پایانه مسافربری جنوب تهران را بهتر بشناسیم ( قسمت اول )

( قسمت اول )

پایانه مسافربری جنوب تهران را بهتر بشناسیم

طراحی وساخت  اولین پایانه مسافربری جنوب تهران درکشور و برنامه انتقال قسمتی از  پایانه  به شهر آفتاب.

مقدمه |

نظرباینکه  زمزمه  انتقال ترمینال جنوب به پایانه  جدید  شهر افتاب  شنیده می شود نگارنده را برآن داشت که در مورد  طراحی و  محل احداث ترمینال  جنوب  با توجه به مطالعات و مدارک مقاله ای به رشته تحریر درآورد وسعی گردیده  وبه علت تراکم مطالب  آن را در دومقاله با حفط امانتداری ذکر  نماید  .

تاریخچه  پیدایش ترمینال جنوب تهران .

الف – ترمینال جنوب کجاست؟

 مقدمه |

ترمینال جنوب در کنار بزرگراه بعثت در جنوب تهران قرار دارد. جنوب در بخش شمالی بزرگراه بعثت قرار دارد و نخستین پایانه احداثی مجهز در سطح تهران است.

پایانه مسافری جنوب تهران که آن را با نام ترمینال جنوب می‌شناسند، جزئی از سیستم حمل‌ونقل برون‌شهری کشور است .افزایش جمعیت کشور، تراکم جمعیت در بافت شهری، به وجود آمدن ترافیک و رشد سفرهای بین‌شهری، همچنین تغییر و تحول در نحوه ارائه خدمات مسافربری،شهرداری را برآن داشت که در سال ۱۳۵۳، نسبت  به ساخت اولین ترمینال تهران یعنی ترمینال جنوب از طرف شهرداری تهران اقدام گردید  .                                                                                                                                                 پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با تصویب قانون ترمینال‌ها ، شهرداری تهران سازمان پایانه‌های مسافربری را تاسیس  نمود.  

درسال۱۳۵۸ پایانه مسافری جنوب به سامانه حمل‌و نقل بین‌شهری پیوست و  بهره‌برداری از آن آغاز شد. بعد از آن روز، گاراژها پلمب شدند و اتوبوس‌ها به این مکان آمدند و به این شکل، بزرگ‌ترین پایانه مسافری به‌طور رسمی افتتاح شد.

درحال حاضرترمینال جنوب تهران به تمام استانهای کشورسرویس دارد، به پنج استان مازندران،گیلان،کردستان،کرمانشاه و آذربایجانغربی.روزانه بطورمتوسط۲۰هزارنفربرای سفر میکنند  وسالانه  بیش از ۱۷ نفر رفت وبرگشت  در سال است. در ترمینال جنوب تهران، ۲۴ شرکت‌ مسافربری مختلف، مسافران را به ۱۶۰ شهر کشور جابه‌جا می‌کنند. همچنین عراق، ترکیه و سوریه، کشورهایی هستند که مسافران می‌توانند از پایانه جنوب به آنها سفر کنند.

با توجه باینکه بیش از  حدود   چهل واندی  سال  از ساخت پایانه مسافری جنوب میگذرد وعده ای از مسافران که قصد سفر از آن پایانه را داشته ویا از شهرستان به تهران آمده اند از پیدایش وساخت ترمینال جنوب اظهار بی اطلاعی نمودند که  در این رابطه نگارنده را برآن داشت  تا با توجه به مدارک مکتوب ومقالات مندرج در سایت ها نگاهی به ورود اتومیبل ونقش آن د رزمینه های مختلف زندگی  ایرانیان وهمچنین  در توسعه ارتباط شهری مطالبی بشرح زیر برشته تحریر درآورد  که مطالب را دردو قسمت شده  که قسمت اول بشرح زیر است :

تاریخچه  قبل از ورود اتومبیل  و اتوبوس به تهران و راه افتادن اتول‌هایی شبیه قطار! 

روزگاری مردم تهران،سواربرگاری ودرشکه،راهی باغهای بیرون دروازه حضرت عبدالعظیم(ع)(حوالی میدان شوش)میشدندوبه زیارت می‌رفتند. حدود ۹۰سال پیش(قبل ازانقلاب)بود ماشین‌دودی بکار افتاد  تا این  که ماشین‌های دودی جدید جایش را بگیرند.

نخستین اتومبیل توسط مظفرالدین شاه‌وارد ایران شد. مردم از آن پس متوجه شدند به غیر از دواب و چهارپا می‌شود سوار وسیله‌ای شدکه علوفه نمی‌خواهد و سرعتش بیشتر است.بعد از ماشین جناب شاه قاجار، درباریان به فکر تهیه این وسیله افتادند و انواع و اقسام مدل‌های مختلف پا به ایران گذاشتند.اولین گاراژهای حمل مسافر،همان گاری‌خانه‌هایی بودندکه با گاری و چهارپا مسافران را جابه‌جا می‌کردند و با ورود پدیده‌ای به نام اتوبوس، گاری‌ها تعطیل شدند، اما نبود راه‌های شوسه و ماشین‌رو، باعث شده بود که همچنان بین شهرهای دوردست‌تر، این گاری باشد که مورد اقبال قرار گیرد و با ساخت جاده‌های بین شهری‌ـ در اوایل قرن حاضرـ اتوبوس کم‌کم جایگزین گاری شد. در دوران احمدشاه، نوعی خودرو جمعی میان تهران و بعضی از شهرستان‌ها طی طریق می‌کرد که به آن «ترن رونار» یا «قطار روباه» می‌گفتند. در کتاب «تهران به روایت تاریخ» در این باره نوشته شده:«این وسیله عجیب وکم‌نظیر، چیزی بین قطار و اتوبوس بود و مانند قطار از ۲ قسمت تشکیل شده بود. قسمت موتوری آنکه اختصاص به راننده و احیاناً کمک راننده داشت، بطور مستقل با چهارچرخ در قسمت جلو قرارداشت وبدنبال آن واگن مخصوص مسافران بسته میشدکه برروی۶ چرخ حرکت می‌کرد. این وسیله بیشتر مورد استفاده خارجیان مقیم ایران قرار میگرفت.»   

گاری ودرشکه و عصر ماشین دودی‌ها : 

 1-عصر ماشین دودی ها   : 

 در روزگاران  بسیار گذشته مردم تهران، سوار بر گاری و درشکه، راهی باغ های بیرون   شهر از جمله به دروازه حضرت عبدالعظیم (ع) که نزدیک ترین زیار گاه بود می رفتند. حدودنود تا صد  سال پیش مدتی ماشین دودی  بکار افتاد که با ورود ماشین توسط مالکان  ماشین دودی از نفس افتاد تا و ماشین های جدید جایش را گرفت .۰

۲-ورود  اتومبیل :

نخستین اتومبیل توسط مظفرالدین شاه وارد ایران شد. مردم از آن پس متوجه شدند به غیر از دواب و چهارپا می شود سوار وسیله ای شد که علوفه نمی خواهد و سرعتش بیشتر است!   

بعد از ماشین جناب شاه قاجار، درباریان به فکر تهیه این وسیله افتادند و انواع و اقسام مدل های مختلف به نام های رعو، ناش، لافایت، فورد، پابه دا، اسکن سدان، رولزرویس و… پا به ایران گذاشتند.

۳-تاریخ احداث تراموا – قطار ( روباه ) در ایران.      

 دردوران احمدشاه، نوعی خودرو جمعی میان تهران و بعضی از شهرستان ها طی طریق می کرد که به آن «ترن رونار» یا «قطار روباه» می گفتند. درکتاب «تهران به روایت تاریخ» در این باره: «این وسیله عجیب و کم نظیر نوشته شده است که  چیزی  بین قطار                                                                           

و اتوبوس بود و مانند قطار از ۲ قسمت تشکیل شده بود. قسمت موتوری آنکه اختصاص به راننده  و احیاناً کمک راننده داشت،

به طور مستقل با چهارچرخ در قسمت جلو و به دنبال آن  واگن مخصوص مسافران بسته میشد که بر روی شش چرخ حرکت می کرد. این وسیله بیشتر مورد استفاده خارجیان مقیم ایران قرار میگرفت.»در همین سالهاست که مشدی ممدلی، تصدیق اتومبیل چی گری دریافت کرد  

تولد تدریجی گاراژهای مسافربری در تهران :                                                                                                    

جهت بررسی و زمان ورود اتوبوس باید نگاهی بیندازیم به کتاب «جغرافیای تاریخی تهران» اثر محسن معتمدی. معتمدی در این کتاب، داستان راه‌اندازی گاراژهای منطقه ما را به خوبی‌شرح داده  که بشرح زیر است :

پس از آنکه اتوبوس و کامیون در تهران راه افتاد، لزوم ایجاد تعمیرگاه و توقفگاه یا به اصطلاح گاراژ در تهران احساس شد، برای ایجاد آنها هیچ جا مناسب‌تر از خیابان چراغ‌گاز یا چراغ برق نیافتند و این اولین خیابان در تهران بود که در آن گاری‌خانه‌ها تبدیل به گاراژ شدند و اتومبیل‌ها جای گاری را گرفتند و آهنگری‌ها و گاری و کالسکه‌سازی‌های آن، تبدیل به تعمیرگاه اتومبیل شدند. کمپانی‌ها هم بیشتر در آنجا ایجاد شدند،

آغازکننده کمپانی فورد بود که دو دهانه دکان بالاتر از کوچه ناظم‌الاطبا و بعد از آن، نوبت کمپانی شورلت رسید که دو دکان بالاتر را گرفته بود. کم‌کم که بیوک و دوج هم به آنها اضافه شدند و کمپانی‌ها زیاد و زیادتر شدند.     

 گاری خانه‌های این خیابان یکی پس از دیگری تبدیل به گاراژ و از گاراژ حسینی اتومبیل‌های سواری و از گاراژ فرد، کامیون‌های باری حرکت می‌کردند. از گاراژ فولادی بارهای تجاری و محموله‌های پستی خارج  و برای حفاظت از آنها دوژاندارم حرکت می‌کردند. 

از اوایل دهه ۱۳۲۰ به بعد گاراژهای مسافربری در خیابان‌های امیرکبیر، ناصرخسرو، صوراسرافیل و بوذرجمهری شکل گرفت و تعدادی نیز در خیابان امام خمینی(ره) به حمل‌ونقل مسافر مشغول و ۳ دهنه گاری‌خانه در خیابان قزوین، تبدیل به گاراژ مسافربری شدند.   

در چندین سال قبل با ورود و توسعه وسایل نقلیه موتوری به خصوص اتوبوس برای ارتباطات بین‌شهری، هرگونه خدمات توسط گاراژهای وابسته به بنگاه‌های مسافربری انجام می‌شد و هر کس قصد سفر داشت، باید سری به این گاراژها میزد.

گاراژها در مرکز شهر و در امتداد محور خیابان‌هایی که به جاده ارتباطی شهر با خارج از آن می‌رسید، مستقر شده بودند.  وبیشتر گاراژهای آن زمان در تهران در خیابان‌های ناصرخسرو، مولوی، باب همایون و سرگرد سخائی مستقر بودند.

نگاهی به تاریخ حمل ونقل شهری :

در۱۷ روزتیرماه سال۱۳۱۴خبرنگارروزنامه اطلاعات(قدیمی ترین روزنامه کشورمان ) چنین گزارش کرده :چهاردستگاه اتوبوس منظم درتهران هستندکه سرساعت ودقایق معین حرکت میکنند. در  گزارش. چنین آمد هاست : این ماشینها شبیه قطارهای کوچک وانگار یک واگن قطار را از ریل جدا کرده‌اند!» خبرنگار سوار بر اتوبوس به خیابان چراغ‌برق می‌رسد و وارد دفتر شرکت اتوبوسرانی بین شهری می‌شود.

 توضیح اینکه  ‌آن وقت‌ها مثل روزگار ما نبود که بلیت رزرو شود و وسیله‌ نقلیه سرساعت حرکت کند. مسافرت کردن امری بعید بوده و چه بسا مسافر چند روز برای عزیمت به گاراژ مورد نظر مراجعه می‌کرد و اتوبوس راهی نمی‌شد..    

 و در  گزارش  آمده که شرکت برادران رمضانی، دوازده دستگاه اتوبوس از اتوبوس‌های ممتاز و بسیار زیبا و راحت ‌وارد کرده و اینها را بین شهرهای طهران،قزوین،رشت، پهلوی [انزلی]،چهار دستگاه در خط طهران و شمیران. در سرویس خط شمیران، اتوبوس‌ها به‌ترتیب نمره حرکت میکنند،  شاگرد شوفر هم ندارد که در مسیر سر خود را از پنجره درآورده و عابران را دعوت به خیابان گمرک و یا ماشین و میدان سپه میکردند اتوبوسها هر یک گنجایش بیست‌وهفت نفرـ به استثنای شوفر و بلیت‌فروش‌ـ دارد، از دو جهت حرکت می‌کند.» 

پیدایش تدریجی گاراژهای مسافربری ( نقل از کتاب جغرافیای تاریخی تهران اثر محسن معتمدی ) :   

 در کتاب «جغرافیای تاریخی تهران» گفته شده   پس از آنکه اتوبوس و کامیون در تهران راه افتاد، لزوم ایجاد تعمیرگاه و توقفگاه یا به اصطلاح گاراژ در تهران احساس شد، برای ایجاد آنها هیچ جا مناسب تر از خیابان چراغ گاز یا چراغ برق نیافتند و این اولین خیابان در تهران بود که در آن گاری خانه ها تبدیل به گاراژ شدند و اتومبیل ها جای گاری را گرفتند و آهنگری ها و گاری و کالسکه سازی های آن، تبدیل به تعمیرگاه اتومبیل شدند ودر این رابطه گاری خانه های این خیابان یکی پس از دیگری تبدیل به گاراژ شدند

از گاراژ حسینی اتومبیل های سواری و  از گاراژ فرد، کامیون های باری حرکت می کردند.  از گاراژ فولادی هم  بارهای تجاری  و محموله های پستی خارج می شدند و برای حفاظت، با هر کدام از آنها دوژاندارم حرکت میکردند. ، از اوایل دهه ۱۳۲۰ به بعد گاراژهای مسافربری درخیابانهای امیرکبیر،ناصرخسرو، صوراسرافیل و بوذرجمهری (۱۵خرداد) شکل گرفت و تعدادی نیز در خیابان امام خمینی(ره) به حمل ونقل مسافر مشغول بودند و ۳ دهنه گاری خانه در خیابان قزوین، تبدیل به گاراژ مسافربری شدند.  

پیدایش  ترمینال جنوب تهران :

 در سال ۱۳۴۸ طرح جامع تهران به تصویب رسید و براساس  اهداف آن طراحی وساخت ترمینال جنوب در دستور کار قرار گرفت  ودر سال ۱۳۵۲ طراحی این پایانه توسط مهندسین خارجی و پیمانکارخارجی ساخت ترمینال جنوب تهران از سال ۱۳۵۳ آغاز شده و در سال ۱۳۵۸ به بهره برداری رسیده است. ترمینال جنوب در زمینی به مساحت ۱۷ هکتار و در سه طبقه بنا شده است. طبقه اول این ترمینال در حدود ۸۸۰۰ متر مربع است که ۲۰ تعاونی و شرکت اتوبوسرانی در آنجا مشغول‌ به فعالیت هستند .

اهداف از احداث پایانه در شهر تهران  و استقرار گاراژ های مسافربری  وحمل ونقل  در ترمینال جنوب .

از پراکندگی گاراژ های مسافری جلوگیری نموده و فعالیت های مسافری ( ورودی وخروجی )  ودر یک مجتمعی  بنام پایانه  مستقر نمایند  که در این رابطه  پایانه جنوب در منطقه ای از تهران احداث شد ..

شرکتهای مسافربری در ترمینال جنوب مستقر شدند و شروع به فعالیت کردند. شرایط آن زمان هم به گونه ای بود که مملکت، جو خاص و ویژه ای داشت. وقتی هیات مدیره شرکتهای تعاونی شکل گرفت، اغلب مدیران شرکتهای تعاونی، عضو هیات مدیره هم بودند. اما بعد از انتقال شرکتهای مسافربری به ترمینال جنوب، قرار شد که این ۵۳ شرکت، تبدیل به ۱۷ تعاونی شوند. علت این مورد هم این بود که سازه ترمینال جنوب، یک بانک پیش بینی شده بود و تعدادی تعاونی. بنابر این باید هرچند تا شرکت با هم ادغام میشدند و یک تعاونی را تشکیل میدادند. علت چینش تعاونیها از شماره ۱ تا ۱۷ به این صورت بود و همینطور به ترتیب هر تعاونی جدیدی که ثبت شد، شماره های بعدی را به خود اختصاص دادند.    

برچیده شدن و تمرکز گاراژ ها  در ترمینال                                                                                                                                  ترمینال جنوب تهران در سال ۱۳۵۳ با هدف سازماندهی سفرهای بین‌شهری تأسیس شد. پیش از آن، مسافران برای سفرهای جاده‌ای از گاراژهای پراکنده در سطح شهر استفاده می‌کردند که مشکلات زیادی از جمله ازدحام، عدم نظارت بر قیمت بلیط و نبود امکانات رفاهی داشت. با ساخت این پایانه، اتوبوس‌های بین‌شهری در یک مکان متمرکز شدند و خدمات مسافرتی به شکل منظم‌تری ارائه شد. در طول سال‌ها، ترمینال جنوب با بازسازی و نوسازی‌های مداوم، به یکی از مهم‌ترین و پرترددترین پایانه‌های مسافربری کشور تبدیل شده است. این ترمینال به دلیل موقعیت جغرافیایی مناسب، دسترسی به شهرهای جنوبی و مرکزی، ظرفیت بالا و حضور تعاونی‌های معتبر، نقشی اساسی در حمل‌ونقل بین‌شهری ایفا می‌کند. علاوه بر این، ترمینال جنوب با امکانات رفاهی و امنیتی شامل نمازخانه، رستوران، کلانتری و اورژانس، شرایط مناسبی را برای مسافران فراهم کرده است.

 با احداث ترمیتال جنوب در یک نیمروز در سال ۱۳۵۹ تمامی گاراژهای مسافربری در مرکز شهر تعطیل و به این ترتیب ترمینال جنوب، به عنوان نخستین پایانه اتوبوسرانی بین شهری راه اندازی شد

۱۳۵۳: آغاز ساخت ترمینال جنوب توسط شهرداری تهران.  ۱۳۵۸: اولین سرویس‌دهی رسمی پایانه جنوب.

۱۳۵۹: افتتاح رسمی و انتقال ناوگان حمل‌ونقل بین‌شهری به این ترمینال.

روزی که ترمینال جنوب ساخته شد:

ایران پیما،بی ام تی، اتوعدل، گیلان تور، لوان تور، اتوفردوسی، اتو شیشه، میهن نورد، زنجان تور و… از جمله این بنگاه ها و یا به زبان بهتر، گاراژهای مسافربری بودند که سرانجام در سال ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ از مناطق مرکزی شهر به ترمینال جنوب سوق داده شدند، این در حالی بود که ترمینال جنوب، نیمه ساخته بود و خبری ازترمینال غرب و شرق نبود.

– ترمینال مسافربری جنوب تهران  

ترمینال مسافربری جنوب تهران که بانام پایانه خزانه نیزشناخته میشود،یکی ازبزرگترین وقدیمیترین پایانه‌های مسافری کشور است.

 این پایانه که در جنوب پایتخت و در بزرگراه بعثت قرار دارد، نقش مهمی در حمل‌ونقل بین‌شهری ایفا می‌کند. روزانه هزاران مسافر از این ترمینال برای سفر به شهرهای مختلف ایران استفاده می‌کنند.                

 امکانات متنوع، مسیرهای پرتردد توسط شرکت‌های معتبر مسافربری، این پایانه را  به  مهم‌ترین مراکز حمل‌ونقل تبدیل کرده است

طرح وساخت ترمینال تهران جنوب :

احداث ساختمان سه طبقه این مجموعه که ازسال۱۳۵۳آغازشد،در۱۱تیر۱۳۵۹به پایان رسید.طبقه اول این مجموعه با ۸۸۰۰ مترمربع مساحت به دفترشرکتهای مسافربری اختصاص داردودرطبقه دوم که مساحت آن ۴۲۰۰ مترمربع است، رستوران قراردارد

مساحت۶۲۰مترمربع طبقه سوم،مختص دفاتر اداری است. ایستگاه متروی پایانه جنوب راهی برای دسترسی آسانتر به این پایانه است.

 اولین ترمینال تهران

ترمینال جنوب قدیمی ترین و اولین ترمینال ساخته شده در ایران است  و پس از آن در سال های بعد پایانه غرب، شرق، بیهقی در تهران تاسیس شدند. هم زمان در شهر های بزرگ کشور نیز شروع به احداث پایانه های مسافربری شد.

کلیه ی شرکت های حمل و نقل مسافربری که در تهران مستقر هستند، در آنجا  شروع به فعالیت کردند.

 هدف از انتقال شرکت های مسافربری به ترمینال جنوب این بود که از ترافیک شهر کاسته شود واز یک مرکز  مسافرت ها انجام شود

 -امکانات ترمینال جنوب تهران 

درمانگاه و اورژانس پایانه مسافری جنوب، در محوطه پایانه با تجهیز همه امکانات پزشکی، اتاق مادر کودک در سالن روبه‌ روی تعاونی ۱۵، به‌صورت مستمر در طول روز، آماده ارائه خدمات به مادران و کودکان آنان است. نمازخانه در محوطه پایانه، روبه‌روی شرکت تعاونی ۱۲ و جنب زیرگذر مترو واقع شده و خوابگاه در محوطه پایانه، جنب ایستگاه قم واقع شده است. این مکان مجهز به سرویس بهداشتی وحمام مستقل و بیش از ۵۰ تختخواب بصورت شبانه‌روزی آماده سرویس‌دهی به رانندگان تعاونیها و شرکتهای مسافربری است. نیروی انتظامی با استقرار در پایانه، در قسمتهای مختلف پلیسی و امنیتی پایانه، در حال انجام وظیفه است.خدمات بانک شهر، سرویسهای بهداشتی مردانه وزنانه،آبخوریها ، ارائه غذاهای گرم‌وسرد ، از دیگر خدمات پایانه مسافری جنوب به شهروندان است.                                                                                                                                                       ظرفیت و گنجایش  پایانه تهران جنوب :روزانه به‌طور بیش از ۲۰هزار نفر برای سفر به نقاط گوناگون یا تهیه بلیت به پایانه جنوب مراجعه میانگین متوسط حضور مسافران در این پایانه، ۸میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در سال که بصورت رفت و برگشت تقریبا۱۷میلیون نفر رفت‌وآمد می‌کنند. ( طبق آمار سال ۱۴۰۰)

بررسی فضا ها و معماری و عملکردی فضاهای پایانه جنوب :

–پایانه مسافری جنوب درسه طبقه بانضمام یک زیرزمین ساخته شده که شرایط ورود و خروج اتوبوسهادرآن بخوبی تعبیه شده است.

–. طراحی پایانه طوری است که با وجود محوطه پررفت‌وآمد آن، هیچ دود و غباری وارد سالن نمی‌شود. ساختمان این پایانه مدور است و  به دست مهندسان خارجی ساخته شده است.

پایانه مسافری جنوب در زمینی به‌ مساحت بیش از ۱۷ هکتار بنا شده است. طبقه همکف با مساحت ۸۸۰۰ مترمربع شامل ۲۰ تعاونی و شرکت مسافربری است.حمل‌ونقل عمومی درمنطقه ۱۶ روزگار خوبی‌دارد. شانزدهمین تکه پازل به هم ریخته تهران، شاید تنها منطقه‌ای باشد که خط یک مترو تمام عرض آن را طی میکند. ازسوی دیگر بیشتر مراکز حمل بار پایتخت نیز درهمین کنار گوش خودمان ردیف شده‌اند،

-خودروی شخصی

ترمینال جنوب تهران بعنوان مهمترین پایانه‌های مسافربری کشور، وامکانات متنوعی رابرای راحتی مسافران خود فراهم کرده است..

امکانات رفاهی برای مسافران

۱-سالن انتظار: ترمینال جنوب دارای سالنهای انتظاروسیع ومجهزاست که درآنهاصندلیهای راحت برای استراحت مسافران فراهم شده است.برخی سالنهابویژه درساعات شلوغی، دارای امکانات تهویه مطبوع و سیستم صوتی برای اطلاع‌رسانی به مسافران می‌باشند.

مطالب مرتبط:

دوبی را بهتر بشناسیم و بعد سفرکنیم روستاهای های ایران را بهتر بشناسیم نامگذاری اول آبان به نام «روز تهران»