روستاي اصفهك نمادي از ساختمان هاي خشتي وگلي ايران
روستايي كه بعد از 25 سال از تخريب زلزله وروند تجديد حيات روستا
مقدمه :
تصور نمي رود كه همه مردم ايران نام شهرهاي كوچك ايران وموقعيت جغرافيايي وسابقه تاريخي آنها مطلع باشند چه برسد به روستا هاي ايران كه در اين راستا نگارنده با تحقيق وتفحص بسيار توانست مداركي دال بر سابقه و اطلاعاتي از روستايي بنام روستاي اصفهك دست يابد كه نتايج تحقيق را جهت مطالعه علاقمندان به رشته تحرير در مي اورد .
گفتار اول : نام روستا و موقعيت مكاني اصفهك :
شناخت روستاي اصفهك كه به روستاي پر ماجرا معروف است.
زماني كه نام اين روستا را ميشنويد شايد بياد اصفهان بيفتيد اما ان روستا يكي ازروستا هاي خراسان جنوبي و از توابع ديهوك به حساب ميايد ودر 35 كيلومتري طبس قراردارد .
موقعيت و سابقه تاريخي روستاي اصفهك :
اصفهك روستايي تاريخي در 35 كيلومتري شرق شهر طبس است ودر جريان زمين لرزه روز 25 شهريور 1357 به شدت آسيب ديد وبا كشته شدن بيش از 80 نفر از ساكنان آن روستاي تاريخي كه سده ها در آن روستاي تاريخي محل ساكن و سكونت داشتند متروكه گشته وبتدريج خالي از سكنه شد به گونه اي كه حدود پنج سال پس از زلزله تقريبا نشاني از سكونت در روستا به چشم نمي خورد و با متروكه شدن روستاي تاريخي فرآيند فرسايش وتخريب آن در معرض عوامل طبيعي و انسان نيز قرارداشت شدت يافت به گونه اي كه در بازه زماني بیست وپنج ساله تاثير فرسايش بر باقيمانده ابنيه خشتي روستا به مراتب بيشتر از تخريب ناشي از زمين لرزه گرديد .
ساختار منحصر به فرد معماري روستا ازيك سو ومنظر طبيعي جالب توجه بافت روستا در كنار در تمام خاطرات شيرين زندگي در روستا از عواملي بودند ايده وشوق بازگشت به روستاي تاريخي و مرمت آن را براي ساكنان ايجاد ميكرد
روند باز سازي و مرمت روستا بعد از بیست وپنج سال :
باشكل گيري ايده مرمت در ذهن جوانان روستا نخيستين اقدامات باز سازي شامل نقشه برداري /محله بندي و برداشت گذرهاي روستا درخلال سالهاي 92-1391 انجام شد ودر اوايل سال 1393 ودر پي بازديد اتفاقي آقاي مهندس پارسي(يكي ازمتخصصان مرمت كشور)از بافت روستايي وآشنايي با اقدامات صورت گرفته در آن آهنگ فرايند مرمت و باز سازي روستا شدت گرفت.
درطول ده سال وبا همت وي بيش ازچهار گروه دانشجويي باحضور در روستا به تكميل اسناد مطالعاتي وتهيه نقشه هاي موجود بيش از 40 بنا وآماده سازي نقشه هاي مرمت ومعماري بيش ازپانزده بنا وآموزش فني جوانان روستا است كه با پشتباني علمي و فني مهندسان مشاور عمارت خورشيد تهيه شده است نتيجه گيري اين اقدامات بهره گيري از امكانات مرمت و مشاركت ساكنان روستا در فرآيند باز سازي روستايي واحد هاي مسكوني اصفهانك است.
شايان ذکر است با اقدامات باز سازي پس از حادثه كه بلافاصله بعد ار زلزله شروع شده بود بازماندگان در خانه هايي كه جهت اسكان موقت احداث شده بود مستقر شدند ويه تدريج وبا ساخت روستا ساكنان به بخش نوساز كه عمدتا” واحد هاي حياط دار بود وباسبكي متفاوت با الگوي خانه هاي بومي ساخته مي شدند به تدريج نقل مكان كردند. شايان ذكر است كه بيش از 10 نفر از جوانان روستا در مراحل مرمت واحد هاي مسكوني آموزش ديده و اقدامات باز سازي را زير نظر مرمت گران متخصص انجام دادند .
تجديد بناي حمام و مرمت مسجد قديمي ومقبره هاي خانوادگي مجاور آن خانه / ساباط و خانه دو صفه در كنار باز سازي صورت گرفته با مشاركت اهالي روستا صورت گرفته و كه طبق برنامه قرار بود كه تا پايان سال 1395 مرمت چهار خانه روستا به همراه ساختمان هييت (رستوران) واحياي حمام كوچك ( قديمي )تكميل گردد .
با همت گروه 5 و 7 واساتيد دانشگاه تكنيك وين وركشاپي باعنوان معماري گلي برگزار گرديد كه هدف گروه مطالعه وبررسي معماري گلي شهر هاي شيراز /كرمان/ يزد و روستاي تاريخي اصفهك در جزيره قشم در سال 1393 برگزار شد ودر نتيجه اين مطالعات كتابي با عنوان Tradiyional architecture on qeshm island در دانشگاه تكنبك وين بچاپرسيد علاوه برفعاليت هاي فوق برگزاري چند وركشاپ با عنوان معماري سبز در كشورهاي اروپايي و شركت در نمايشگاه اكسپو ميلان .بينال ونيز در سالهاي 2015 و2016حايز اهميت ميباشد.
در خاتمه اين مطالعات اندك از مداركي بود كه توانسته ام در اين مورد جمع آوري نمايم .
هدف از نگارش اين مقاله اهميت دادن به معماري خشتي وگلي در مناطق كويري است .
راه هاي ارتباطي در محدوده 100 سال قبل :
در سالهاي بسيار دور جاده ها بيشتر خاكي بوده و حتي بين برخي روستا ها با دهات و يا شهر هاي مجاور فاقد راه بوده به مفهوم مطلق بوده و حتي رفت و آمد به شهرهاي مجاور به ندرت انجام مي شد و ارتباط روستا ها از جاده مال روانجام مي شد و تا حدود 100سال قبل يا بيشتر ارتباط بين شهر ها از طريق جاده خاكي كه بعد از اصلاح عرض گذر وشن ريزي بروي بنام جاده شوسه معروف گرديد.
مصالح مصرفي در ساختمانها ي گلي :
در گذشته هاي دور فقط ايرانيان با خشت خام وبعد از مدتي با خشت پخته ( آجر) وملات گل احداث بنا اقدام مي كردند. درمناطق كويري كه جنس خاك كه معمولا”خاك رس مناسب خشت خام بود براي احداث بتا ازخشت خام با ملات گل استفاده مي شد وساختمانها با شناخت مصالح سازگار بامحيط كه همان خاك و آب بود ساختما نها را با ملات گل بنا ميكردند .
شايان ذكراست كه درساختمانهاي خشتي با ملات گلي باتوجه همگني مصالح از نظر جنسيت حالت يكپارچگي ايجاد مي شدو مي توان گفت كه ديوارها تقريبا با هم يكپارچه مي شدند وفقط نفوذ آب باعث گسستگي ديوار ها و بنا مي شد .
پوشش سقف با طاق قوسي و در درون ديوارها تيرهاي چوبي افقي در روي ديوارها قرار مي گرفت و همزمان چند تير چوبي به فواصل معيني بصورت عمودي(دراصطلاح جديد شناژ قايم) قرار مي گرفت و مجدد اين تيرها ي عمودي به تيرهاي افقي روي ديوار متصل ميشد كه باعث انسجام و پيوستگي ديوار ها به هم بود .
زير سقف هاي تير پوش و يا قوسي چند تيرچوبي برروي ديوارافقي قرارميگرفت كه به تيرك هاي چوبي متصل ميشد .شايان ذكر است كه بناهاي خشتي بسيار پايدار بوده وفقط رطوبت و جريان آب وآب باران باعث تخريب آن مي شد . باتوجه باينكه درمرور زمان حفاظت از بناهاي خشتي بطور كامل ودر صورت لزوم رفع معايب و صدمات بنا انجام نمي شد موجب تضعيف ديوارها ميگرديدكه در زلزله تخريب ميشد .
شايان ذكراست بدليل قطور بودن ضخامت ديوارهاي خشتي و گلي صدمات كمتري از صدمات به ساختمان وارد مي گرديد.
اگر به ساختمانهاي پايدار گلي قديمي نكاهي دقيق شود مشخص ميگردد كه در محدوده حدود 50 الي 120 سانتيمتر از نشمن ديوار برروي زمين از سنگ و يا نماي سنگ و يا اندود هاي ضد رطوبت همانند ساروج در نما استفاده شده است كه مانع فرسايش از آب ورطوبت ميگرديده و مانع تضعيف استحكام ديوار شده است .
بيژن علي آبادي
دی 1403
