گنج فراموش شده خلیج فارس

آرزو افشارزاده : سیراف شهری است با 3750 نفر جمعیت رسمی که در 220 کیلومتری بوشهر و 35 کیلومتری عسلویه قرار دارد . شهری است کوچک و بندری ، ک به صورت خطی در میانه دریا و کوه مستقر شده است .

در میان خارجی ها ، بالاخص در پیش فرهیختگان ، سیراف نامی آشنا و نقطه ای مهم در جهان است . علت این شهرت آثار باستانی و تاریخی کشف شده در سیراف است . این آثار اگر از سیراف گرفته شود ، بی تردید سیراف یکی از بینام ترین آبادی های ایران می شود . سیراف بندری باستانی است که قابلیت کامل برای تبدیل شدن به بندر ، شهر نمونه ایرانی را دارد .

امروز سیراف با آن عظمت تاریخی و با شهرسازی هزار ساله اش شهر / بندر کوچکی است بی هیچ هویت معماری و شهرسازی . در رابطه با ویژگی های معماری این شهر بندری و طرح ویژه نجات سیراف با مهندس بهروز مرباغی ، معمار و پژوهشگر حوزه خلیج فارس و به خصوص بوشهر و سردبیر مجله معماری به گفتگو پرداخته ایم که در ادامه می خوانید .

شما تحقیقات زیادی درباره سیراف انجام داده اید ، به عنوان اولین سئوال بفرمایید سیرا چه ارزش های ویژه ای دارد ؟

دوست دارم ، پیش از ورود به بحث ارزش های سیراف ، مضمون خبری را از سایت موزه بریتانیا نقل کنم . طبق برنامه ای موزه بریتانیا پروژه ای را تعریف و اجرا می کند به نام پروژه سیراف . این پروژه چهارساله است که از سال 2008 شروع شده است . این موزه قبل از این پروژه هم به سیراف می پرداخت و چاپ هفده عنوان کتاب درباره سیراف از جمله گزارش حفاری های باستان شناسی دکتر دیوید وایت هاوس ، از این رده فعالیت هاست . به غیر از موزه بریتانیا مجامع علمی دیگری هم هستند که پژوهش درباره سیراف را جزو برنامه های خود قرار داده اند از جمله دانشگاه کلمبیا که اخیرا کتاب مفصلی درباره سیراف منتشر نموده است . ارزش های سیراف را می توان حداقل در سه گروه دسته بندی کرد : ارزش های تاریخی ، ارزش های زیست محیطی و ارزش های فرهنگی .

بهتر است بحث خود را از ارزشهای تاریخی سیراف شروع کنیم .

اگر از مستندات حضور ایلامی ها در بوشهر بگذریم ، شاخص ترین یافته های باستان شناسی منطقه مربوط به یادگارهای هخامنشی است : کاخ داریوش در (روستای درودگاه ) و کاخ دروازه ستونی کوروش در سایت چرخاب برازجان . با کشف شدن این کاخ ها و آثار در این منطقه ، که تا چند دهه پیش کسی تصورش را نمی کرد ، موضوع تازه ای در ایران مطرح شده و آن اینکه ، بوشهر نیز مثل خلیج فارس و خوزستان از کانون های اصلی تمدن ایرانی است . در تداوم این آثار و بعد از این دوره به سیراف می رسیم و( قلعه کهنه) که یادگار پارت ها به شمار می رود و گوردخمه ها یا سامانه آب تنگ لیر که متعلق به دوره ساسانی است .

سیراف چه ارزشهای معماری و شهرسازی دارد ؟

در میان آثار پس از اسلام سیراف سایت خانه های اعیانی از اهمیت فوق العاده ای برای معماری و شهرسازی ایران برخوردار است . این سایت در حقیقت بخشی از یک محله مسکونی است که از زیر خاک بیرون آورده شده است . کوچه بندی و راسته بندی آن تقریبا به صورت دقیق قابل تشخیص است . کوچه یا راسته اصلی با حدود 5 متر عرض و کوچه های فرعی دسترسی با یک یا یک و نیم متر عرض . چندین خانه با سلسله مراتب روشن فضایی و تقسیمات کارکردی فضاها .

اهمیت ویژه این سایت در چیست ؟

نخست آنکه این یک محله است نه یک تک بنا . در فیروز آباد و بم و چندین جای دیگر شالوده شهر باستانی را داشتیم ، ولی شالوده محله را تا کنون به این وضوح در هیچ سایت دیگری نداشته ایم . این سایت احتمالا متعلق به سده های دوم تا چهارم قمری است . بیش از 1200 سال پیش .

دومین دلیل ارزش این سایت به آن است که اینها خانه هستند نه کاخ . برای مطالعه تاریخ معماری و شهرسازی ، ما به اسنادی نیاز داریم که روش زندگی و معماری مردم عادی را نشان می دهد . این افراد لزوما نباید از افراد فرودست جامعه باشند کاسب کارها و صنعت گرها هم از این جمله اند . خانه های بیرون آورده شده از زیر خاک در سیراف خانه های حکم و سلاطین نیستند ، بلکه خانه های متعلق به تجار یا صنعتگرانند و این امر برای معماران و شهرسازان بسیار مهم می باشد . سومین و مهم ترین دلیل ارزش این سایت در آن است که نشان می دهد در پیش از هزار سال پیش ما شهرسازی داشتیم . ما شهر را از روی نقشه می ساختیم . سایت نشان می دهد که انگار زمین قبلا به قطعات مشخص تقسیم شده ، شوارع و معابر آن تعریف ، آماده سازی شده و سپس در اختیار افراد قرار داده شده تا اقدام به ساخت خانه های خود بکنند . همین موضوع به تنهایی می تواند حداقل بخشی از بن مایه درس های مربوط به تاریخ شهرهای ایرانی را تغییر دهد .

سیراف به لحاظ ارزشهای زیست محیطی و طبیعی چه جایگاهی دارد ؟

من به نمونه های کوچکی از آنها اشاره می کنم که همین نمونه ها احتمالا می تواند برای جلب توجه به سیراف کافی باشند :
در منطقه باستانی (تنگ لیر ) ده ها چاه سنگی باستانی کشف و رونمایی شده است . عمق برخی از این چه ها که تماما در سنگ کوهستان کنده شده اند گاه به بیش از 70 متر می رسد . این چه ها یادگار دوره ساسانی هستند . شاید حتی قدیم تر چشمه های باغ شیخ (از جمله خنی ) هم از ذخایر ناب طبیعی سیراف است . آنچه که چاه و چشمه های سیراف را یگانه کرده شیرین و قابل شرب بودن این آب است . سیراف مامن پرندگان مهاجر و مکان امن تخم گذاری لاک پشت هاست . ساحل شنی سیراف منظر یگانه ای دارد.

ویژگی شاخص معماری خانه های (اعیانی ) سیراف چیست ؟

نکته شاخص در این خانه ها که قدمتی هزار ساله دارند حیاط مرکزی ساده و بدون پیچیدگی های خاص است . ورود به حیاط مرکزی اگر خانه در مسیر و لبه مستقیم معبر باشد ، مستقیم و بی هیچ چرخشی است . به عبارتی دیگر تعریف خانه های کنار کویر را در این خانه ها نداریم . اندرونی و بیرونی نداریم . شاید این امر ناشی از شرایط اقلیمی باشد یا شاید هم متاثر از فرهنگ حاکم بر بندر . چیدمان اتاق ها هم به شکلی که الان قابل رویت است ، چندان با تعریف اتاق های زمستانه و تابستانه نمی خواند . البته متاسفانه پلان این خانه ها هنوز کاملا خوانده و بررسی نشده اند .

در حال حاضر چه چیز این بندر باستانی را تهدید می کند ؟

نخست باید به این یقین رسید که سیراف نه تنها برای سیرافی ها و ایرانی ها بلکه برای جهانیان مهم است .
سیراف نفسگاه فرهنگی و زیستی منطقه ویژه انرژی پارس است . برای سیراف طرح های رایج شهری ( جامع ، تفصیلی ، هادی ) پاسخگو نیست . اینجا نیازمند طرحی است که تمام ویژگی های کلان ترین تا تفصیلی ترین طرح ها را در خود داشته باشد . این را در تفاهم نامه سه جانبه منطقه ویژه با سازمان میراث فرهنگی و استانداری بوشهر ، طرح ویژه نجات سیراف نامیده اند .
در سیراف چهار عامل رشد در کنار هم قرار گرفته اند . ولی به جای تکمیل یکدیگر به تخرب هم می پردازند . بی آنکه لزوما این چالش و تخریب از برنامه و راهبردی مشخص تبعیت کند . چهار عامل عبارتند از : تاریخ و میراث فرهنگی ، محیط زیست و طبیعی ، منابع عظیم ثروت در قالب توسعه نفت و گاز و پیشینه و موجودیت فرهنگی .

منظر در معماری سیراف به چه می گویند ؟

منظر اتاقی است مشرف به دریا و منظر دریا . خانه های نه چندان قدیمی سیراف بدون استثنا منظر دارند . به روایتی ، منظر دیکته اصلی شرایط اقلیمی و گرمای منطقه است . تمام خان ها برای اینکه تنفس و تهویه ای داشته باشند اتاق و فضایی دلباز و گشاده به سمت دریا دارند تا بتوانند گرمای طاقت سوز تابستان را کمی راحت تر تحمل کنند . در پلان کوچه و خانه های سیراف تاریخی نشانه ای از منظر نیست . کوچه بندی و پلان بندی مشخص و جمع و جوری است بدون نگاه خاص به دریا . همین نکته می تواند ناشی از نکته مهم دیگری باشد : در سیراف تاریخی ، تراکم خانه و کوچه بالا بوده بر خلاف سیراف چند ده سال پیش که معدود خانه های موجود در طول خط ساحل و رو به دریا چیده شده بودند .

به نظر شما طرح تفصیلی سیراف چگونه باید باشد ؟

در سیراف به دلیل وجود آثار با ارزش و نفیس تاریخی و باستانی منظر شهری اهمیت زیادی دارد . بر همین اساس باید برای سیراف طرح تفصیلی ویژه ای نوشت که شرح خدماتش فراتر از طرح تفصیلی رایج است . طرح تفصیلی سیراف باید به سمت (طراحی شهری ) سوق پیدا کند و در بخش های نیز نمونه های معماری در نظر گرفته شود . مدیریت شهر با داشتن این طرح باید بتواند شکل و سیمای شهر و کوچه ها و بدنه آن را مدیریت کند . طرح تفصیلی سیراف باید با نگاه کامل توسعه پایدار نوشته شود و از هرگونه عمل مخرب زیست بوم تاریخی و فرهنگی آن دوری کند .
طرح تفصیلی سیراف باید با نگاه کامل توسعه پایدار نوشت شود و از هرگونه عمل مخرب زیست بوم تاریخی و فرهنگی آن دوری کند .

برای حفظ آثار باستانی سیراف چه راهکاری وجود دارد ؟

به هر حا ل امروزه در نقاط بسیاری از جهان آثار باستانی را به صورت موزه های جدا افتاده تلقی نمی کنند . واقعیت آن است که (بر روی آثار باستانی هم می توان بنا ساخت ) . در این زمینه در در سال ای اخیر تجربه های روشن و زنده ای وجود دارد که حتما قابل تامل هستند . بنای معمارانه و با ارزش (سنت کلمب ) در مونیخ آلمان که توسط معمار برجسته سوئیسی ، پیتر تسومتور، طراحی و اجرا شد یکی از این نمونه هاست . در اینجا بر روی اثری که فکر می شد متعلق به قرون وسطی است و بعد در حین مطالعات لایه های تمدن رم نیز در آن کشف شد ، موزه و مجموعه ای فرهنگی ساخته شدکه یکی از نمونه های معماری با ارزش معاصر است . در این ساخت و ساز کلیت اثر باستانی حفظ و بازدید و مطالعه اش تسهیل شده است .

در نمونه دیگری ، برنارد چومی ، معمار بزرگ ، موزه جدید اکروپولیس را بر روی آثار روم باستان ساخت که باز از شاهکارهای مهم معماری امروز است .

فکر می کنید سیراف می تواند کانون توسعه پایدار منطقه خلیج فارس باشد ؟

به دلایل متعدد سیراف می تواند کانون توسعه منطقه باشد . این دلایل علاوه بر ارزش های تاریخی و فرهنگی ، موقعیت استقرار آن . احتمال فراوان وجود منابع آب و امکان کشاورزی در خاک آن است .

یکی از اصولی ترین مطالعات دکتر وایت هاوس ، 44 سال پیش ، مطالعات خاک سیراف بود . این دانشمند شریف به درستی به این پرسش رسیده بود که جمعیت انبوه سیراف در سال های رونق و شکوفایی غذای خود را از کجا آورده است .
او با امکانات دسترس خود در ان سال ها خاک سیراف را از نقاط مختلف نمونه برداری و مطالعه نموده و به این نتیجه رسیده بود که سیراف غذای خود را از منابع خودش تامین می کرده است .

منبع : پیام ساختمان و تاسیسات

وب سایت انجمن مفاخر معماری ایران - نسخه مناسب چاپ

Main-URL : http://ammi.ir/اخبار-و-مقالات/مقالات-معماری-و-شهرسازی/گنج-فراموش-شده-خلیج-فارس/
Short-URL : http://ammi.ir/Go/4371