امرداد ماه سال هزار و سیصد و نود و دو
معمار و پژوهشگر فرهنگی
پیش گفتار:
بسیارند ساختمانهایی که نشست غبار سالیان و دگرگونی های ناشی از تحولات سیاسی و اجتماعی ایران معاصر ، موجب فراموشی و زوال آنان شده است و امروز پس از گذر سالیان این ساخته ها در لابلای کوچه ها و خیابانهای تهران گم گشته مانده اند و دریغا که بسیاری از این بناهای ارزشمند دارای پیشینه های درخشان و اثربخش در سیر تکوین و تحول فرهنگ و هنر معاصر ایران بوده اند. در پس وقوع انقلاب سال هزار و سیصد و پنجاه و هفت خورشیدی در ایران بسیاری از مراکز فرهنگی و هنری و یا سینماها و ساختمانهای مربوط به تئاتر و برخی هتل ها و باشگاه های اجتماعی و البته بسیاری از ابنیه مسکونی و مراکز تفریحی تعطیل شدند و سپس به تملک برخی نهاد های انقلابی در آمدند و اکنون پس از گذشت چندین سال هنوز دچار بلاتکلیفی های ناشی از دوگانگی در نوع مالکیت حقوقی یا مشکلات متعدد در ساختار اداری و قضایی کشوراند. ساختمان تئاتر کوچک تهران و پاساژ صفیه نیز یکی از این ساختمانی زیبا و ارزشمند است که نامرادی روزگار امروز از آن مزبله ای بی رنگ رو باقی گذارده است که نگارنده این نوشتار را بر آن داشت تا در مورد اهمیت و ظرفیت بزرگ هنری و فرهنگی آن قدری بنویسد.
اما موسسین تئاتر کوچک چه کسانی بوده اند؟
پرویز صیاد از جمله نام آورترین تهیه کنندگان و هنرمندان موثر در صحنه ادبیات ، بازیگری ، کارگردانی تئاتر و سینمای کشور ماست که بسیاری از هموطنان مان حضور او را در مجموعه های ماندگار سینمایی و تلویزیونی ، تحت نام هنری “صمدآقا” به خوبی بیاد دارند. پرویز صیاد با هنرنمایی در آثار متعدد سینمایی و تلویزیونی همچون مجموعه سریالی”دایی جان ناپلئون” ، “مجموعه سینمایی صمد”، “حسن کچل”، “سینمایی دایره مینا” و بسیاری از آثار درخور توجه ، سالها خنده را بر لبهای ایرانیان آورد که این نشانی از خلاقیت او ، بیان متفاوت هنری و البته نگاه خاص او به بررسی و نمایش تحولات فرهنگی ایران معاصر، متاثر از مدرنیسم ناشناخته برای ایرانیان دارد. او در سال 1318خورشیدی درشهر لاهیجان متولد شده بود و و اکنون درهشتاد و هفت سالگی در ایالات متحده آمریکا زندگی و کار می کند. ازدانشگاه تهران در رشته اقتصاد فارغ التحصیل شد و فعالیت های هنری اش را به طور جدی از سال 1337 با نمایش نامه نویسی و از سال 1338 با نویسندگی فیلم سینمایی” می میرم برای پول” آغاز نمود. درنقش”صمد” بسیار معروف شد و در فیلم های طنز اجتماعی و البته با تم سیاسی و انتقادی بازی کرد و صد البته به بیان خودش، همواره تحت فشار سانسور حاکمیت وقت، سعی بر بیان انتقادات و اصلاح طلبی برای برطرف شدن مشکلات و کم و کاستی های موجود در کشور داشته است و البته تاسیس تئاتر کوچک تهران نیز گامی درست برای ایجاد یک مجموعه فرهنگی و هنری خارج از مدیریت دولتی وقت و به صورت خصوصی به هدف دفاع از هنر آزاد بوده است که طرح تاسیس آن مورد توجه و حمایت دفتر مخصوص فرح پهلوی، ملکه وقت ایران نیز قرار گرفته بود. البته صیاد برای چند فیلم، شعر، تدوین، نوازندگی، مشاوره فیلمنامه ،تهیه کنندگی و طراحی چهره پردازی نمود و چند جلد کتاب نیز نگاشت. او در سالهای نزدیک به انقلاب سال 1357 با مهاجرت به خارج از ایران اولین فیلم خود را در سال 1358 بنام “فرستاده” با هنرمندی خود و “رضا آریا” تهیه کنندگی نمود و سپس به ایالات متحده آمریکا رفت و درآنجا فعالیت سینمایی و تلویزیونی را پی گرفت، فعالیتی که تا امروز نیز تداوم داشته است.
معماری تئاتر کوچک تهران
تهران، خیابان ولی عصر(پهلوی سابق)، روبروی پارک ملت که آن هنگام پارک شاهنشاهی نام داشت و در نبش خیابان آرامش “پاساژ تجاری صفویه” قرار دارد که این تنها نشانی از سالن تئاتری است که به مالکیت “پرویز صیاد” در مهرماه سال 1354 خورشیدی به بهره برداری رسید، سالنی دنج و نه چندان بزرگ با سیصد متر مساحت و با ظرفیت صد و سی نفره و با معماری بسیار چشم نواز و تاثیر گذار که اشکال و فرمهای معماری گذشته ایران را بر مخاطبین فضایش یادآوری می کند، البته به بیان برخی شاهدین در تئاتر های مختلف و با اضافه کردن صندلی های اضافه تا صد و پنجاه نفر میتوانستند در این سالن تماشاگر برنامه های هنری باشند. مالک اصلی ساختمان این پاساژ نیز “خانواده آرامش” بوده اند که خیابان مجاور ساختمان نیز به نام آنان است. گرچه با وقوع انقلاب ، هم این مجتمع تجاری ، و هم این تئاتر کوچک و نقلی توسط “بنیاد مستضعفان” مصادره و تملک شد و پرویز صیاد و تیم هنری او جلای وطن کردند، اما تا چند سال پس از انقلاب، ابتدا با نام مرکز هنرهای اسلامی و بعدترها این ساختمان زیر مدیریت باشگاه فارابی و بهره برداری وزارت ارشاد ، محل اجرای بسیاری از برنامه های هنری تئاتر بوده است که از جمله آنها می توان به نمایش “علاء الدین و چراغ جادو”ساخته “علیرضا خمسه” هنرمند تئاتر و سینمای ایران اشاره کرد که در سال شصت و دو درآن اجرا گردید و پس از تعطیلی بخش تئاتر در این مجموعه تنها برای نمایش فیلم های سینمایی و جلسات آموزش هنر و البته بعدها تنها مورد استفاده آن برای کلاسهای تئاتر کودک و کلاسهای نقاشی آنان قرار گرفت و تا سالهای ابتدای دهه هفتاد نیز مورد استفاده قرار گرفت و پس از آن تا اکنون تعطیل و به عنوان انباری مورد استفاده قرار گرفت و البته امروز با وضعیتی بسیار دردناک و در معرض خطر نشست های سازه ای و تخریب قرار دارد که تبادل نظر با مالک آن و سپس مرمت و باززنده سازی آن را می طلبد.
البته این پاتوق هنری ، محل تجمع تمام صنوف سینما به دعوت پرویز صیاد بود تا با مشارکت یکدیگر سنگ بنای “خانه سینما”را روی هم بگذارند و هیات موسسی برای آن تشکیل دهند. این نکات را می توان از گفتگوی “محمد متوسلانی”با “فرخنده آقایی” نویسنده کتاب”سه نفر بودیم” دریافت، زیراکه به راستی این کتاب شامل گفته ها و ناگفته هایی پیدا و پنهان از سینمای ایران و روند تکامل آن از آغاز تا آن سالهاست که به همت نویسنده و انتشارات ققنوس درسال نود و سه به چاپ رسید. اما این تئاتر کوچک که برخی آن را “سینما تئاتر کوچک ایران” می نامند، سالهاست که در وضعیت تعطیلی است و البته رو به تخریب و فرسودگی نهاده، چنان که اگر امروز نشان آن را بگیرید با زباله دانی روبرو می شوید که باور پذیری گذشته درخشان آن، برای ناظران امکان پذیر نخواهد بود. نسل جوان هنر ایرانی هرگز تئاتر کوچک و چایخایه دنج آن را ندیده و نمی شناسند و از نسل گذشته نیز تنها عده ای معدود این بنا و یا روزگار درخشان آن را به خاطر دارند.
دسترسی ساختمان نیمه مخروبه تئاتر کوچک از طریق خیابان آرامش و نمای بیرونی ساختمان بازارچه صفویه
تصویر کنونی از ورودی و گیشه بلیط فروشی ساختمان ، از سمت پارکینگ مجاور آن
بنا به گفته”پرویز خطیبی” هنرمند معاصر، از زمان افتتاح همین بنا بود که هنرمندانی عاشق تئاتر و هنرپیشگی چون “عصمت الملوک صفوی” از فروش بلیط در گیشه تئاتر گرفته، تا بازیگری بر صحنه آن، بهترین اجراهایش را به نمایش گذاشت و سرانجام در صحنه اجرای تئاتر “سمک عیار”در سال 1353 جان به هنر تقدیم کرد. پرویز صیاد که از هنرمندان جدی و فعال در هنر نمایش ایران بود نگاهی عمیق و مدنی به تحولات حوزه فرهنگ و هنر ایران داشت و شاید با اتکا به همین دیدگاه سعی در تاسیس “خانه سینما”برای توسعه و استحکام بخشی به صنف سینما و کسب حقوق صنفی برای هنرمندان این آب و خاک داشت؛ شاید می خواست با مدیریت این نهاد هنری از چنگ ممیزی و سانسور دولتی حکومت وقت خلاصی یابد. بسیاری از هموطنانمان هنوز به یاد دارند که چه سانسور سنگینی بر تولیدات و نمایشهای هنری ایران در آن روزگار اعمال می شد، نه فقط به دلیل ترس پلیس سیاسی حکومت وقت از هنرمندان منتقد و مخالف ، که صدایی از لایه های پایینی شهر و بی صدایان جامعه بودند، بلکه به دلیل حد بالای انتزاع هنری و بیان های آزادانه اجتماعی بود که برای برخی محافظه کاران ، تند روی هنری و برای مذهبیان سنت گرا ، ابتذال و فساد اخلاقی و یا برهنه نمایی تلقی می شد. چنانکه برخی رویدادهایی هنری همچون جشن هنر شیراز و برخی دیگر از نمایش های هنری و فیلم های سینمایی و تلویزیونی ، با نمایش صحنه های بدیع و عجیب ، حتی بسیاری از اقشار متوسط شهری را نیز به واکنش اعتراضی واداشت. هشدارهای مراجع دینی وقت، مقامات فرهنگی مسئول را بر آن داشت تا افزون بر ممیزی سیاسی ، اینبار سانسوری دینی و ممیزی اخلاقی نیز بر نمایش ها ، آلبوم های موسیقی و فیلم های سینمایی اعمال کنند تا طبق خواسته ارکان سیاسی وقت ، ناخواسته موجب خشم شهروندان مذهبی نشوند.
اعتراضات همین قشر مذهبی ایران نیز در تعطیلی بسیاری از سینماها و تئاترهای کشور درروزهای اولیه پس از انقلاب موثر افتاد و در موارد بسیاری موجب سنگ پرانی و آتش زدن ساختمان های سینماها و تئاترها حتی بعد از پیروزی انقلاب ،در شهرها و شهرستانهای ایران شد. لازم به بیان است که حتی امروز و با گذر سالیان دراز از تعطیلی تئاتر کوچک، از نگاه برخی فعالان سیاسی و مذهبی، یکی از دلایل تصرف و تملک ساختمان تئاترکوچک در پسا انقلاب، اجرای برخی نمایش هایی بود که آنان محتوای آنها را ضد فرهنگی و یا ضد مذهبی قلمداد مینمودند!
تصویر از سالن انتظار و نشیمن تماشاچیان در ساختمان تئاتر کوچک
معمار تئاتر کوچک:
یافتن ردپایی از معمار خالق این اثر کاری آسان نبود و نگارنده را بر آن داشت تا مدتها در نوشته جات معماری آن سالها جستجو کند و با بسیاری از معماران ایرانی به گفت وگو بنشیند. معماری تئاتر کوچک اثر معمار خلاق ایرانی، “روح اله نیک خصال” است که از معماران دفتر مخصوص فرح پهلوی بوده است و قبلتر ها از همکاران “حسین امانت” در تهیه طرح “برج آزدی تهران”(شهیاد سابق) بوده است.در واقع پروژه ساخت و تاسیس این مرکز ارزشمند ابتدا در دفتر مخصوص مطرح و برای طراحی به معمار طراح آن واگزار گردیده بود. سلیقه این معمار بعدتر در ساختمان بلند و آجرین “وزارت کشور” متجلی شد که در این اثر نیز معماری ایرانی مدرن و منطقه گرایی او قابل تعقیب است. البته او این ساختمان را برای دفتر مرکزی “حزب رستاخیز” طراحی نموده بود که پس از انقلاب با توجه به امکانات متعدد و وسعت معماری آن، برای استقرار وزارت کشور مورد استفاده قرار گرفت. نیک خصال از جمله معماران جوان ایران بود که با دنباله روی از آثار معماری و نقاشی استاد خود، ” هوشنگ سیحون”، سعی در ارائه یک معماری هویتمند بومی با تلفیق جلوه های مدرنیسم داشت و در بین این آثار ، تئاتر کوچک،کوچکترین اثر و شاید یکی از زیباترین آثار وی است. از جمله ویژگی های هویتی در معماری نیک خصال، بهره وری از آجر و نماسازی های آجرین و حالات و روحیات معماری ایران است. در معماری داخلی تئاتر کوچک و تقسیمات فضایی آن ، شاهد الهاماتی مدرن از قوس های معماری ایرانی هستیم، به نحوی که فضاهایی این بناها، موجب شادابی مخاطب می گردد. از نگاه هویتگرایی ، خود معمار در بیان میزان بازگشت به هویت، در مصاحبه ای با علی کیافر، شهرساز ایرانی، میزان هویتمندی آثارش را تا ده درصد تخمین می زند، اما نگارنده این نوشتار، میزان هویت گرایی این آثار را بیش از این در می بابد.
در نخستین دیدار با این فضای ارزشمند وکوچک که نمیتواند مساحتی بیش از سیصد متری داشته باشد ، متوجه کوتاهی ارتفاع کف تا سقف سالن نمایش میشویم که با درایت و خلاقیت معمار طراح و با حفر زمین و فرو بردن تراز صندلی های بینندگان در ترازی پایین تر از سایر فضاها ، این چالش بزرگ برطرف گردیده است.
تضاد رنگ های سرخ تیره در موکت کفپوش ها و رنگهای روشن این مجموعه به شکلی بوده است که مجموعه ای جذاب و صمیمی برای مخاطب فضا ایجاد مینمود که با قرارگیری تابلوهایی زیبا از نقاشی های نقاشان ایرانی این جذابیت به اوج میرسیده است.
از جمله ویژگی های قابل توجه طرح داخلی تئاتر کوچک، استفاده از آجرهای معروف به”سه سانتی” برای بیان هنری تمام فرم های لازم، از پله ها و نیمکت تا طاق و قوسهای آجری در سقف ، طویزه ها و گوشه سازی های آجرین و ایجاد تنوع های گوناگون در اختلاف سطوح و دیوارهای آجری است، که این اثر را به عنوان نماینده ای تمام عیار از معماری معاصر ایران در دوره گذار از سنت به مدرنیسم معرفی می کند. نیک خصال در معماری اش همواره به دنبال تداعی معماری ایرانی ، فراتر از فرم و برداشت های فرمالیستی البته با ساختمایه های بومی رایج بوده است.
تصویری از تزیینات بی پیرایه آجری در آرایش قسمت لابی و سرسرای ساختمان تئاتر
وی در نقد فرمالیسم رایج در معماری دهه پنجاه ایران که برخی آثار آن در تظاهر به گرته برداری از سنت و تلفیق با مدرنیسم بود، می گوید:
“اون تئاتر کوچک تهرانه ، که وقتی که شما میروید اون داخل ، کاملاً با اینکه خیلی کوچیکه، ولی کاملاً مدرنه. خیلی هم فضای کوچکی داره، ولی کار کردن تو اون فضای کوچیک ، سخت بود. ولی تو اون شما بیشتر احساس ایرونی بودن میکنید، یعنی یک تئاتر ایرونی رو اون تو بگذارید یا یک کنسرت سنتی ایرونی رو اون تو بگذارید، بیشتر بهتون میچسبه تا اینکه تو ساختمان تئاتر شهر باشه. حالا من انتقاد نکنم زیاد، اون کاره تئاتر هم خودش خوبه.”
تصویری از سالن نمایش تئاتر کوچک تهران با آرایش آجرین دیوارها و سقف ،الهام گرفته از معماری گذشته ایران
افزون بر این ، چایخانه دنج و با صفای تئاتر کوچک، با معماری خاص خود ، خاطره ای زیبا از معماری گذشته ایران را بازسازی میکرد و البته پاتوقی بود برای اهالی تئاتر، سینماگران و هنرمندان ایران تا در مواقع فراغت بتوانند در این محفل به گفتگو بنشینند و یکدیگر را ببینند. این ساختمان و این سالن تئاتر زیبا ، با گذشت سالیان دراز از تعطیلی، هنوز چشم انتظار هنرمندانی است تا با بازگشایی مجدد آن ، خاطره سالها کار هنری این مجموعه ارزشمند را زنده کنند.
تصویری از فضای انتظار و چایخانه ، با الهام از معماری سنتی ایران
محمد اسدی
