کلیسای حضرت مریم

کلیسای حضرت مریمبه فاصلۀ حدود دو کیلومتری از مرکز ارومیه محلۀ ریحان آباد واقع شده است. این منطقه، که بر اساس بررسیهای محلی به نامهای رافا و راهوا نیز شناخته میشود، تا 1376 به صورت روستایی بود که در حومۀ شهر قرار داشت و با مختصات 07՛, 45ْ طول جغرافیایی و 35՛ , 37ْ عرض جغرافیایی و ارتفاع 1320 متر از سطح دریا جزو دهستان بکشلوچای بخش مرکزی ارومیه محسوب میشد.[2]با گسترش اراضی محدودۀ شهر و ساخت و سازهای جدید امروزه این دهستان به صورت محلهای در شمال شهر در آمده است که در آن بیش از پانصد خانوار آشوری و ارمنی زندگی میکنند.[3]درون بافت مسکونی و در حاشیۀ شرقی جادۀ آسفالته حیاط بزرگی با دو کلیسا در درون آن واقع شده است که یکی از آنها به مسیحیان نسطوری (آشوریها) تعلق دارد و دیگری، با نام کلیسای حضرت مریم،[4]متعلق به ارمنیان است که به لحاظ اهمیت آن موضوع نوشتار حاضر قرار گرفته. این کلیسا از چهار طرف به فضای باز منتهی و قسمتی از ضلع شمالی آن با بنای مجاور؛ یعنی، مدرسۀ شهدای ریحان آباد تلفیق شده است.

تاریخچه

کلیسای حضرت مریم فاقد کتیبهای است که گویای تاریخ ساخت یا نام بانی آن باشد. در مورد تاریخ ساخت این کلیسا مدرک مستند و مستدلی در دست نیست. محققان ایتالیایی تاریخ احتمالی ساخت آن را قرن هفدهم میلادی میدانند.[5]از آنجا که اکثر قریب به اتفاق کلیساهای تاریخی ارمنی ارومیه و حومۀ آن در قرن هفدهم میلادی ساخته شده و از لحاظ نقشه و دیگر ویژگیهای ساختمانی تفاوت چندانی با هم ندارند تاریخ فوق را میتوان به منزلۀ زمان ساخت اولیۀ کلیسا قابل قبول دانست. علاوه بر این، نوع مصالح به کار رفته، نقشۀ معماری و به ویژه، گنبدهای آن، که قابل مقایسه با کلیسای سورپ گئورک[6]روستای گردآباد (قرن هفدهم) است، این نظریه را قوت میبخشد. در سردر ورودی کلیسا کتیبهای به خط ارمنی قرار گرفته که تاریخ مرمت آن را 1892م ذکر میکند. ترجمۀ کتیبه چنین است: ((کلیسای مریم مقدس به تاریخ 1892م مرمت شده است)).[7]پلکانهای محراب نیز، به استناد کتیبهای که در همین محل قرار گرفته، در سالهای اخیر (1999م) مرمت شده است. این کلیسا امروزه در وضعیت خوبی است و اهالی ارمنی منطقه به طور منظم از آن جهت برگزاری مراسم مذهبی استفاده میکنند.

پیشینۀ تحقیقات

مدارک مکتوب موجود در مورد این کلیسا محدود به مطالعاتی است که هیئت ایتالیایی دانشگاه میلان در چهارچوب بررسیهای خود در مورد معماری ارمنی در ایران، در 1977م، صورت داده است.[8]این هیئت در فهرستی که از کلیساهای ارمنی منطقه تهیه کرده به نام این کلیسا،[9]تاریخ احتمالی ساخت آن، نوع پوشش سقف و وضعیت کنونی آن اشاره کرده است.[10]از آن زمان به بعد، این کلیسا مورد بیمهری پژوهشگران و محققان قرار گرفته و هیچگونه تحقیقی راجعبه آن صورت نگرفته و تاکنون تصویر، نقشه و طرحی از آن در جایی منتشر نشده است.

توصیف کلی بنا

این کلیسا مشتمل بر تالاری است منفرد و مستطیل شکل به مساحت حدود 220 متر مربع در حاشیۀ غربی حیاطی مستطیل شکل. چنان که گفتیم در کنار این کلیسا، کلیسای دیگری نیز، متعلق به آشوریان، واقع شده که از لحاظ ویژگیهای ساختمانی با کلیسای حضرت مریم قابل مقایسه است.

تحلیل معماری بنا و عناصر آن

مصالح

کلیسا با استفاده از سنگ، آجر و خشت به منزلۀ مصالح اصلی و گچ، چوب و سنگهای ورقهای تراشخورده به منزلۀ مصالح فرعی ساخته شده است.

نقشه

کـلیسـای حـضرت مریـم ریحـان آبـاد براساس نقشهای مستطیل شکل با ابعاد 50/10 × 20/21 متر بنا شده. این کلیسا دارای محور شرقی غربی است و انتظام اجزا و عناصر آن بر این اساس که منطبق با جهت محراب باشد صورت گرفته و نقشه نسبت به محراب متقارن است. کلیسا یک ورودی اصلی در ضلع غربی دارد (تصویر1). این ورودی، که طبق آموزههای مذهب مسیحی راه دخول به کلیساست، بر روی محور اصلی شرقی غربی و درست در مقابل محراب واقع شده. سطح کلیسا همسطح با زمینهای اطراف است و مانند اکثر کلیساهای آذربایجان با شش ستون استوانهای چوبی و دو ستون قطور سنگی به سه ناو تقسیم میشود: ناو اصلی میانی و ناوهای فرعی جانبی آن. ناو میانی عریضتر از دو ناو کناری است و در ابعاد بزرگتری نیز ساخته شده (تصویر2).

محراب مستطیل شکل کلیسا در منتهاالیه بخش شرقی و هم عرض ناو میانی و در راستای آن ایجاد شده (تصویر3). در دو جناح آن نیز، مانند اکثر کلیساهای آذربایجان و ارمنستان، دو اتاق جانبی (آوانداتون) تعبیه شده است.

در این کلیسا نیز به لحاظ کاربـری ســه قسمت محل عوام، محل سرودخوانان و محراب وجود دارد و تفکیک حریم بخشهای مختلف با ایجاد اختلاف سطح بین آنها صورت گرفته است به این ترتیب سطح محل سرودخوانان بالاتر از سطح محل عوام و محراب بالاتر از محل سرودخوانان واقع شده. همچنین به منظور ایجاد گنجایش بیشتر برای مکان مورد استفادۀ عبادت کنندگان فضای

 وسیعتر به محل عوام اختصاص یافته است.

نماها و تزیینات

نمای خارجـــی

نمای خارجی دیوار غربی و محل ورودی کلیسا ساده و بدون پیرایه است و طی مرمتهای صورت گرفته با اندود سیمانی پوشانده شده. ورودی اصلی کلیسا، که در این ضلع قرار دارد، شامل درگاه کم ارتفاع و کوتاه فلزی با طاق جناغی است که در دو ضلع آن دو نیم ستون تعبیه شده (تصویر1). بر بلندای ورودی اصلی و در دو جناح آن، سه نورگیر مستطیل شکل با قوس کمانی برای تأمین نور داخلی کلیسا قرار دادهاند. ازارههای ضلع غربی نیز تا ارتفاع یک متر با سنگهای گرانیتی ورقهای قرمزرنگ مزین شده است.

نمای خارجی دیوار جنوبی به دو بخش افقی تقسیم میشود. بخش تحتانی فاقد تزیین خاصی است و آن را با اندود سیمانی پوشاندهاند. در بخش فوقانی نیز، که با اندود سیمانی پوشانده شده، سه پنجره با قوس کمانی برای تأمین نور داخلی کلیسا تعبیه کردهاند. نمای خارجی دیوار شمالی، در بخش تحتانی، تا ارتفاع حدود دو متر با سنگهای لاشهای پوشانده شده است. نمای بخش فوقانی نیز آجری است. در این بخش، که در آن بخشهای اصلی و مرمت شده به وضوح قابل تفکیک از هم هستند، چهار نورگیر مستطیل شکل تعبیه شده که دو نورگیر طی مرمتها کوچکتر شده. این نورگیرها دارای چهارچوب آجرکاری شده هستند.

نماهای داخلی

نمای دیوارهای داخلی کلیسا فاقد تزیین خاصی است و با اندود گچ پوشانده شده است. در سه ضلع محراب، که در انتهای شرقی کلیسا قرار دارد، سه طاقچۀ بلند با عمق حدود چهار سانتیمتر و طاق جناغی برای نگهداری اشیا تعبیه شده. محراب نیز شامل سکوی سنگی بلندی است که به صورت چند پلهای ساخته شده و برروی آن شمعدان و تصاویر حضرت مریم، حضرت عیسی و قدیسان را قرار دادهاند. (تصویر3)

در سه ضلع محراب، طاقنماهایی بلند با قوس جناغی برای جلوگیری از یکنواختی و سادگی تعبیه شده است. فضای درونی اتاقهای جانبی فاقد تزیین خاصی است. تنها دو طاقچه با قوس جناغی به صورت قرینه در آنها تعبیه شده. بر بالای ورودی هر دو اتاق جانبی طاقنماهایی بلند و باریک این بخش را از سادگی و یکنواختی خارج کرده است.

پوشش سقف

پوشش سقف کلیسا به دو شکل صورت گرفته. بخش نخست، شامل سقف محراب و محل سرودخوانان، به صورت گنبدی اجرا شده است. در این بخش، دو گنبد کوچک مخروطی نامنظم ساخته شده که با گنبدهای کلیسای سورپ گئورکروستای گردآباد قابل مقایسه است (تصویر4، نقشۀ2) و از آنجا که کلیسای سورپ گئورک گردآباد هم در قرن هفدهم میلادی ساخته شده و در فاصلۀ چند کیلومتری این کلیساست میتوان تصور کرد که هر دو به دست گروهی از مهاجران ارمنی ساخته شدهاند. سنگینی وزن گنبدها با طاقهای جناغی باربر به ستونهای قطور سنگی، که به همین منظور در این محل تعبیه شده، انتقال مییابد. بخش دوم، شامل پوشش محل عوام، به صورت مسطح است و شش ستون چوبی در این بخش سنگینی سقف را نگه میدارند. تعمیدگاه کلیسا نیز در دیوار شمالی و در کنار اتاق جانبی واقع شده و شامل طاقچهای با قوس جناغی است که درون این طاقچه سنگآب مستطیل شکلی برای غسل و شستوشوی نوزادان در نظر گرفته شده است.

قبرستان تاریخی

به فاصلۀ دویست متری شرق کلیسای حضرت مریم و در حاشیۀ شرقی ریحان آباد، قبرستان تاریخی مسیحیان واقع شده. ابعاد تقریبی این قبرستان حدود80 × 100متر است و از جهات شمال، جنوب و غرب به منازل مسکونی محدود و از ضلع شرقی به راه خاکی منتهی میشود. سطح قبرستان پوشیده از تخته سنگهای مکعب مستطیل و لاشهسنگهای بزرگ است. برخی از این سنگهای مکعب مستطیل را ماهرانه تراشیده و نقوشی با موضوعات مختلف هندسی، انسانی و گیاهی برروی آنها حک کردهاند اما متأسفانه بیشتر آنها را قاچاقچیان شکسته و از بین بردهاند. (تصویر 6 و 7) برخی از این سنگقبرها کتیبه دارند و مربوط به سدههای هجدهم، نوزدهم و بیستم میلادیاند. تعدادی از سنگهای لاشهای نیز تراشیده و نقوش صلیبی بر روی آنها ایجاد شده و سطحی تو رفته و گود دارند. پیشروی منازل مسکونی به سمت محوطۀ قبرستان تخریب عمدهای را در این قسمتها موجب شده و به دلیل بی توجهی بخشهایی از آن به دست حفاران غیر مجاز از بین رفته است.

* * *

کلیسای حضرت مریم ریحان آباد از بناهای تاریخی و ارزشمند منطقۀ شمال غرب کشور است که قدمتی سیصد ساله دارد. اهمیت عمدۀ این کلیسا به دلیل استفاده از ستونهای قطور سنگی و ستونهای استوانهای چوبی، به طور مشترک، برای نگهداری سقف است که ویژگی منحصر به فرد این کلیسا به حساب میآید و در دیگر کلیساهای ارمنی، دیده نمیشود. به علاوه این کلیسا از معدود کلیساهای ارمنی منطقۀ ارومیه است که با آجر و خشت بنا شده است. کلیسا امروزه در وضعیت خوبی قرار دارد و اهالی ارمنی منطقه به طور منظم از آن برای برگزاری مراسم مذهبی استفاده میکنند. هرچند مرمتهای صورت گرفته در بنای کلیسا اصولی نیست و عموماً، به دست اهالی ارمنی منطقه صورت گرفته اما همین مرمتها در سرپا نگهداشتن بنا و جلوگیری از تخریب آن نقشی عمده داشته است. کلیسا نمود چندانی نسبت به محیط پیرامون خود ندارد و تنها به واسطۀ برخی علائم همچون گنبدها از ابنیۀ مجاور متمایز میشود. به جاست این کلیسا به خاطر اهمیت آن در فهرست آثار ملی کشور ثبت شود و حریم اصلی آن از وجود دیگر بناها، که ماهیت اصلی آن را تحتالشعاع قرار دادهاند، آزاد و زمینه برای بازدید علاقهمندان و دوستداران بناهای تاریخی فراهم شود.

منابع:

پی نوشت ها:

  1. کارشناس ارشد باستان شناسی ادارۀ کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان غربی.
  2. انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، فرهنگ جغرافیایی ارومیه، ج 13، ص181.
  3. همانجا.      
  4. st. Astvatzatzin
  5. Adriano alpago novelo; marco brambilla; etal; ricerca sull architecttura armena iran, p:136; Adriano alpago  novelo, marco brambilla; etal; documentes of Armenian architecture(Milan: oemme edizione, 1988), no: 20, p. 40.
  6. Surp george
  7. زحمت ترجمۀ این کتیبه را آقای کازاریانس کشیدهاند. 
  8. Adriano alpago - novelo; marco brambilla; etal;ricerca sull architecttura armena iran, p:136
  9. هیئت ایتالیایی این کلیسا را با نام راهوا معرفی کرده است.
  10. Adriano alpago - novelo, marco brambilla, etal,documentes of Armenian architecture, p. 40.

بهروز خان محمدی[1] - فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره 52 - سال چهاردهم - تابستان 1389

وب سایت انجمن مفاخر معماری ایران - نسخه مناسب چاپ

Main-URL : http://ammi.ir/اخبار-و-مقالات/مقالات-معماری-و-شهرسازی/کلیسای-حضرت-مریم/
Short-URL : http://ammi.ir/Go/6290