استان کرمانشاه در غرب ایران و در قلمرو رشتهکوههای زاگرس قرار گرفته است. این موقعیت موجب شکلگیری نوعی معماری اقلیمگرا شده که مهمترین ویژگی آن سازگاری با شرایط محیطی است. ارتفاعات متعدد، درههای عمیق، منابع آبی فراوان و تفاوتهای دمایی میان فصول مختلف سبب شدهاند که الگوهای ساختوساز در مناطق مختلف استان دارای تنوع قابل توجهی باشند. در مناطق کوهستانی، ساختمانها اغلب دارای دیوارهای ضخیم سنگی و پنجرههای کوچک هستند تا از اتلاف انرژی جلوگیری شود. در مقابل، در نواحی معتدلتر، استفاده از ایوانهای بزرگ و فضاهای نیمه باز بیشتر مشاهده میشود. این تنوع نشان دهنده ارتباط مستقیم معماری با ویژگیهای محیطی منطقه است. ساختوساز در استان کرمانشاه تحت تأثیر شرایط اقلیمی و زمینشناسی منطقه قرار دارد. وجود زمستانهای نسبتاً سرد، بارندگی مناسب و قرارگیری در ناحیهای زلزلهخیز باعث شده است که انتخاب مصالح و سیستمهای سازهای با دقت ویژهای انجام گیرد. در معماری سنتی، استفاده از سنگ، خشت و چوب به دلیل دسترسی آسان و سازگاری با محیط طبیعی رایج بوده است. دیوارهای ضخیم، سقفهای طاقی و حیاطهای مرکزی از جمله ویژگیهایی بودند که به بهبود عملکرد حرارتی ساختمانها کمک می کردند.
در دهههای اخیر، گسترش شهرنشینی و افزایش جمعیت موجب تغییر الگوهای ساختوساز شده است. استفاده از بتن مسلح، فولاد و فناوریهای نوین ساختمانی افزایش یافته و مقررات مربوط به مقاومسازی ساختمانها در برابر زلزله اهمیت بیشتری پیدا کرده است. با این حال، یکی از چالشهای اصلی توسعه شهری در کرمانشاه، حفظ تعادل میان معماری بومی و ساختوساز مدرن است.
در دوران هخامنشی، منطقه کرمانشاه به دلیل قرارگیری در مسیر شاهی اهمیت ویژهای داشت (قرار گرفتن منطقه در مسیر راه شاهی موجب رونق ساخت بناهای حکومتی و ارتباطی شد. بقایای موجود در محوطه تاریخی بیستون نشاندهنده اهمیت منطقه در این دوره است). پس از آن در دوره ساسانی(دوره ساسانی را میتوان یکی از درخشانترین دورههای معماری کرمانشاه دانست. مجموعه تاریخی طاق بستان نمونهای از تلفیق معماری، هنر و مهندسی در این دوره است. استفاده از سنگتراشیهای عظیم و فضاهای تشریفاتی از ویژگیهای این دوره محسوب میشود) و در دوران اسلامی نیز معماری کرمانشاه تحت تأثیر هنر اسلامی و فرهنگ محلی تکامل یافت و همچنین دوره قاجار که نقطه عطف مهمی در معماری شهری کرمانشاه به شمار میآید. بناهایی نظیر تکیه معاونالملک و تکیه بیگلربیگی نشاندهنده شکوفایی هنرهای تزئینی، کاشیکاری و معماری مذهبی در این دوره هستند.
معماری به عنوان یکی از مهمترین جلوههای فرهنگ مادی جوامع، بازتابی از شرایط طبیعی، اجتماعی و تاریخی هر منطقه است. استان کرمانشاه به دلیل قرارگیری در مسیر ارتباطی فلات ایران و بینالنهرین، از گذشتههای دور محل تبادل فرهنگی و تمدنی بوده است. این شرایط موجب شکلگیری الگوهای معماری متنوع و منحصربهفردی در منطقه شده است و همچنین به دلیل قرارگیری در منطقه زاگرس، برخورداری از پیشینه تمدنی چند هزار ساله و تنوع فرهنگی، دارای یکی از غنیترین نمونههای معماری بومی در غرب ایران است. معماری این استان طی قرون متمادی در پاسخ به شرایط اقلیمی، نیازهای اجتماعی و تحولات تاریخی شکل گرفته و امروزه به عنوان بخشی از میراث فرهنگی کشور شناخته میشود.
هویت معماری استان کرمانشاه نتیجه تعامل پیچیده عوامل طبیعی، فرهنگی و تاریخی است. هرچند روند مدرنسازی ساختوساز فرصتهای جدیدی برای توسعه فراهم کرده است، اما حفظ ارزشهای معماری بومی و بهرهگیری از اصول طراحی پایدار میتواند به تداوم هویت فرهنگی و ارتقای کیفیت محیط ساختهشده در این استان کمک کند.
حال میخواهم مؤلفه های مرتبط با هویت معماری در استان کرمانشاه را ذکر کنم :
الف) هویت کالبدی؛ شامل ویژگیهای ظاهری و فیزیکی ساختمانها است. استفاده گسترده از سنگ، بافت متراکم محلات سنتی، وجود حیاط مرکزی، استفاده از طاق و قوس و بهرهگیری از ایوانهای عریض
ب) هویت فرهنگی
معماری کرمانشاه بازتاب فرهنگ اصیل قدیمی و سبک زندگی اجتماعی مردم منطقه است. خانههای سنتی به گونهای طراحی میشدند که روابط خانوادگی، مهماننوازی و تعاملات اجتماعی را تسهیل کنند.
ج) هویت نمادین
بناهای تاریخی و مذهبی علاوه بر کارکرد فیزیکی، حامل مفاهیم فرهنگی و هویتی هستند و به عنوان نمادهای شهری شناخته میشوند.
در استان کرمانشاه میزان بارندگی در بسیاری از مناطق استان نسبت به میانگین کشور بالاتر است و همین موضوع بر شکلگیری الگوهای معماری منطقه تأثیر مستقیم داشته است که تأثیرات اقلیم در ساخت و ساز این استان به شرح ذیل است:
- استفاده از دیوارهای ضخیم برای حفظ انرژی حرارتی
- طراحی فضاهای نیمهباز مانند ایوان
- بهرهگیری از حیاط مرکزی برای ایجاد آسایش حرارتی
- ساخت بناها با حداقل تبادل حرارتی با محیط بیرون
- استفاده گسترده از سنگ به عنوان مصالح بومی و مقاوم
و همچنین در مناطق روستایی و کوهستانی، خانهها معمولاً به گونهای ساخته میشدند که از شیب طبیعی زمین استفاده کرده و در برابر سرمای زمستان و بادهای شدید مقاومت بیشتری داشته باشند اما در دهه های اخیر که استان با افزایش جمعیت و توسعه فیزیکی مواجه شده است در حوزه ساخت و ساز دچار تحولاتی از جمله :
- استفاده از بتن مسلح و اسکلت فلزی
- توسعه ساختمانهای چندطبقه
- کاربرد مصالح صنعتی
- افزایش تراکم ساختمانی
- گسترش مجتمعهای مسکونی
شده است که اگرچه این تحولات پاسخگوی نیازهای جدید جامعه هستند، اما در بسیاری موارد موجب کاهش ارتباط ساختمانها با بستر فرهنگی و اقلیمی منطقه شدهاند..
حال مهمترین اقدامات لازم در ساختوساز استان عبارتاند از:
- رعایت آییننامههای طراحی لرزهای
- کنترل کیفیت مصالح ساختمانی
- نظارت دقیق بر اجرای پروژهها
- مقاومسازی ساختمانهای قدیمی
- آموزش عمومی در زمینه ایمنی ساختمانها
امروزه عوامل متعددی هویت معماری استان را تهدید میکنند:
- تخریب بافتهای تاریخی
- گسترش معماری تقلیدی و غیر بومی
- کمرنگ شدن استفاده از مصالح محلی
- عدم توجه کافی به معماری اقلیمی
- توسعه نامتوازن شهری
- ضعف قوانین حفاظتی در برخی مناطق
- کاهش آگاهی عمومی نسبت به ارزش میراث معماری
که برای برای حفظ اصالت و هویت معماری این استان میتوان راهکارهای زیر را دنبال کرد:
- احیای اصول معماری بومی در طراحیهای جدید
- حفاظت از بناهای تاریخی و بافتهای ارزشمند
- تدوین ضوابط معماری متناسب با اقلیم منطقه
- حمایت از پژوهشهای معماری بومی
- آموزش معماران و مهندسان در زمینه طراحی هویت محور
- استفاده از فناوریهای نوین در کنار حفظ ارزشهای فرهنگی
- توسعه معماری پایدار و کم مصرف
- تدوین سند هویت معماری استان
- حمایت از مرمت بناهای تاریخی
- تقویت پژوهشهای میانرشتهای معماری، فرهنگ و محیط زیست
و در پایان اینکه :
استان کرمانشاه به دلیل پیشینه تاریخی غنی، موقعیت جغرافیایی ویژه و فرهنگ اصیل خود دارای هویت معماری ارزشمندی است. معماری بومی این منطقه نمونهای موفق از سازگاری انسان با محیط طبیعی و پاسخگویی به نیازهای فرهنگی و اجتماعی محسوب میشود. با وجود پیشرفتهای حاصلشده در صنعت ساختمان، حفظ این هویت نیازمند برنامهریزی دقیق، توجه به اصول معماری بومی و بهرهگیری از رویکردهای توسعه پایدار است. آینده معماری کرمانشاه در گرو ایجاد تعادل میان نوآوریهای فنی و حفظ ارزشهای تاریخی و فرهنگی خواهد بود.
دکتر فاطمه عباسی
معمار و پژوهشگر
مطالب مرتبط:
راه های افزایش رشد گردشگری و توسعه سبک های گردشگری در استان کرمانشاه (با توجه به نامگذاری سال جاری به نام این استان)
چهاردهمین گفتمان هنر و معماری “توسعه پایدار و صنعت ساختمان”
نشست هم اندیشی : بازنگری اثر پنهان معماری پایدار: ساختمان صدا و سیمای استان هرمزگان “با الهام از معماری بومی نوار ساحلی خلیج فارس”