهوم و تعریف جدید جهانی است که از سال‌های نود قرن بیستم باب شده و دستورالعمل و تعاریف آن در دسامبر 2010 از طرف سازمان میراث جهانی اعلام شده، و در ایران فقط محدوده «بم و بروات» است که در فهرست منظر فرهنگی جهان ثبت شده‌است.

شهر در باغ:

این مقوله هم از آن مقوله‌ها است که فوری می‌توانیم مصادره‌اش کنیم. تا بگویید «از سال‌های نود قرن بیستم، مقوله‌ای در شهرسازی جهان مطرح شده به‌نامِ شهر در باغ»، نخستین واکنش مخاطب آن است که بگوید: «این که چیز تازه‌ای نیست! تمام شهرهای ما در باغ بوده‌اند!».

خوب، راست می‌گویند، تمام شهرهای ما در باغ بوده‌اند! بر منکرش نفرین! اما این شهر در باغ، همان شهر در باغ است؟ آیا مقوله‌ای که اخیرا در شهرسازی دنیا مطرح است، رجوعش به همان شهرهایی است که ما داشتیم و در میانِ باغ‌ها بودند؟

خانه و سکونت:

در سده‌های پیش، خانه محل تمام اتفاقات زندگی بود. در خانه سکونت می‌کردیم؛ در خانه کار می‌کردیم؛ در خانه خدمات ارائه می‌کردیم؛ در خانه به دنیا می‌آمدیم و در خانه از دنیا می‌رفتیم.

بعد از انقلاب صنعتی در اروپا، و بعد از عصر روشنگری و حکومت نوین در ایران، خانه تمام کاربری‌های خود را از دست داد و فقط محل سکونت شد. در کارخانه یا در اداره کار می‌کنیم، در دکان و مغازه به دیگران خدمات ارائه می‌کنیم، در بیمارستان به دنیا می‌آییم و در همان‌جا یا جایی دیگر از دنیا می‌رویم. به عبارتِ دیگر، خانه چند عملکردی نیست. محل سکونت است. گاه، حتی، این تهی‌شدگی چنان پیش می‌رود که خورد و خوراک هم در بیرون خانه اتفاق می‌افتد و خانه فقط مکانی برای خواب می‌شود.

با آمدن اینترنت و دیجیتالی شدنِ بسیاری از امور، خانه دوباره تبدیل به خانه قبلی می‌شود. می‌توان در خانه بود و با سیستم جهانی اینترنت به تجارت پرداخت. می‌توان در خانه بود خدمات ارائه داد. و خیلی کارهای دیگر. ولی آیا این خانه همان خانه قبل از انقلاب صنعتی است؟

پرسش‌ها:

میان ماهِ من تا ماه گردون!

زمانی بود که شهرهای ما در میان باغ‌ها بودند، ولی گریزی غیر از آن نبو! مگر شهر می‌توانست به چیزی غیر از کشاورزی تکیه کند؟ در دوره‌ای که نه کارخانه بود و شبکه خدماتِ گسترده بین شهرها، شهر بخودی خود باید میان باغ‌ها می‌بود. چاره‌ای نداشت. اگر در تاریخِ شهرهای کشورمان بگردیم و پیدا کنیم شهری را که اختیارِ «در میان باغ‌ها نبودن» را داشت، ولی انتخابش این بود که در باغ‌ها باشد، آن وقت می‌توان ادعا کرد ما مبتکر این تئوری هستیم. که احتمالا هرگز چنین موردی را نخواهیم توانست پیدا کنیم. اگر شهرهای ما می‌توانستند باغات را بخورند و تبدیل به شبکه تردد و کارخانه بکنند و نکردند تا باغ‌ها شهر را احاطه کنند، آن‌وقت می‌توانیم ادعا کنیم که «شهرهای ما همیشه تاریخ در باغ بوده‌اند!». و چنین نیست. آن‌چه که در خصوصِ اتفاقات جدید شهر و خانه باید توجه داشت، تبدیل رفتار اجباری به رفتار ارادی است.

یان‌گلِ عزیز:

من، اعتقاد اکیدی به مبانی فکری و نوشته‌های یان‌گل دارم. در این‌جا هم می‌خواهم از نظرات او وام بگیرم و این مطلب را ببندم. او معتقد است رفتارهای آدمی در شهر سه دسته‌اند: رفتارهای اجباری، رفتارهای ارادی و رفتارهای اجتماعی. مثلا باید برای درس‌خواندن به مدرسه برویم. برای اصلاحِ موی سر به آرایشگاه برویم! این‌ها رفتارهای اجباری شهری هستند. می‌توانیم برای تفریح به دامن دشت و دمن برویم، یا برای تفرج فرهنگی به سینما برویم. این‌ها، ولی، رفتارهای ارادی هستند. اگر سینما نرویم اتفاق عجیبی نمی‌افتد. ولی اگر مدرسه نرویم بی‌سواد می‌مانیم. رفتارهای اجتماعی هم مربوط به رابطه‌های اجتماعی ما هستند که بصورت غیر فردی و گروهی انجام می‌دهیم. مثلا شرکت در میتینگ‌ها و عضویت در گروه‌های مردم‌نهاد.

یان‌گل معتقد است، هرچه می‌گذرد، از گستره رفتارهای اجباری کاسته می‌شود. دیگر لازم نیست برای هر خرید یا هر کاری به مرکز شهر برویم. بسیاری از این کالاها را یا از طریق شبکه‌ها می‌توان تهیه کرد یا در کنج کوچه‌ها می‌توان یافت. بسیاری از الزام‌های اجباری حرکت در شهر از بین رفته‌اند. و این نکته بسیار مهمی است!

امروز بزرگ‌ترین وظیفه معماران، شهرسازان و برنامه‌ریزان شهری آن است که رفتارهای ارادی و اجتماعی را جایگزین رفتارهای اجباری کنند. مردم باید در خیابان‌ها باشند، ولی به اراده نه به اجبار! شهر با حضور مردم در خیابان‌ها شهر می‌شود، ولی این حضور باید برای لذت بردن از شهر باشد نه برای رفع حاجت اضطراری!

بالاخره:

کوشیدم، با صدای کمی بلندتر فکر کنم و دل‌مشغولی‌های اخیرم را با مخاطب در میان بگذارم. تصورم این است که متاسفانه ما مسائل را خیلی ساده می‌گیریم و راحت از کنارشان رد می‌شویم. الان، هم در شهرهای ما و هم در شهرهای دنیا، اتفاقات مهمی می‌افتد که جنس‌شان کاملا با اتفاقاتِ گذشته متفاوت است. (فوری نگوییم: معلومه!!). این اتفاقات را باید جدی گرفت. می‌گویند تا چندسال دیگرِ دموکراسی دیگر هدیه‌ای نیست که سلطان‌ها و رئیسان‌جمهور به مردم هدیه کنند! دموکراسی یک اجبار و یک بخش از زندگی خواهدبود. حکومت‌ها از مردم التماس خواهندکرد که بیایید وسط و ریز تابوت مشکلات ناشی از رشد شهرنشینی را بگیرید! دموکراسی دیگر تجمل نخواهدبود، یک روش، یک الزام خواهدبود.

نکته مهم آن که: گذر از فرماسیون فعلی به فرماسیون‌های بعدی، چه در حوزه شهرسازی و معماری، و چه در حوزه حکومت و نظام اجتماعی، خودبخودی و ناشی از دترمینیسم تاریخی نخواهدبود، گذاری آگانه و ارادی خواهدبود. این همان نکته مهم است که باید جدی گرفته‌شود. چون، هر یک از ما باید وظیفه‌ای را بپذیریم و باری را بر دوش بکشیم.

متن خبر:

در گفتمان «شهر در باغ» که روز 21 آبان‌ماه به همت انجمن مفاخر معماری ایران و به ابتکار موسسه مطالعات منظر پایدار برگزار شد، سخنرانان مطالبی را گفتند و تعدادی از حضار فرهیخته هم پرسش‌هایی را ارائه نمودند.

چنین مباد!
والسلام.

 

مطالب مرتبط : پیش درآمد هم اندیشی شهر در باغ

بهروز مرباغی/ 24 آبان‌ماه 1393

وب سایت انجمن مفاخر معماری ایران - نسخه مناسب چاپ

Main-URL : http://ammi.ir/اخبار-و-مقالات/اخبار-انجمن/کی-باید-غذای-شهری‌ها-را-تولید-کند/
Short-URL : http://ammi.ir/Go/21830