ساختمان بانك ها سمبل قدرت بانك ها است
نویسنده: مهندس بیژن علی آبادی
پيش گفتار :
همه بانك ها را شناخته و نقش بانك ها در معاملات غير قابل انكار مي دانند از اين رو لازم دانست كه در مورد پيدايش بانك ها در ايران و معماري جاري بر آن تحقيق و پژوهشي انجام دهد از اين رو برداشت آزادي از مقاله مندرج در پيام ساختمان 15مرداد 1395 و با نظرات نگارنده در يك مقاله منظور شده است .
گفتار :
معماري مراكز اقتصادي از دير باز مورد توجه فعالان اين عرصه قرارداشته به طوري كه بعد از كذشت ساليان طولاني بناهاي عام المنفعه وابنيه عمومي مثل بازار به عنوان نماد هاي ماندگار معماري در سطح جهاني به حساب مي آيد .
در اين زمينه كشور ايران نير با داشتن معماري فرهيخته در خلق بناهاي بسيار زيبا و خاص همواره زبانزد در سطح جهاني به حساب مي ايد .
در واقع مي توان گفت معماري و المان هاي شهري معرف شخصيت مردمان ان شهر و منطقه است بنابراين معماري المان هاي شهري چه در مقياس كوچك آن و چه در مقياس بزرگتر آينه تمام نماي سليقه طراحان و سازندگان و كاربران آن است .
بي ترديداين سئوال درذهن خوانندگان مطرح ميشودكه باوجود ضرورت مبرم مراكز اقتصادي بالاخص بانگ ها و تاثير مستقيم انها بر احاد آيا باز هم نياز به معماري خاص و جذاب براي آن اماكن وجود دارد يا خير ؟
در پاسخ بايد گفت به طور كلي بناهاي اقتصادي در اكثر كشورها از گذشته دور تا به حال همواره به شكل خاصي طراحي مي شده كه اين مسئله نشانگر اهميت انها به قدرت هاي مالي شان بوده است .
با توجه به اهميت اين موضوع و اينكه تا به حال كمتر بحثي راجع به تاريخچه بانك ها در كشورمان و همچنين معماري و دكوراسيون فضاي اقتصادي شده كه نتيجه مطالعات يكي از كارشناسان ارشد معماري را خمير مايه قرارداده كه به شرح زير ذكر مي شود .
اولين بانك ايراني .
اولين بانكي كه در ايران تاسيس شد به نام بانك شاهي بود كه در سال 1889 با فرمان ملكه ويكتورياي بريتانيا و به امتياز دولت پرشياي ( ايران ) وقت تاسيس شد .
اين بانك سالهاي بعد بنام بريتانيايي خاور ميانه ( bbme ) تغير نام داد و امروزه به نام (hsbc) خاور ميانه شناخته مي شود كه رويتر انگليسي با اعطاي وام به ناصرالدين شاه قاجار امتياز بزرگي وي گرفت كه يكي از آنها حق تاسيس بانك بود . در سال 1267 هجري قمري امتياز اول لغو شد و امتياز ديگري به مدت 60 سال كه اساس آن تشكيل بانك شاهي و انحصار انتشار اسكناس بود به وي عطا شد اين بانك مقر آن لندن و تابع قوانين انگلستان بود . از سال 1269 با فرمان سلطنتي ملكه ويكتوريا كار خود را آغاز كرد و اولين اسكناس بانكي را در ايران منتشر كرد .
تاربخچه بانك اولين بانك ايراني .
اولين بانك ايران بانك شاهنشاهي بودكه بصورت بانك دولتي باتابعيت خارجي وسرمايه خصوصي خارجي بوجودآمدكه علاوه برنشراسكناس كه امروزآنراحق حاكميت دولتهادانست سايراموري كه ضمن امتيازنامه اي بعهده ان واگذارشدكه اين موسسه راتقريبا”بصورت يك اداره دولتي درآوردوپس از تشكيل بانك وجوه متعلق به خزانه در حسابهاي مخصوصي تمركز يافت و انتقال وجوه دولتي به ولايات كه سابقا” توسط صرافان ايراني صورت ميگرفت به بانك مذكور محول شد . عوايد ادارات و مالاجره گمركات و درآمدهاي مالياتي نيز از اين طريق كه به مركزفرستاده ميشدوتا سال 1304 پرداخت وجوه قشون نظامي توسط اين بانك صورت ميگرفت ودراين سال اولين بانك ايراني بنام بانك پهلوي قشون گشايش يافت و فعاليت آن بر محور احتياجات پولي ارتش بود و از وجوه صندوق باز نشستگان و درجه داران استفاده ميكرد كه در سال 1303 بانك سپه ناميده ميشد و يك سال بعد يعني 1305 بانك روس و ايران كه تمام سهام آن متعلق به جماهير شوروي بود به منظور تسهيل مبادلات بازرگاني بين ايران و دولت روس تاسيس شده و آغاز به كار كرد .
مكان بانك شاهي و چگونگي معماري ان :
مكان اين بنا تاريخي كه تنها ميراث ارزشمند باقي مانده از ميدان توپخانه قديم است داراي طرحي يگانه بوده و استفاده از عناصر تزييني معماري ايران همانند كاسه سازي در نيم گنبد سردر ورودي / كاشيكاري وگچ بري را ميتوان از ويژگيهاي برجسته آن شمرد . همجنين وجود ستونهاي رفيع در فضاي داخلي بانك و تلفيق هنرمندانه با دورههاي تيزدار و استفاده از چوب در پوشش سقف تركيبي موزون را پديد آورده كه شكوه و عظمت معماري هخامنشي را به بيننده ياد اوري مي كند .
اهميت معماري بانك ها در محيط شهرها :
بانكهاازديربازبعنوان عناصرشاخصي درمنظرشهري مطرح بوده اندبعبارت ديگراهميت عملكردي / فرم برجسته كالبدي وقابليت رويت اينگونه بناهاموجب ميشودتادرشكل بخشي ازشهرهامهمترين عوامل درارتقاي كيفيت منظرذهني بشمارروند.درواقع بانكهابدليل تاثيرزيادبرويژگيهاي محيط شهري همواره نقش الگورادرميان ساير ساختمانها ايفا مي كنند .در گذشته قدرت اقتصادي دولتها از طريق معماري ساختمانهاي بانكها به نمايش گذاشته ميشد و تمايل بانكداران به تظاهر كه منجر به ايجاد بناهاي ميشد كه بعنوان نماد و سمبل قدرتهاي مالي خود نمايي كنند . در طراحي اينگونه بناها نيز صرفا به هنرمندان و معماران تراز اول واگذار مي شد و بهمين دليل معماري بانك ها همواره مهمترين معماري جهان بشمار ميرفت و در اين راستا چهار معيار مهم:
1- اطلاع رساني ( محتوا) – 2- خدمات –3- تعامل – 4- فن آوري روز وكار پسندي
استوار است كه معمار بايد آنها را مد نظر قرارداده وبا تلفيق با معماري مناسب بانك را طراحي كند .
شايان ذكر است كه بانك ها سمبل قدرت آشكار مالي شهر محسوب نميشوند .
امروزه بيشتر بانكها منفرد و يگانه و داراي معماري خاص و يا همانند اولين بانك ايران نيستند و بيشتر بانكها در ايران با ساختماني عجين شده يا به عبارت ديگر در مجتمعهاي بزرك قسمتي از زيربناي ساختمان اختصاص در يك يا دو طبقه به بانك اختصاص داده شده و مي شود كه در اين حالت معماري براي بانك به طور خاص وجود ندارد و معماري فقط براي مجتمع با ويژگي هاي معماري خاص خود مي باشد .
به طور خلاصه مي توان گفت كه همانند سه بانك در خيابان قردوسي تهران و دو بانك در ميدان توپخانه كه يكي از آثار معمار بزرگ استاد سيحون و ديگري كه بانگ بازرگاني بود بانك ديگري كه داراي معماري فاخر و نشانگر سنبل قدرت بانك ها و داراي معماري فاخر مي باشند نمي توان يافت .
نكته قابل ذكر آنكه در هنگام طراحي برخي مجتمع ها استقرار بانك در طبقات همكف و بالاتر پيش بيني شده كه در اين حالت كارفرما پيش بيني لازمه را نموده است و از طراح و معمار استقرار بانك در مجموعه را خواستار ميگردند كه وظيفه معمار همگرايي سه معماري ( تجاري – اداري – مسكوني ) را بايد در نظر بگيرد و نماي گويايي براي مجتمع طراحي كند و در نماي برخي مجتمعهاي چند منظوره طراحان و معماران سعي نموده كه همانند اولين بانك ايران قسمتها و يا گوشه هايي از معماري كهن را در نماي ساختمان لحاظ كنند كه بنظرميرسد چندان موفق نبوده اند زيرا فقط يك نما و يا پوسته نا متعارف را به عنوان نما براي آن ساختمان تعريف نموده اند . بكار بردن سمبلها و نشانه هاي تاريخي در طراحي نما بايد مستدل و منطقي باشد . اميد است توصيه اين معمار را با ايده و افكار و هنر خود بكار بندند تا يك معماري فاخري ديگري براي بانك ها ارائه شود .
