بیژن علی آبادی
مقدمه
هر ساله عده اي از مسلمانان ايراني و ساير كشورها به مكه جهت انجام فريضه هاي مذهبي ميروند و در اين راستايا قبل ازعزيمت به مكه و يا بعد از عزيمت به مكه به مدينه براي زيارت پيامبر به مسجد پيامبر به مدينه مشرف مي شوند و در مدينه ضمن زيارت مسجد پيامبر از ساير قبور متبركه در مدينه موجود است زيارت مي نمايند .
جهت زيارت مسجد پيامبر بدون آن كه از بناي مسجد به طور كامل ديدن نمايند از مسجد خارج مي شوند كه در اين راستا نگارنده را برآن داشت كه در مورد فضاها و معماري مسجد النبي مطالعاتي انجام داده كه آن را اين مقاله آن را به رشته تحرير در مي اورد . مطالب برگرفته و برداشت آزاد از مقاله اي در مورد معماري مسجد پيامبر كه در نشريه پيام ساختمان شماره 125 سال هشتم مورخ 1/ 10/1390 به چاپ رسيد مي باشد و يقين دارد كه اگر اين مقاله مطالعه شود آگاهي از فضا و معماري مسجد پيامبر براي خواننده ملموس خواهد بود .
معماري مسجد پيامبر :
شكل و ظاهر و مساحت مسجد النبي به عنوان نخستين مسجد مسلمانان كه در زماني پيامبر ( ص ) آن را با دستان خود بنا كرده بودند و در طول تاريخ دچار تغیير و تحولات زيادي شده و در نهايت امروز مسجدي را به عنوان مسجد النبي مي شناسيم كه داراي ظاهري بسيار زيبا و معماري غني اسلامي است كه هفت باب اصلي و در مجموع 81 ورودي دارد .
قبه الخضراء
در سال 892 هجري قمري تعميراتي در گنبد بزرگ حرم نبوي انجام گرفته بود ولي دوباره در دوره ملك محمود خان تجديد بنا شد .
شكافهايي درقسمت بالايي آن پيداشده بودكه قسمتهاي بالاراخراب كرده ودوباره ساختنددرنهايت استحكام ودرنهايت ادب واحترام بي آنكه ضربه شديدولرزش ايجادكنندواين تعميرات با نصب تخته هايي در حد فاصل دوگنبدزيري وبالايي براي جلوگيري براي جلوگيري از ريزش ها برحجره و حرم پايان يافت و سپس در سال 1253 هجري قمري گنبد مطهررا برنگ سبز رنگ آميزي كردند وجاهايي از مسجد را نيز مرمت نمودند .
پيشتر رنگ فبه شريف كبود و به رنگ لوح هاي مسي روي آن بود پيش از اين آن را گنبد سفيد – گنبد كبود يا گنبد بزرگ مي ناميدند و اكنون به گنبد سبز ( قبه اخضرا ) معروف است .
شرح مختصري از بناي مسچد پيامبر :
طبقه همكف
طبقه همكف 27 فضاي روباز با 27 گنبد متحرك كشويي دارد و ابعاد هر يك از اين فضاها 18*18 متر است و به گونه اي مناسب در اطراف طرح گسترده است و اين فضا ها هوا و نور طبيعي را را به بخش هاي مختلف مسجد مي رسانند و حس پيوند با آسمان را در نماز گزاران زنده مي كنند و اين فرصت را براي آنان فراهم مي سازند كه با چشماني گشوده به آسمان خداي خود را بخوانند .
برنامه جديد طراحي توسعه حرم شريف نبوي بر پايه الهام از سنت هاي پايدار معماري اسلامي شكل گرفته و برآن است تا از يك سو نيازهاي باز سازي را براورده سازد و از سوي ديگر فناوري نوين را براي اجراي بهترين نقشه ي مورد نظر به كار گيرد .
بعنوان مثال طراحي چادر هاي صحن مسجد با همين نگرش انجام گرفته / به گونه اي كه توانسته است ميان انديشه سنتي استفاده از پارچه هاي نازك براي پوشش سقف و حفظ روشنايي مسجد حتي در صورت باز بودن چادر ها را ايجاد ارتباط كند . اين چادر هاي تا شو اينك در جهان بي همتا است .
ويژگي چادر ها
دوازده دستگاه ازچادرهاي ياد شده در دو صحن مسجد بر پا شده است در هر صحن شش چادر كه چادر ها در حالت گشوده 14 متر ارتفاع دارند كه با بلندي ديوار مسجد برابر است و با ابعاد صحن هاي مسجد كاملا” هماهنگ و در لا به لاي هر چادر رشته سيم هايي فلزي و انعطاف پذير تعبيه شده است .
پايه هر چادر ستوني است پوشيده از مرمر سفيد و با سيستمي خودكار كه چادر ها را باز و بسته مي كند .
هر چادر مساحتي به اندازه 17*18 متر را مي پوشاند و ميان چادر ها حدود 24 سانتي متر فاصله است و هر يك ده تن وزن دارد .
در فصل تابستان به هنگام روز پوشش سفيد رنگ اين چادر گشوده مي شود تا تمام صحن مسجد را زير سايه خود گيرد و اين پوشش در شب ها جمع مي شود و هواي مطبوع شامگاهي جريان مي يابد .
در فصل زمستان روز هنگام چادر ها بسته است تا خورشيد بر صحن بتابد و فضاي آن را گرما بخشد و شامگاهان باز مي شود كه سرماي شديد به درون مسجد مسجد راه نيابد .
باز و بسته بودن چادرها با موقعيت آفتاب و گرماي هوا و سرعت باد و موقعيت ابرها ارتباط تنگاتنگ دارد و اين امر با دستگاه هاي پيشرفته كنترل مي شود .
گنبدهاي متحرك
اين گنبدها كاملا” هماهنگ با نقشه 27 صحن توسعه جديد طراحي شده است و كاربرد آن پوشش دادن به صحن ها در حالات مختلف جوي وتنظيم هواي داخل مسجد است .
درتابستان باتابش نخستين پرتوخورشيدگنبدهابه آرامي حركت ميكنندوصحن مسجد راكاملا” مي پوشانند و سايه اي دل نشين فراهم سازندودستگاههاي تهويه رادراجراي وظيفه خودياري ميدهند وبا فرارسيدن شب گنبدهابجاي خودبرميگردندوسقف رابراي خارج شدن فضاي گرم داخل بسوي آسمان سرد شب مي گشايد .
طراحي اين گنبدها به گونه اي انجام گرفته است كه با طراحي ديگر بخش ها هم نواخت باشد از اين رو گنبدها هايي هماهنگ با گنبد سبز مسجد والبته كوتاه تر از آن طراحي شده است .
قطر انحناي هر گنبد 02/8 متر است و در طراحي نرم افزاركامپيوتري سه بعدي اتو كد (Auto Cad ) كه با معادلات پيچيده رياضي عناصر و ابعاد داخلي و خارجي بنا را تعيين مي كند بهره گيري شده است و استفاده از اين برنامه در اجرا موجب پديد آمدن سازه هايي كاملا” سنجيده شده است .
هر گنبد از داخل و خارج پوششي آراسته دارد و در عين استحكام از وزني اندك برخوردار است و پوشش دروني گنبد چوب آمبخته به نوعي چسب است و نماي بيرون آن از چوب خالص و بر فراز هر گنبد هلالي برنزي مي درخشد كه با طلاي 23 قيراط روكش شده است .
ريلهايي كه گنبدهابصورت كشويي روي آنها حركت ميكنند داراي لبه هايي ايي از سنگ مصنوعي محلي ميباشد كه تا با نماي ايوان هاي پيرامون مسجد هماهنگ باشد .
پوشش مناره ها
مناره يكي ازنشانه اوليه واصلي هر مسجد بوده وبسان عنصر بنيادين درمسجد سازي بشمار مي رفته است .
درتوسعه جديدمسجدنبوي نيزبابهره گيري از اين عنصر شش مناره جديد به بلنداي 104 متر بر پا شده و چونان نمادي زيبا براي مسجد در آمده است و بخش هاي پاييني هر مناره تا ارتفاع سه متر با قطعات سنگ گرانيت محلي معروف به رزيزه پوشيده شده وبالاتر از آن قطعات گرانيت محلي بانام بكري است كه رنگ سوخته داردوبخشهاي بالاي آن ازگرانيت صنعتي است وبالاي هرمناره هلالي ازجنس مس و آراسته به آب طلا با پنج متر ارتفاع جلوه ميكند .
ستون ها / رواق ها / طاق ها
دربخش توسعه يافته مسجد2104 ستون برپااست و برفراز ستونهاطاقهايي قراردارد كه فضاي نماز را مي پوشاند و همه با سنگ مرمر ايتاليايي سفيد نماسازي شده است .
سرستونها از مس صيقل يافته اعلا است كه بايك هشت ضلعي به ستون ها ارتباط مي يابد وسرستون ها از چهار طرف با نگاره هايي از گل وبوته آرايش يافته وبلندگوها به گونه اي نا ديدني در ميان آن نصب شده است و بالاتراز آن مستطيل سنگي است كه در هرطرف آن سه ستاره ديده ميشود .
سقف شبستانهاكه طاقهارابهم پيوند ميدهد به 9 مربع تقسيم شده كه با پوششي از سنگ ضخيم صنعتي و با استفاده از تصويرستاره هشتپر به صورت يكنواخت آرايش يافته است و افزون برستون هاي داخل مسجد ايوان مسقف چهار سوي بام مسجد نيز ستون هايي استوانه شكل دارد .
پنجره ها وسردر ها
بناي جديد در نماي بيروني خود تعدادي پنجره با ابعاد 9/1 *2/4 متر دارد و بيشتر اين پنجره ها از دو لنگه نور گير تشكيل شده واز بيرون حفاظ مسي مشبكي با نقش و نگار هندسي آن را پوشانده و هر پنجره يك توري ثابت دارد و جنس پنجره ها از چوب ساج است .
در قسمت بالاي نماي خارجي پنجره ها دولنگه باسنگ هايي سه گوش به رنگ آبي مزين وبه نقوش گل وبوته ومثلث هاي سفيد وخاكستري نصب شده است .
دربالاي پنجرههاسردرهايي سنگي نگاريني قرارداردكه لابه لاي آن روزنه هايي باشيشه هاي رنگي گشوده شده است.بين پنجره ها وسردر كتبه اي است كه برآن جمله ((لااله الالله ومحمد رسول الله )) هويداست .
ورودي ودرها
در پيرامون مسجد هفت ورودي بزرگ وجوددارد كه هريك را ستون ها وسر در هايي است كه اين درها درسمت شمال وشرق وغرب تعبيه شده وهريك ورودي وخروجي جداگانه دارد.
آرايش ميان درهاباجمله((محمدرسول الله ))وكتيبه زيرطاق نما با آيه ((ادخلو ها بسلام آمين )) نمايان است .
همه درهاازجنس چوب ساج با قطر 15 سانتيمتر است واز بيرون روكشي از مس داردو وسط هردر دايره بزرگي است كه نام مبارك حضرت محمد ( ص ) بر آن نقش بسته ودر دايره كوچكتري كه درون آن است رسول الله نوشته شده است .
ديوارها- سقف ها – سنگفرش ها جنس همه سقفهاازگرانيت است وشكل غالب درهمه سقفهامربع كوچك وبزرگ است كه ضلع مربع هاي بزرگ 18 متر وضلع مربعهاي كوچك6متراست .سنگهاي بكاررفته درسقف بالوحهاي چوبي بشكل بوته گياهان واشكال هندسي آميخته شده. تصاويرگل وبوته اطراف ساختمان تاطاق نماها نيزادامه يافته وتركيبي هماهنگ رابوجود آورده است . ديوار بيروني بطوركلي باگرانيت طبيعي پوشيده شده واندك گرانيت صنعتي درنماسازي آن بكار رفته است و براي زيبا سازي نماي ساختمان از آجر سبز ( آجر مغربي و عربي ) با روكش طلا در بالاي ورودي استفاده شده و در جهار چوب ها نيز كاشي هاي طلا كاري شده به چشم مي خورد
