مسجد سپه سالار

مسجد سپه سالار

مسجد سپه سالار جزء آخرین مساجد بزرگ و عظیمی است که بوسیله میراث قدیمی معماری ایرانی- اسلامی بنا گردید. آخرین بنای باشکوه که میراث دار قرن ها تجربه معماری این سرزمین است. این مسجد پس از مدرسۀ چهارباغ اصفهان بزرگ‌ترین و با شکوه‌ترین بنای مذهبی در ایران است. البته این بنا تنها مسجد نیست و شامل مدرسه و کتابخانه نیز می باشد و در حال حاضر به نام مسجد و مدرسه عالی شهید مطهری معروف است.

تاریخچه بنای مسجد

اگرچه ناصرالدین شاه بانی احداث هیچ مسجد جدیدی در تهران نبود، ولی وزیر اعظم وی، میرزا حسین خان سپه سالار در سال 1296 هجری قمری (دوسال قبل از فوتش) از دارایی شخصی خود و ارث پدری اقدام به ساخت بزرگترین مسجد تهران، یعنی مسجد سپه سالار کرد و پس از مرگ وی برادرش میرزا علی‌خان مشیرالدوله ساختمان آن را به اتمام رسانید. ولی روزگار به او نیز مجال نداد که ساختمان را از هر حیث تمام کند و پس از مرگ وی قسمتی از ناتمامی‌ها و تزیینات تدریجاً به وسیلۀ نایب‌التولیه‌ها انجام یافت.

در آغاز ساخت مسجد، جهت محكم ساختن بنا حدود 17متر از تمام محوطۀ بنا را خاكبرداري و سپس شفته ريزي كردند و آنگاه بناي عمارت آغاز شد. طراح اين بنا و همچنين مجلس شوراي ملي و عمارت بهارستان مهندس ميرزا مهدي خان شقاقي (ممتحن الدوله) بود.

سپهسالار كه تا سال 1297 هجری قمری در تهران حضور داشت خود بر كارها نظارت كرد ولي از وقتي كه عزل گرديد كار احداث اين بنا از نظارت مستقيم وي خارج شد ولي كارها هم چنان ادامه پيدا كرد. سپهسالار وقفنامه مفصلي جهت حفظ مجموعه احداثي خود نوشت. وي براي مرمت و ادامه كار مسجد، موقوفات زيادي گذاشت.

پس از فوت وي بنا به وقفنامه، شاه يعني ناصرالدين شاه مجري كار موقوفه شد. ناصرالدين شاه براي جبران رفتاري كه با سپهسالار شده بود و براي اتمام ساختمان اين اثر بر جسته تاريخي يحيي خان مشيرالدوله برادر او را كه در آن موقع وزارت عدليه را بر عهده داشت، ناظر اتمام بنا و مجري تكميل بنا كرد.

به علت عظمت كار، بنايي تا سالها طول كشيد كه به شكل فعلي خود درآمد. حتي در سالهاي 1307-1308 شمسی مجدداً  كاشي هاي بنا كه آسيب ديده بود مرمت شد. در سال 1375 نیز گنبد اصلی آن مرمت گردید.

وجه دیگری که به این مجموعه اهمیتی دو چندان می‌بخشد کتابخانه‌ مسجد است که در سال ۱۲۹۷ هجری قمری‌، سپهسالار با خرید کتابخانه‌ ۴۰۰۰ نسخه‌ای اعتضادالسلطنه آن را پایه‌گذاری کرد. هم اینک، گنجینه‌ای با بیش از ۴۲۰۰ کتاب خطی به خط مؤلفان و نزدیک به ۱۰۰۰۰ کتاب چاپ سنگی در این کتابخانه‌ موجود است.‌

هم‌زمان با تأسیس دانشگاه تهران وزارت فرهنگ وقت در سال ۱۳۱۳شمسی آن‌جا را محل دانشکدۀ معقول و منقول قرار گرفت ولی بعداً این دانشکده به محل دیگری منتقل شد. این مدرسه شامل مدرسه و مسجد هر دو می باشد و به هر دو اسم نیز شهرت دارد و از بزرگ‌ترین مدارس تهران است. طول صحن آن تقریباً ۶۲ و عرض آن ۶۱ متر است. ساختمانش دو طبقه و در هر دو طبقه حجراتی جهت سکنای طلاب ساخته شده که مجموع آنها قریب شصت حجره است. در چهار طرف اضلاع ساختمان چهار ایوان قرار دارد که ایوان بزرگ اصلی در طرف جنوب واقع شده و منتهی به مقصوره و گنبد عظیم می‌شود. گنبد و شبستان آن ازنظر بزرگی و عظمت کمتر از گنبدهای مساجد بزرگ دورۀ صفویه نیست ولی از نظر زیبایی و مهندسی به پایۀ آنها نمی‌رسد.

ميرزا حسين خان سپهسالار

مؤسس اين مدرسه، ميرزا حسين خان سپهسالار، مرد سیاست معروف دوره قاجار است. حسین سپهسالاردر سال 1241 هجری قمری در قزوين متولد شد. پدر او نبي خان امير ديوان قزويني بود. ميرزا نبي خان و ميرزا تقي خان امير كبير از دوستان نزديك يكديگر به شمار مي آمدند به همين خاطر امير كبير دو فرزند پسر نبي خان را به تهران فرا خواند و در تربيت آنان كوشش فراواني به خرج داد. حسين سپهسالار تحصيلات خود را در تهران و سپس اروپا به پايان رساند. در سال 1267 هجری قمری امير كبير اولين كار دولتي را كه منصب كار پردازي سفارت ايران در بمبئي بود به وي تفويض كرد.

دوره پيشرفت وي از همين زمان شروع شد: ژنرال قونسولگري در تفليس، وزيرمختاري دوره عثماني، سپهسالار قشون دولتي، و در نهایت  سال 1288 هجری قمری به صدارت عظماي ايران رسيد. با تحريك تعدادي از افراد درباري و سياسي، وي از كار بركنار شد، ولي مجدداً به كار دعوت گرديد. وزارت خارجه، حكومت ايالت فارس و خراسان از مشاغل بعدی اوست. اما سرانجام در سال 1298 هجری قمری بر اثر كارشكني دشمنان به كل از مشاغل دولتی معزول شد. وی در همین سال در مشهد مقدس فوت كرد.

مشخصات بنا

کتیبۀ هشتی ورودی مدرسه تاریخ ۱۲۹۸ق را نشان می‌دهد و بر ازارۀ سنگی ایوان غربی سال ۱۳۰۱ق خوانده می‌شود. کتیبۀ سردر بنا مورخ به سال ۱۳۰۲ق است.

مجموعه این بنای شکوهمند شامل جلوخان، سردر، دهلیز، ساختمان دو طبقه و حجره‌هاست. این ساختمان دارای چهار ایوان، گنبدی بزرگ، شبستان و چهل ستون، هشت گل دسته، مناره کاشی‌کاری و مخزن یک کتابخانه معتبر است. درب ورودی اصلی مدرسه در حاشیه خیابان بهارستان قرار دارد. از ضلع خاوری نیز دری به مسجد و مدرسه باز مى‌شود. در این دهلیز، شاه کاری از معماری و کاشی‌کاری معروف به هفت کاسه (تاق معلق) به یادگار مانده است.بالای ایوان شمالی این بنا یک ساعت بزرگ نصب و کتیبه‌های بى‌شماری روی کاشی نقش شده است.

چلیپای بزرگی با ابعاد ۴۵ * ۴۵ متر گنبد اصلی را با دهانه ۱۵ متر در مرکز قرار داده است‌. در قسمت جنوبی‌، بیننده فضای بزرگ بدون ستونی را می‌بیند. سبکی این فضا را حتی، جرزهای عظیمی که گنبد روی آن قرار گرفته مخدوش نمی‌سازد. چهار گنبد کاربندی با قاعده مستطیل‌، بال‌های چلیپا را پوشش داده‌اند. در نمای بیرونی نیز این چهار گنبد سلسله مراتبی در حرکت به سمت گنبد اصلی با ارتفاع ۲۵ متر به وجود می‌آورد.

از مشخصات ممتاز تزیینات این بنا، گذشته از تاق معلق، کاشی‌های محصور و خشتی رنگارنگ بناست که دارای مناظری بسیار زیباهستند. از لحاظ هنر حجاری و سنگ تراشی نیز ستون‌های یکپارچه آن قابل توجه است.

منبع الهام این مسجد- مدرسه، سنت معماری ایران زمین است. این مسجد به صورت حیاط مرکزی چهار ایوانی طراحی شده است. از زمان سلجوقیان و به طور اخص از زمان احداث مسجد جامع زواره (قرن ششم هجری قمری) در استان اصفهان، مسجد حیاط مرکزی چهار ایوانی به صورت سمبل و نمادی از مساجد ایرانی درآمده است.

البته شباهت هایی بین این مسجد و مساجد عثمانی در ترکیه مشاهده می شود. خصوصا پلان مسجد در زیر گنبد خانه که به صورت چلیپا است و در مساجد ایران کمتر این نوع پلان وجود دارد. هم چنین خیز کم گنبد و تعداد زیاد گلدسته (هشت عدد) بی شباهت به مساجد عثمانی نیست. احتمالا این مسئله بی ارتباط به این موضوع نباشد که سپهسالار بین سال های 1279-1275 هجری قمری وزیر مختار ایران در استانبول بوده است و هم چنین خان شقاقی با معماری عثمانی و شهر استانبول از نزدیک آشنایی داشته است. طرح سفارت ایران در استانبول در زمانی که سپهسالار سفیر ایران در آن جا بود، توسط میرزا مهدی خان کشیده شده است.

عمده تزئینات این ساختمان همانند دیگر بخش های بنا، ملهم از تزئینات و معماری سنتی ایران زمین است. پوشش سطوح مختلف مسجد با مصالحی چون کاشی، آجر، سنگ و یا گچ بوده که روال و قاعده معمول در مساجد ایران است. نقوش و نوع تزئینات سطوح این ساختمان نیز عمدتا ایرانی است. اگرچه نفوذ تزئینات غربی در کنار تزئینات ایرانی در این ساختمان به وضوح مشهود است.

این اثر به شماره 260 به تاریخ 30/03/1315 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

مسجد سپه سالار

 

Sepahsalar 03

 

مسجد سپه سالار

 

مسجد سپه سالار

 

مسجد سپه سالار

منابع:

به نقل از شفقنا

وب سایت انجمن مفاخر معماری ایران - نسخه مناسب چاپ

Main-URL : http://ammi.ir/اخبار-و-مقالات/مقالات-معماری-و-شهرسازی/مسجد-سپه-سالار/
Short-URL : http://ammi.ir/Go/7466