نظريه هاي برخي از بزرگان معماري ايراني
دكتر منوچهر مزيني – دكتر وحيد قبادياني – دكتر وحيد قباديان – پروفسور محمود گلابچي
مقدمه :
با بازديد از بناهاي قديمي در ايران و برخي كشورهاي اروپايي خلاقيت هاي معماران در بناهاي قديمي باعث تعجب هر بيننده اي ميگردد زيرا با امكانات آن روز خلق آن آثار بسيارشگفت انگيز است كه در اين راستا نگارنده رابرآن داشت كه كنكاشي در خلاقيت هاي معماري ار زمانهاي گذشته انجام دهد تا شايد بتواند رمز گشاي آن خلاقيت ها گرددو در اين راستا از نظرات معمارت بزرگ ايراني بصورت سر فصل يك اثر مكتوب شان باز گو ميشود .
معماران تا قبل از تاسيس مدارس و دانشكده هاي معماري از كه هنر معماري مي اموختند؟
آموخته هاي خود را چگونه با جرا در مياوردند؟.
معماري پيش از تاريخ . قصل اول :
كاوشگران پيدايش ابتدايي ترين نياكان مارا برروي كره زمين در حدود يك ميليون سال يش ميدانند و اين زمان را از ابزاري كه ساخته اند تعيين شده است و نخستين اثاري كه از انسان ابزار ساز به دست امده معتلق به 000/40 سال قبل است البته همه وقث ميتوانسته ابزارهايي را بكار برد اما ساختنئ ابزار كار. كار پيچيده تر است .
دردوران پارينه سنكي يعني حدود 2000 سالپيش است كه با نخستين اثار ابتدايي روبرو ميشويم و شكفت اينجاست كه اثار فوق همان حالتي كه هستند ظرافت و واستحكامي دارند كه از تازه كاري ناشيانه به دور است . انسان هاي ادوارهاي كهن پيش از رسيدن به مراحل تكوين فرهنگي وزندگي يك جا نشيني از طريق شكار حيوانات ارتزاق مي نموندو با شروع سرما به درون غارها پناه مي بردند . يافته هاي درون غارها اين دوره اززندگي انها را مشخص ميكند .
اززمان خلقت انسان درفكرسرپناه بودودراين راستاابتدادرارها وسپس كمون ها و محلات كم كم شكل گرفت سكونت نمود .
در گذر ايام به با شناخت طبيعت وتفكرات انساني نسبت به خلق اثر اقدام نمود .
انسان هنررا شناخت و آن در پنج شاخه تعريف نمود كه هنر معماري يكي از آن هنرها ميباشد .
هنرها درتفكرات برخي انسانها متبلور شدو آنان به نوعي در دنياي مادي آن را پياده كردند .
در طول زمان باخلاقيت هاي خود هنر معماري را تعريف نمود .
معماران با شناخت هنر معماري شروع به خلاقيت نمودندودر طول زمان آثاري آقريدندكه شايد معماران كنوني نمي توانند آنگونه طراحي وخلق اثر كنند زيرا معماران از قرن 18 به بعد نحت تاثيرانقلاب صنعتي قرار گرفتندو از آن تاريخ به بعد معماري از حالت معماري با لطافت طبيعت و عرفان بسوي معماري جديد فاقد هر گونه لطافت رفته است .
ديگر اثري از آن خلاقيت ها در معماري كلاسيك ونيو كلاسيك كه تا اواخر قرن 17كه مد نظر معماران بود خبري نيست .
اگر نظري به بناهاي احداثي ققبل از قرن 17 ميلادي شود چند نكته مهم قابل بررسي است كه در اين مقاله سعي گرديده به آن پرداخته شود .و درمورد آنها با توجه به دانش وهنر آموخته ومدارك مطالبي را بشرح زير بيان دارد .
هنر در يونان باستان به پنج رشته تقسيم گرديد كه يكي ار آنها معماري است .
در يونان و ايران ومصر و ديگر نقاط جهان در زمانهاي بسيار دور كاخ ها ومعابد بسيار احداث شده است .
سئوالي كه مطرح ميشود چگونه آن خلاقيت ها باجرا در آمده است .
ايده طراحي معبد پارت نون در يونان و تخت جمشيدوساير بناهاي فاخر در ايران ويا در ساير كشورها ديگر چكونه با پيچيدگي هاي خاص خود و با وساايل ترسيمي آن زمان چگونه طراحي شده است .
مهمترين مساله پيوستگي دراجراي بنا است زيرا اجراي ساحتمان وبناهاي شاخص جند سال بطول مي انجاميد .
نماي بيرون ونماي داخلي و حجم وسازه آن ساختمانها با چگونه بفكر معمار مربوطه رسيده است .
عصر صنعتي و زندگي انسان .
آغاز قرن 18 ميلادي را ميتوان تولد يك زندكي براي انسان و همزمان مرگ فكر وانديشه و هنر انسان برشمرد . با انقلاب صنعتي ماشين و ادوات ماشيني وارد زندگي خصوصي و احتماعي انسان شده و باعث تحول زندگي گرديد واين تحول در تمام زمينه هاي زندگي انسان ها اثر گذاشت .
پيدايش معماري به وسيله انسان به روشتي مشخص نيست وليكن مطالعاتي با توجه اشيا وآثار بدست آمده دانشمندان به فرضياتي دست يافتند
الهام بخش انسان در خلق اثر معماري چه بود ؟
انسان كه زندگي را ازغار اغاز كرده بر اثر چه عواملي بفكر ايجاد سرپناه براي خويش نايل گرديد ؟
آيا از غاري كه زندگي ميكرد و يا از درختي كه مناسب در فصل گرما بود الهام گرفت بهر حال انسان پيش از تاريخ به هر نحو كه بود موفق به ايجاد اثار معماري گرديده است .
هرچند ممكن است اثار به جامانده اوليه به اعتقاد برخي اثري معمارانه نبا شد وليكن بنظر مي رسد كه با توجه به شرايط زماني بايد ان را اثر معمارانه محسوب نمود .
اثار شاخص باز مانده از تمدن هاي گذشته نيز هريك تابع شرايط ويژه اي پدديد امدند مانند شرايط اقليمي – تاريخي – سياسي –اجتماعي – و اقتصادي و به فراخوركاربرديكه ان اثر داشته موثر بوده است .
كاوشگران پيدايش ابتدايي ترين نياكان مارا برروي كره زمين در حدود يك ميليون سال يش ميدانند و اين زمان را از ابزاري كه ساخته اند تعيين شده است .
نخستين اثاري كه از انسان ابزارساز به دست امده معتلق به 000/40 سال قبل است البته همه وقث ميتوانسته ابزارهايي را بكار برد اما ساختن ابزارهاي كار با. توجه به نداشتن وسايل و مواد لازم پيچيده است .
دردوران پارينه سنكي يعني حدود 2000 سال پيش كه با نخستين اثار ابتدايي روبرو ميشويم و شكفت اينجاست كه اثار فوق همان حالتي هستند داراي ظرافت و واستحكامي بوده و از تازه كاري ناشيانه به دور است .
انسان هاي ادوارهاي كهن پيش از رسيدن به مراحل تكوين فرهنگي وزندگي يك غارنشيني از طريق شكار حيوانات ارتزاق مي نموندو با شروع سرما به درون سرپناه يا غار پناه مي بردند كه بايافته هاي درون غارها اين دوره اززندگي انها را مشخص میکندکه در اين راستا ابتدا درغارها وسپس كمون ها و بدين ترتيب محلات كم كم شكل گرفت سكونت نموده و در گذر ايام باتوجه به با شناخت طبيعت وتفكرات انساني نسبت به خلق اثر اقدام نموده است .
فيلسوفان يوناني هنرها را شناخته و آن در پنج شاخه تعريف نموده اند و هنر معماري يكي از آن هنرها ميباشد .
هنرها درتفكرات برخي انسانها متبلور شدو آنان به نوعي در دنياي مادي آن هنر را خلق و پياده كردند ودر طول زمان باخلاقيت هاي خود هنر معماري را در بنا ها تعريف نمودند .
معماران باشناخت هنرمعماري آنزمان شروع به خلاقيت نمودندودر طول زمان آثاري آقريدندكه شايد معماران كنوني نمي توانند آنگونه طراحي وخلق اثر كنند زيرا تا اواخر قرن 17 معماري داراي لطافت وشاعرانه و مفهومي بود و معماران از قرن 18 به بعد نحت تاثيرانقلاب صنعتي قرار گرفتندو از آن تاريخ به بعد معماري از حالت معماري با لطافت طبيعت و عرفان بسوي معماري جديد فاقد هر گونه لطافت از دست رفته است و ديگر اثري ازآن خلاقيتهادرمعماري كلاسيك ونيو كلاسيك كه تا اواخر قرن 17كه مد نظر معماران بود خبري نيست .
اگر نظري به بناهاي احداثي قبل از قرن 17 ميلادي شوددر آنها شاهكار هنرهاي ( معماري – مجسمه سازي – و.. ) بخوبي آشكار است .
در اين مقاله سعي گرديده درمورد آنها با به مدارك ومستندات مطالبي را بشرح زير بيان دارد :
دانشمندان يونان باستان هنر به پنج رشته ( محسمه سازي – معماري -موسيقي – تئاتر – شعر و ادب ) تقسيم گرديد ه است
در يونان و ايران ومصر و ديگر نقاط جهان در زمانهاي بسيار دور كاخ ها ومعابد بسيار احداث شده است .
سيوالي كه مطرح ميشود چگونه آن خلاقيت ها باجرا در آمده است .
ايده طراحي معبد پارت نون در يونان و تخت جمشيدوساير بناهاي فاخر در ايران ويا در ساير كشورها ديگر چكونه با پيچيدگي هاي خاص خود و با وسايل ترسيمي آن زمان چگونه طراحي ودر طول زمان به اجرا در میامده است .
يكي از مهمترين مواردكه مشهود است پيوستگي در اجراست زيرا اجراي ساحتمان وبناهاي شاخص چند سال بطول مي انجاميدو سوابق طراحي چگونه درنگهداري ميگرديد .
چگونه طراحي نماهاي بيرون ونمايهاي داخلي و حجم وسازه آن ساختمانها بفكر معمار مربوطه رسيده وطي ايام وحتي سالها در دوران ساخت هيچگونه خللي در اجراي آن پديد نيامده و پيوستگي و يكپارچگي حفظ شده است .
در زمان كنوني براي طراحي معماري يك ساختمان مهم همانند ساختمان موزه فرش ايران وساير بناهاي فاخر و امثالهم علاوه بر داشتن تبحرهنر معماري ميبايست اطلاعاتي در زمينه ساخت و مصالح داشته تا آن اثر از طراحي باجرا درآيد
خطر انقراض هنر ها مخصوصا” هنر معماري توسط هوش مصنوعی .
بعد از انقلاب صنعتي ساخت ماشين و ادوات ماشيني زندگي انسان دچار تحول بسیارشد و با پیشرفت تکنولوژی در زمينه ساخت ماشین آلات اكتشاف زميني و فضايي تغیرات عمده ای در زندگي ایجاد شد که در طول زمان انواع بر نامه هاي رايانه اي ترسيمي ( سطحي .حجمي و تحليلي ) به كمك طراحان آمده است.
عصر صنعتي آغاز شد .تكنولوژي پيش رفت وماشين در برخي موارد تکنولوژی جايگزينو حتی انسان گرديد .
اين روند ادامه داردوشايد روزي برسد كه انسان از چرخه تفكرو تعقل خارج شده ومطيع دست پرورده خود يعني هوش مصنوعي فرار گيرد و و در انتظار برنامه های برنامه های ارایه شده از طرف هوش مصنوعی گردد و بعبارتی جای خالق با مخلوق عوض شود .
حال اگرامروزروندطراحي يك بنارادرنظربگيريم لازم است ابتدا مطالعات اقليمي وشرايط ووضعيت زمين ازنظر شيب ومقاومت ورفتارزمين وخاگ رادرنظربگيريم وسپس طرحهاي مقدماتي ساختمان طراحي وسپس وارد فاز تفكروترسيم ودرمرحله دوم طرح اوليه بطوركامل از نظر معماري داخلي و خارجي و شناخت مصالح انجام ميشود .
اگرنگاهي به ساختمانهاي دوران سلسله هاي اشكانيان وهخامنشيان وياساسانيان وصفويه وزنديه و قاجاريه بشود براي مااين مطلب مهم آشكارميشودكه معمارويامعماران آن دوران چگونه ايده راطراحي ودرمحل پياده و باعث احداث بناميشدند.طرحهابرروي كدام(پوست وياكاغذيا سنگ ) قبلا” طراحي و ترسيم وبمورد احرا در آمده است.
براي اجراي يك ساختمان ( مسجد و سينما – سالن كنفرانس ويا موزه وامثالهم ) نياز است ابتدا مطالعات لازمه كتابخانه اي و ميداني و وشزايط اقليمي وشناخت رفتار خاك انجام وسپس نقشه هاي لازمه مقدماتي و اجرايي وهمچنين نقشه هاي معماري( داخلي با معماري خارجي ) وسازه و تاسيسات تهيه شود و پس ازطراحي وترسيم نقشه هاي لازمه با توجه شناخت مصالح بمورد اجرا در خواهد آيد
سيوال اين است چگونه كاخ آپادانا در ايران و معابددر يونان و كليساها در رم ساخته شده است ؟.
مشخص میشود كه با امكانات و تكنولوژي امروز شايد به سختي بتوان نقشه هاي اجرايي آن آثاررا چگونه ترسيم گرديده است .
ساخت معبدپارتنون در يونان و مجموعه ساختمان تخت جمشيد در ايران و ساير بناهاي فاخر چگونه وبا كدام برداشت كتابخانه اي و ميداني نقشه ساختمان ها طراحي وترسيم و ساخته شده است .
شايان ذكر است احداث بيشترساختمانهاي فاخرفبل از انقلاب صنعتي در بازه زماني حدود 3 تا 5 سال ساخت آن بطول مي انجاميد كه داراي چه نقشه هاي اجرايي همانند نقشه هاي اجرايي رايج امروزبوده است .
آيا طراحي واجراي ساختمانها با فكر و تخيل روزانه ساخته شده است كه اين مطلب كمي به دور از واقعيت است .
در آن زمان ها ترسيم نقشه هاي مقدماتي واجرايي بدينگونه فعلي مرسوم نبوده و و معمار آن زمان در فكر وباايده ها يي باحفط لازمه طرح را تهيه وبه مورد حفظ ميكرده است .
شايان ذكر است كه خلاقيت هاي آن زمان با هيچ معيارهاي فعلي قابل سنجش نيست .
اگر به نقوش و گچ بري هاي سقف هاي بازار شيرازو يا اصفهان ويا در ديگر ساختمانها نگاه كنيم خواهيم ديد كه با چه نظمي ازاحجام اجراشده است ومشخص نيست معمار آن ازچه منبعي الهام گرفته است .
در زمان كنوني الهام و ايده گرفتن و الگو برداري از طبيعت و وهمچنين از يك طرح ساخته شده و يا مطالعتنت كتابخانه اي متداول شده است وليكن در آن زمانها ي قديم ترسيم نقشه هاي لازمه چگونه ترسيم ميشد و مهم تر آنكه چند سال بطول ميانجاميد و ادامه عمليات در ذهن معمار ( طراح ) ان بوده است .
استادان و پژوهشگران ( در چندین سال اخیر ) در مورد پبدایش معماری مطالعات بسیار ارزنده ای انجام داده وکتابهایی بررشته تحریر در آورده اند که نگارنده بانتخاب خودنسبت به معرفی یکی ازآثار استاد ان اقدام نموده که بشرح زیر به یکایک آن ها پرداخته میشود :
1- استاد دكتر محمد ابراهيمي زراعي
استاد دكتر محمد ابراهيم زراعي در كتاب ْ اشنايي با معماري جهان معماري دنيا را تا انقلاب صنعتي در هفده فصل باشرح تصاويربيان داشته است كه سرفصل يكايك آنها ذكر ميشود :
فصل اول –معماري پيش از تاريخ. فصل دوم-معمار بين النهرين . فصل سوم –معماري مصر .
فصل چهارم – معماري ايران . فصل پنجم –معماري هند . فصل ششم –معماري چين قصل هفتم – معماري ژاپن . فصل هشتم – معماري امريكاي ميانه (اولمك – مايا –ازتك ). فصل نهم – معماري وتمدن هاي اژه اي . فصل دهم – معماري يونان . فصل يازدم –معماري روم . فصل دوازدهم –معماري صدر مسيحيت . فصل سيزدم معماري بيزانس . فصل چهاردهم – معماري رومانسك . فصل پانزدهم –معماري گوتيك . فصل شانزد هم –معماري رنسانس . فصل هفدم _معماري باروك – سبك باروك .
2-استاد دكتر وحيد قبادياني
استاددكتر وحيد قباديان در كتاب مباني و مفاهيم معماري معاصر ابندا شرح مختصري در مورد ريشه و تحولاتي را در چند فصل بشرح زير برشمرده است .:
معماري مدرن .
مباني معماري مدرن كه سبكي غالب وجهانگير در سده بيستم ميلادي بوده ريشه در تحولاتي كه خاستگاه ان شهر فلورانس ر شمال ايتاليا حدود چهار صد سال پيش از معماري مدرن بوده است .
بررسي معماري مدرن بدون توجه به زمينه فكري واجتماعي مدرنيته و تحولات متعاقب ان همانند انسان گرايي /علم مداري / دين پيرايي /روشنگري و وانقلاب صنعتي ا
فصل اول : مدرنيته : فصل دوم : معماري مدرن اوليه .
فصل سوم : معماري مدرن متعالي . فصل چهارم : معماري مدرن متاخر .
فصل پنجم : پست مدرنيته . فصل ششم : معماري پست مدرن .
فصل هفتم -معماري هاي تك واكو – تك . فصل هشتم معماري نيوكلاسيك .
فصل نهم – معماري ديكامنستراكشنن . فصل دهم – معماري فولد ينگ .
فصل يازدهم – معماري پيدايش كيهاني – غير خطي .
3-استاد دكتر منوجهر مزيني.
3- استاددكترمنوچهر مزيني دركتاب بسيارارزشمند از زمان ومعماري در هشت فصل اين چنين اغاز سخن ميگويد :
فصل اول شامل : 1-اغاز سخن. 2- تكنولوژي وتاثيرات ان در معماري
3- نهضت هاي موثر در پيدايش مدرنيسم در معماري 4- نهضت هاي هنري و معماري موثر در گرايش امروز
5- نقش مدارس معماري در تحلي و رواح مئرنيسم معماري 6- البوم فصل اول .
فصل دوم شامل معرفي معما ران
1 – فرانك لويد رايت 2- لوكور بوزيه – روح نا ارام .
3- ميس ون دررو- كمال خواه واستاد تركيب اهن وشيشه . 4 – الوارالتو -رواني وازادي فرم .
5 -لويي كان پيشرفت با باز گشت به گذشته . 6- البوم فصل دوم .
فصل سوم شامل
1 – نگاهي به اوضاع حهان در حال حاضر 2- اقتصاد – جامعه شناسي – سيلست .
3- پيشرفت هاي علمي در عصر جديد و در حال حاضر. 4- گرايش هاي جديد در فلسفه .
5- تاثير دگرگوني ها بر علم / هنر و معماري . 6- البوم فصل سوم .
فصل چهارم شامل : بررسي وتعريف چند اصطلاح رايج مدرنيسم .ليت مدرنيسم / پست مدرنيسم
كليات .
جدول مقايسه اي جنكزدر ذكر ويژگي هاي مدرنيسم . ليت مدرنيسم –پست مدرنيسم – برسي و نقد جدول جنكز .
فصل پنجم شامل
1-بروتاليسم 2-بروتاليسم در اثار معماري معماران انگليسي 3- تنديسگرايي در معماري 4-سازه گرايي در معماري
5 – بسط و پيشرفت سازه گرايي در معماري 6- -اميزه اي از تنديسگرايي و سازه گرايي . 7 -چيرگي عوامل سازه و تكنولوژي در معماري . 8- افراط دربكار گيري شيشه 9 – البوم فصل پنجم .
فصل ششم
1-0دگر گوني در معماري 2- تعرض ها و گرايش هاي تازه . 3 – به سوي سنتهاي تازه: پنج معمار 4– البوم فصل ششم . فصل هفتم : 1- تجليات تازه ديگر . هانس هولاين 2-فرانك گري و تجليات پست مدرنيستي او. 3 -دكنستر كتيويسم
4-البوم فصل هفتم .
1-تجليات تازه ديگر 2- هانس هولاين 3- فرانك گري و تجليات پست مدرنيستي او 4- البوم فصل هفتم . 5-پايان سخن
با مطالعه سه كتاب فوق ذكرشد تعالي هنرمعماري از ابتداي خلقت انسان تا كنون مشخص ميگردد .
نياز است معماران جوان پژوهشگر با توجه به مطالب فوق كه قطره اي از دريا بود اين تحقيق را ادامه داده تا بيشتر ازمفاهيم معماري آگاه شوند ونسبت به خلق اثر اقدام نمايند
باتوجه باينكه براي ساخت بناهاي فاخرآن زمان نياز به آماده بودن طرح هاي كامل اجرايي بود مشخص نيست كه چگونه وبا چه وسيله اي طرح ها ترسيم ميشد و جگونه پيوستگي طرح ها در طول زمان بدون هيچگونه خطايي اجرا ميشد .
در زمان كنوني باتوجه به برنامه هاي مختلف رايانه اي امكان سرعت درخلق اثر ممكن است .
اگرنگاهي به آثار چندتن از معماران در جندين سال اخير به نماييم مشخص ميشود كه برنامه هاي جديد طراحي باعث دگردیسی معماري شده است . لازم ميداند ازجناب استاد پروفسورمحمود گلابچي و جناب آقاي دكتر محمد رضا گلابجي كه از استادان فرهيخته معماري كه با نگارش كتاب مباني سازه هاي فضا كار وچندين كتاب ديگر دريچه جديدي براي طراحي به معماران عرضه نمودند بسیار سپاسگذارم و باتوجه به مطالب فوق ذکر شده ودیگر کتابها از سایر استادان بنظر ميرسد كه طراحی معماري درحال دگرديسي است .
خرداد 1405 – بیژن علی آبادی
